Kinh Phật Thùy Bát-niết-bàn Lược Thuyết Giáo Giới (Kinh ghi lại lời răn dạy tóm lược của Phật lúc sắp vào Bát-niết-bàn; Bát-niết-bàn là sự diệt độ trọn vẹn, tức lúc Đức Phật qua đời, lìa hẳn vòng sống chết)
Kinh Phật Thùy Bát-niết-bàn Lược Thuyết Giáo Giới
Đời Diêu Tần (nhà Hậu Tần do họ Diêu lập ra ở Trung Hoa, cuối thế kỷ 4 đầu thế kỷ 5), Cưu-ma-la-thập dịch.
Kinh Phật Thùy Bát-niết-bàn Lược Thuyết Giáo Giới (còn gọi là Kinh Phật Di Giáo, tức Kinh lời dạy Phật để lại)
Đời Hậu Tần, Tam tạng (danh hiệu của vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo là Kinh, Luật, Luận) Cưu-ma-la-thập người nước Quy Tư (một nước cổ ở vùng Tân Cương, Trung Quốc ngày nay) vâng chiếu vua mà dịch.
Đức Phật Thích-ca Mâu-ni lần đầu chuyển pháp luân (giảng giáo pháp lần đầu tiên; giáo pháp được ví như bánh xe lăn đi, nghiền nát mọi mê lầm và khổ não), độ (dẫn dắt người khác thoát khổ, đến được giác ngộ) A-nhã Kiều-trần-như (một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Phật). Lần thuyết pháp sau cùng, Ngài độ Tu-bạt-đà-la (vị đệ tử cuối cùng Phật độ trước khi qua đời). Những ai đáng được độ thì Ngài đều đã độ xong. Ngài nằm giữa hai cây Ta-la (loại cây sala mọc thành cặp, nơi Phật nằm lúc qua đời) và sắp vào Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, lìa hẳn vòng sống chết; ở đây chỉ việc Phật qua đời). Lúc ấy đã nửa đêm, cảnh vật vắng lặng không một tiếng động. Ngài vì các đệ tử mà nói tóm tắt những điều cốt yếu của giáo pháp:
"Này các tỳ-kheo (người đàn ông xuất gia đã nhận đủ giới, sống nhờ đi xin ăn)! Sau khi ta diệt độ (qua đời, vào Niết-bàn), các thầy phải tôn trọng, quý kính Ba-la-đề-mộc-xoa (bộ giới luật của người xuất gia; nghĩa đen là "giải thoát từng phần": giữ được giới nào thì thoát khỏi lỗi lầm và quả khổ của điều ấy), như người đang trong bóng tối gặp được ánh sáng, như người nghèo được của báu. Phải biết rằng giới luật ấy chính là bậc thầy lớn của các thầy; dù ta còn ở đời thì cũng chẳng khác gì thế.
Người giữ giới trong sạch không được buôn bán đổi chác, không được tậu ruộng sắm nhà, không được nuôi người làm, đầy tớ, nô tỳ và súc vật. Mọi việc trồng trọt và mọi thứ của cải quý báu đều phải tránh xa như tránh hố lửa. Không được chặt phá cây cỏ, vỡ đất đào đất, không được bào chế thuốc thang, xem tướng đoán lành dữ, ngước lên xem sao trời, tính sự tròn khuyết của trăng, làm lịch và bói toán số mệnh; tất cả những việc ấy đều không nên làm. Hãy giữ gìn thân mình, chỉ ăn đúng giờ (người xuất gia chỉ ăn trước giữa trưa), sống trong sạch. Không được dính vào việc đời, không được làm người đưa thư chuyển lời. Bùa chú, thuốc tiên, kết giao với người quyền quý, thân thiết suồng sã: những điều ấy đều không nên làm. Hãy tự giữ lòng ngay thẳng, giữ chánh niệm (tâm luôn tỉnh táo, nghĩ đúng đắn, luôn nhớ điều chân chính) mà cầu giải thoát. Không được che giấu lỗi lầm, không được bày trò lạ để mê hoặc mọi người. Với bốn thứ cúng dường (bốn thứ người đời dâng cho người tu: thức ăn, áo mặc, chỗ nằm, thuốc men), phải biết chừng mực, biết đủ; được cúng gì thì dùng vừa đủ, không nên tích trữ.
Đó là nói tóm tắt về cách giữ giới. Giới là gốc rễ đưa người đi đúng và thuận theo con đường giải thoát (thoát khỏi mọi ràng buộc và khổ đau), vì thế gọi là Ba-la-đề-mộc-xoa. Nương vào giới này mà sinh ra các thiền định (trạng thái tâm lắng yên, chuyên chú vào một chỗ) và trí tuệ dứt khổ. Vì vậy, các tỳ-kheo phải giữ giới trong sạch, đừng để vi phạm, sứt mẻ. Nếu ai giữ được giới trong sạch thì người ấy có được các điều lành. Nếu không có giới trong sạch thì mọi điều lành và công đức (sức tốt đẹp, phúc lành tích lại nhờ việc làm thiện) đều không thể sinh ra. Vì thế phải biết: giới là chỗ đứng vững của mọi công đức, là chốn yên ổn bậc nhất.
Này các tỳ-kheo! Đã giữ được giới rồi thì phải chế ngự năm căn (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), đừng để chúng buông thả mà sa vào năm dục (năm thứ ham muốn mà năm giác quan đuổi theo: sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, cảm giác êm dịu khi đụng chạm). Ví như người chăn trâu cầm gậy canh chừng, không để trâu chạy rông giẫm phá lúa mạ của người ta. Nếu buông thả năm căn thì không chỉ năm dục sẽ tràn lan không bờ bến, không sao chế ngự được, mà còn như con ngựa dữ không có dây cương ghìm lại, sẽ kéo người rơi xuống hố sâu. Bị giặc cướp hại thì khổ chỉ trong một đời; còn năm căn như bọn giặc, gây tai họa kéo dài qua nhiều đời, tác hại rất nặng, không thể không cẩn thận. Vì thế người khôn chế ngự chúng mà không chạy theo chúng, canh giữ chúng như canh giữ kẻ cướp, không để chúng buông thả. Dù có lỡ buông thả chúng thì chẳng bao lâu cũng sẽ thấy chúng bị dẹp tan.
Năm căn này lấy tâm làm chủ. Vì thế các thầy phải khéo chế ngự tâm. Tâm đáng sợ hơn cả rắn độc, thú dữ, giặc thù, hơn cả đám cháy lớn lan tràn; những thứ ấy cũng chưa đủ để ví. Tâm xao động, nhẹ nổi, vội vàng, chỉ thấy mật ngọt mà không thấy hố sâu (như người sắp rơi xuống vực mà vẫn mải liếm giọt mật). Lại như voi điên không có móc sắt để điều khiển, như khỉ vượn được cây thì leo trèo nhảy nhót, khó bề ngăn giữ. Phải mau chóng bẻ gãy nó, đừng để nó buông thả. Kẻ buông thả tâm này thì đánh mất mọi việc lành; giữ được tâm vào một chỗ thì không việc gì không thành. Vì vậy, các tỳ-kheo phải siêng năng tinh tấn (gắng sức không ngừng, không lười biếng trên đường tu) mà hàng phục tâm mình.
Này các tỳ-kheo! Khi nhận thức ăn uống, hãy xem như uống thuốc. Món ngon hay món dở cũng đừng sinh lòng muốn thêm hay chê bớt; chỉ cần đủ nuôi thân để hết đói khát. Như con ong hút mật hoa, chỉ lấy vị ngọt mà không làm hỏng màu sắc và hương thơm của hoa. Tỳ-kheo cũng vậy: nhận đồ cúng dường của người, chỉ lấy đủ để thân khỏi khổ, không được đòi hỏi nhiều mà làm hỏng lòng tốt của người ta. Ví như người khôn biết liệu sức trâu kéo được bao nhiêu, không bắt nó làm quá sức đến kiệt.
Này các tỳ-kheo! Ban ngày phải chuyên tâm tu tập các điều lành, đừng để lỡ thời giờ. Đầu hôm và cuối đêm cũng đừng bỏ phế; giữa đêm thì tụng kinh rồi nghỉ ngơi. Đừng vì cớ ham ngủ mà để một đời trôi qua uổng phí, chẳng được gì. Hãy nghĩ đến ngọn lửa vô thường (mọi thứ đều thay đổi, không có gì còn mãi) đang thiêu đốt cả thế gian, mà sớm cầu tự cứu mình; đừng mải ngủ. Bọn giặc phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ sở như tham lam, giận dữ, si mê) luôn rình giết người, còn hơn cả kẻ thù; sao có thể ngủ yên mà không tự giật mình tỉnh dậy? Con rắn độc phiền não đang ngủ trong lòng các thầy, như con rắn đen nằm ngủ trong phòng các thầy. Phải dùng cái móc giữ giới mà sớm lôi nó ra. Rắn ngủ đã ra rồi thì mới có thể ngủ yên. Chưa đuổi nó ra mà đã ngủ, đó là người không biết hổ thẹn.
Áo hổ thẹn là thứ đẹp nhất trong mọi đồ trang sức. Lòng hổ thẹn như cái móc sắt, giữ được người khỏi làm điều sai trái. Vì vậy, tỳ-kheo phải luôn biết hổ thẹn, không được bỏ nó dù chỉ chốc lát. Nếu rời bỏ lòng hổ thẹn thì mất hết công đức. Người biết xấu hổ thì có được điều lành; kẻ không biết xấu hổ thì chẳng khác gì loài cầm thú.
Này các tỳ-kheo! Nếu có người đến chặt xẻo thân thể các thầy từng khúc, hãy tự giữ tâm, đừng để giận hờn; cũng phải giữ miệng, đừng thốt ra lời độc ác. Nếu buông thả lòng giận thì tự cản trở đường tu của mình, mất đi lợi ích của công đức. Đức nhẫn nhịn là điều mà ngay cả việc giữ giới hay khổ hạnh (tu bằng cách ép xác chịu khổ) cũng không sánh kịp. Ai biết nhẫn nhịn mới đáng gọi là bậc đại nhân có sức mạnh. Nếu không thể vui vẻ chịu đựng nọc độc của lời chửi mắng như uống nước cam lộ (thứ nước ngọt của cõi trời, ví điều tốt lành quý báu), thì chưa thể gọi là người có trí tuệ đã bước vào đạo. Vì sao vậy? Vì cái hại của sân hận (giận dữ, thù ghét) phá hủy mọi điều lành, làm hỏng danh tiếng tốt; đời này đời sau không ai muốn gặp. Phải biết lòng giận còn dữ hơn lửa mạnh, phải luôn đề phòng, đừng để nó lọt vào. Trong các thứ giặc cướp công đức, không gì bằng sân hận. Người bạch y (người tại gia, sống đời thường, xưa mặc áo trắng) còn chạy theo dục vọng, không phải người tu đạo, không có phép tắc để tự kiềm chế, nên họ giận còn có thể tha thứ. Còn người xuất gia tu đạo, đã lìa bỏ dục vọng, mà ôm lòng giận thì thật không thể được. Ví như từ đám mây trong mát lại nổi sấm sét bốc lửa; đó là điều không nên có.
Này các tỳ-kheo! Hãy tự xoa lên đầu mình (đầu đã cạo trọc) mà xem: các thầy đã bỏ đồ trang sức đẹp, mặc áo hoại sắc (áo nhuộm màu sẫm, màu xấu, để không ai ham), cầm bình bát (bát đựng thức ăn của người tu) đi xin ăn để sống. Tự thấy mình như thế, nếu khởi lên lòng kiêu mạn (tự cao, khinh người) thì phải mau dập tắt. Nuôi lớn lòng kiêu mạn còn không hợp với người tại gia ở đời, huống chi người xuất gia vào đạo, vì cầu giải thoát mà tự hạ mình đi xin ăn!
Này các tỳ-kheo! Lòng nịnh bợ quanh co trái ngược với đạo. Vì thế nên giữ lòng chân chất ngay thẳng. Phải biết nịnh bợ quanh co chỉ là dối trá; người vào đạo thì không có chuyện ấy. Vì vậy các thầy nên giữ lòng ngay, lấy sự chân thật thẳng thắn làm gốc.
Này các tỳ-kheo! Phải biết người nhiều ham muốn vì cầu lợi nhiều nên khổ não cũng nhiều. Người ít ham muốn, không mong cầu, không thèm khát, thì không có nỗi lo ấy. Chỉ riêng việc ít ham muốn thôi cũng đã đáng tu tập, huống chi ít ham muốn còn sinh ra mọi điều lành và công đức. Người ít ham muốn thì không nịnh bợ quanh co để lấy lòng người khác, cũng không bị các giác quan lôi kéo. Người sống ít ham muốn thì lòng thanh thản, không lo không sợ, gặp việc gì cũng thấy dư dả, không bao giờ thấy thiếu. Có ít ham muốn thì có Niết-bàn. Đó gọi là ít ham muốn.
Này các tỳ-kheo! Nếu muốn thoát khỏi mọi khổ não, hãy quán xét sự biết đủ. Phép biết đủ chính là chốn giàu vui yên ổn. Người biết đủ dù nằm trên đất vẫn thấy an vui; kẻ không biết đủ dù ở trên cõi trời cũng không vừa ý. Kẻ không biết đủ, tuy giàu mà vẫn nghèo; người biết đủ, tuy nghèo mà vẫn giàu. Kẻ không biết đủ luôn bị năm dục lôi kéo, khiến người biết đủ phải thương xót. Đó gọi là biết đủ.
Này các tỳ-kheo! Nếu muốn cầu niềm vui vắng lặng vô vi (không còn tạo tác, không còn bị ràng buộc bởi sống chết), hãy lìa chốn ồn ào náo nhiệt, ở một mình nơi thanh vắng. Người ở nơi yên tĩnh được Đế Thích (vua của cõi trời Đao Lợi) và các vị trời cùng kính trọng. Vì thế hãy rời bỏ đám đông của mình lẫn đám đông của người khác, ở một mình nơi vắng vẻ, suy nghĩ cách diệt trừ gốc rễ của khổ. Nếu ưa đám đông thì phải chịu phiền não của đám đông, ví như cây lớn bị bầy chim đậu kín thì có nguy cơ khô gãy. Bị việc đời trói buộc, đắm đuối thì chìm trong muôn khổ, như con voi già sa xuống bùn không tự lên được. Đó gọi là xa lìa.
Này các tỳ-kheo! Nếu siêng năng tinh tấn thì không việc gì khó. Vì thế các thầy phải siêng năng tinh tấn. Ví như dòng nước nhỏ chảy mãi thì xuyên thủng được đá. Nếu lòng người tu cứ lần lữa lười bỏ, thì như người dùi gỗ lấy lửa, gỗ chưa nóng đã nghỉ; dù muốn có lửa cũng khó mà có được. Đó gọi là tinh tấn.
Này các tỳ-kheo! Hãy tìm thiện tri thức (bạn tốt, thầy hiền dẫn dắt mình trên đường tu), tìm người giúp đỡ che chở tốt, và đừng quên chánh niệm. Nếu không quên chánh niệm thì bọn giặc phiền não không thể lọt vào. Vì thế các thầy phải luôn giữ niệm trong tâm. Nếu mất chánh niệm thì mất hết công đức. Nếu sức chánh niệm bền chắc thì dù đi vào giữa bầy giặc năm dục cũng không bị chúng làm hại, ví như mặc áo giáp ra trận thì không sợ gì. Đó gọi là không quên chánh niệm.
Này các tỳ-kheo! Nếu biết thu nhiếp tâm thì tâm ở trong định (tâm yên lặng, chuyên nhất, không tán loạn). Vì tâm ở trong định nên biết được tướng sinh ra và diệt mất của mọi sự vật trong thế gian. Vì thế các thầy phải luôn siêng năng tu tập các phép định. Nếu được định thì tâm không loạn. Ví như nhà biết quý nước thì khéo đắp sửa đê đập; người tu cũng thế, vì nước trí tuệ mà khéo tu thiền định, không để rò rỉ mất đi. Đó gọi là định.
Này các tỳ-kheo! Nếu có trí tuệ thì không tham đắm. Hãy luôn tự xét mình, đừng để có sai sót. Như thế thì ở trong giáo pháp của ta có thể được giải thoát. Nếu không như vậy thì đã chẳng phải người tu đạo, lại chẳng phải người tại gia, không biết gọi là gì. Trí tuệ chân thật là con thuyền vững chắc đưa người vượt qua biển già, bệnh, chết; là ngọn đèn sáng lớn soi tỏ bóng tối vô minh (sự mê muội, không thấy được sự thật); là thuốc hay chữa mọi bệnh khổ; là lưỡi búa sắc để đốn cây phiền não. Vì thế các thầy hãy dùng văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ (ba loại trí tuệ: có được nhờ nghe giáo pháp, nhờ suy ngẫm, và nhờ thực hành tu tập) mà tự làm cho mình thêm lớn. Nếu ai có ánh sáng trí tuệ soi chiếu thì dù không có thiên nhãn (con mắt của cõi trời, nhìn xa, nhìn suốt không gì ngăn được), vẫn là người thấy rõ. Đó gọi là trí tuệ.
Này các tỳ-kheo! Nếu đủ thứ hý luận (bàn cãi viển vông, vô ích, phân biệt suông) thì tâm sẽ rối loạn; dù đã xuất gia vẫn chưa được giải thoát. Vì thế tỳ-kheo phải mau buông bỏ tâm rối loạn và hý luận. Nếu các thầy muốn được niềm vui tịch diệt (sự vắng lặng, phiền não đã tắt hết, tức Niết-bàn), thì chỉ cần khéo dứt bỏ cái hại của hý luận. Đó gọi là không hý luận.
Này các tỳ-kheo! Đối với các công đức, hãy luôn một lòng chuyên chú, bỏ hết mọi sự buông lung, như tránh xa giặc thù. Những điều lợi ích mà Đức Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, danh hiệu của Phật) với lòng đại bi (thương xót lớn lao, muốn cứu mọi người khỏi khổ) muốn ban cho, nay đều đã trọn vẹn. Các thầy chỉ cần siêng năng mà làm theo. Dù ở trong núi hay giữa đầm vắng, dù dưới gốc cây, nơi thanh vắng hay trong thất yên tĩnh, hãy nhớ những giáo pháp đã được nghe, đừng để quên mất. Hãy luôn tự gắng sức tinh tấn tu tập, đừng để chết uổng rồi sau phải ân hận. Ta như thầy thuốc giỏi, biết bệnh mà kê thuốc; uống hay không uống, chẳng phải lỗi của thầy thuốc. Lại như người dẫn đường giỏi, chỉ người ta đi con đường tốt; nghe rồi mà không đi, chẳng phải lỗi của người dẫn đường. Nếu các thầy còn có điều gì nghi ngờ về bốn đế (bốn sự thật cao quý: Khổ là đời có khổ, Tập là nguyên nhân gây khổ, Diệt là sự dứt khổ, Đạo là con đường dứt khổ), như Khổ đế chẳng hạn, thì hãy mau hỏi đi; đừng ôm mối nghi mà không chịu tìm lời giải đáp."
Lúc ấy Đức Thế Tôn hỏi như thế ba lần, nhưng không ai hỏi gì. Vì sao vậy? Vì trong chúng không ai còn nghi ngờ.
Bấy giờ A-nậu-lâu-đà (tức A-na-luật, một trong các đại đệ tử của Phật) xem xét lòng mọi người rồi thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Mặt trăng có thể làm cho nóng, mặt trời có thể làm cho lạnh, nhưng bốn đế Phật nói thì không thể làm cho khác đi. Phật nói Khổ đế, thật đúng là khổ, không thể làm thành vui. Tập thật là nguyên nhân, không còn nguyên nhân nào khác. Khổ nếu diệt là vì nguyên nhân đã diệt; nguyên nhân diệt nên kết quả diệt. Con đường dứt khổ thật là con đường chân chính, không còn con đường nào khác. Bạch Thế Tôn! Các tỳ-kheo này đối với bốn đế đã chắc chắn không còn nghi ngờ. Trong chúng này, những ai việc tu còn chưa xong, thấy Phật diệt độ sẽ có lòng buồn thương. Những ai mới vào đạo, nghe lời Phật dạy thì đều được độ, ví như ban đêm thấy ánh chớp liền thấy được đường đi. Còn những ai việc cần làm đã làm xong, đã vượt qua biển khổ, thì chỉ nghĩ rằng: Thế Tôn diệt độ sao mà nhanh quá!" Tuy A-nậu-lâu-đà nói như vậy, và mọi người trong chúng đều đã thấu suốt ý nghĩa của bốn Thánh đế (bốn sự thật cao quý), nhưng Đức Thế Tôn muốn cho đại chúng ai nấy đều vững chắc, nên lại vì mọi người mà nói tiếp với lòng đại bi:
"Này các tỳ-kheo! Đừng ôm lòng buồn khổ. Dù ta có ở đời đến một kiếp (một khoảng thời gian dài vô cùng) thì rồi cũng phải diệt. Gặp nhau mà không chia lìa thì không bao giờ có được. Giáo pháp lợi mình lợi người đều đã đầy đủ. Nếu ta ở lâu hơn nữa cũng chẳng thêm ích gì. Những ai đáng được độ, dù ở trên trời hay ở cõi người, đều đã được độ hết; những ai chưa được độ thì cũng đã gieo nhân duyên để được độ về sau. Từ nay về sau, các đệ tử của ta cứ nối nhau mà thực hành, thì đó chính là Pháp thân của Như Lai (Như Lai là danh hiệu của Phật; Pháp thân là thân giáo pháp, tức giáo pháp chính là thân bất diệt của Phật) còn mãi không mất. Vì thế phải biết: đời đều vô thường, có gặp ắt có lìa, đừng ôm lòng buồn. Tướng của đời là như thế. Hãy siêng năng tinh tấn, sớm cầu giải thoát, dùng ánh sáng trí tuệ diệt trừ bóng tối si mê. Đời thật mong manh dễ vỡ, không có gì bền chắc. Nay ta được diệt, như trừ được một bệnh dữ. Đây là thứ tội lỗi xấu xa đáng bỏ đi, tạm gọi là thân, chìm trong biển lớn sinh, già, bệnh, chết. Có người trí nào trừ diệt được nó, như giết được giặc thù, mà lại không vui mừng?
Này các tỳ-kheo! Hãy luôn một lòng siêng năng cầu con đường ra khỏi sống chết. Mọi pháp trong thế gian, dù động hay bất động (mọi thứ, dù chuyển động hay đứng yên, có sự sống hay không), đều mang tướng hư hoại, không yên ổn. Các thầy thôi đi, đừng nói gì thêm nữa. Thời giờ sắp hết, ta sắp diệt độ. Đây là lời dạy bảo cuối cùng của ta."
Kinh Phật Thùy Bát-niết-bàn Lược Thuyết Giáo Giới
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video