# Kinh Phật Thuyết Diễn Đạo Tục Nghiệp (Kinh Phật giảng về nghiệp tu của người xuất gia và người thế tục)
Kinh Phật Thuyết Diễn Đạo Tục Nghiệp
Đời Khất Phục Tần (tức nhà Tây Tần, triều đại do họ Khất Phục lập ra thời Thập lục quốc), Thánh Kiên dịch.
Kinh Phật Thuyết Diễn Đạo Tục Nghiệp
Sa môn (người xuất gia tu hành) Thích Thánh Kiên đời Khất Phục Tần dịch.
Tôi nghe như thế này. Một thuở nọ, Phật ở nước Xá Vệ, tại vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc (khu vườn có rừng cây của thái tử Kỳ Đà, do trưởng giả Cấp Cô Độc mua dâng Phật). Ngài ở cùng chúng đại tỳ-kheo (các vị tăng xuất gia đã thọ giới đầy đủ) gồm một nghìn hai trăm năm mươi vị, cùng vô số bồ-tát (người tu hạnh cứu độ chúng sinh để thành Phật), và bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ). Trời, rồng, quỷ thần, a-tu-luân (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên) cũng đều hội họp. Khi ấy, ông Cấp Cô Độc cùng năm trăm cư sĩ (người theo Phật mà tu tại gia) ra khỏi thành Xá Vệ, đi đến chỗ Phật. Họ cúi đầu lạy dưới chân Phật rồi lui ngồi một bên, chắp tay hỏi Phật: "Người ở nhà lo việc gia đình thì của cải có mấy bậc? Người xuất gia tu đạo thì việc tu hành giống nhau và khác nhau thế nào? Nên vâng theo pháp nào để mau thành đạo vô thượng chính chân (đạo giác ngộ cao nhất và chân chính, tức quả Phật)? Lại nên dùng cách nào để giáo hóa chúng sinh?" Phật nói: "Hay thay câu hỏi! Nó mở mang cho kẻ còn mờ tối, và chỉ dạy cho người học đời sau."
Phật nói: "Của cải có ba bậc: một là của bậc dưới, hai là của bậc giữa, ba là của bậc trên. Thế nào là của bậc dưới? Có người làm ăn tích góp tiền của, mà không dám ăn, không dám mặc, không tu theo kinh điển và giới luật, không biết hiếu thuận phụng dưỡng cha mẹ. Người ấy không muốn tùy lúc cấp đủ cho vợ con, chỉ muốn riêng mình được an nhàn, dư dả, no đủ (?). Với tôi tớ, người làm thì áo chỉ đủ che thân, cơm chỉ đủ lót dạ. Người ấy ôm lấy sự ngu, giữ của keo kiệt như ong quý mật. Người ấy không tin các bậc thánh xưa, không kính các bậc cao nhân, sa môn và người tu đạo, không thích bố thí (đem của cải cho người khác) để gieo phúc, làm điều đức. Trong lòng người ấy tự cho mình sẽ còn mãi, không lo quả báo sẽ đến. Nhưng có hợp thì ắt có tan, họa phúc tự đuổi theo mình. Người ấy tham đắm thân mình và ruộng đất (?) mà không biết đó là gốc phiền não, oán hận. Trong chốc lát người ấy chết đi, rơi vào cửa nê-lê (địa ngục).
Thân ấy nhờ ăn uống mà còn. Bốn đại (đất, nước, lửa, gió, bốn yếu tố hợp thành thân thể) trong thân như rắn độc hung hăng. Thần thức gửi ở trong đó, rồi tạm đặt cho một cái tên. Thân ấy yếu đuối, luôn biến đổi, mong manh, không bền. Người ấy không hiểu lẽ vô thường (mọi thứ đều đổi thay, không còn mãi), lại dựa vào vinh hoa ở đời. Lòng ôm muôn mối lo mà vẫn tưởng mình cũng sống mãi. Lòng chấp vào cái ta, cái của ta, không thấu rằng tất cả đều không. Ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới còn sinh tử) còn là hư ảo, huống chi người và vật? Người ấy hối hả, mê lầm chồng chất, tham dâm và ghen ghét.
Còn người làm như sau đây thì khác. Người ấy phụng dưỡng cha mẹ, hết lòng giữ cho cha mẹ yên vui. Đi thì thưa, về thì trình, không để cha mẹ phật lòng. Sớm hỏi han, tối thăm nom, cẩn thận dè dặt, nhớ ơn cha mẹ không cùng tận. Người ấy cấp đủ áo cơm cho vợ con đúng lúc, dồn ân tình về gia đình, cùng nhau vui vẻ. Vợ con được như thế thì trọn đời không có chuyện riêng tư sai trái. Người ấy trông nom tôi tớ, quyến thuộc, người làm, không để họ đói thiếu. Nhưng người ấy không tin sau khi chết sẽ lại sinh ra, cho rằng chết là mất hết, trở về chỗ không còn hình hài. Người ấy hiếu dưỡng cha mẹ vì nhớ ơn bú mớm nuôi nấng, cấp đủ cho vợ con vì quyến luyến tình thương, trông nom tôi tớ vì muốn được sức họ làm việc. Người ấy không biết kính sa môn và người tu đạo, không chịu làm việc lành, ban ơn, bố đức. Về sau người ấy sẽ được phúc khác với mọi người (?). Đó gọi là của bậc giữa." Phật bèn nói bài kệ (bài thơ tóm ý lời dạy) rằng:
Thường nhớ ơn bú mớm nuôi nấng, hiếu thuận phụng dưỡng cha mẹ;
Cấp đủ cho vợ con, tùy lúc không sai lễ tiết.
Với tôi tớ và người làm, an ủi, không đối xử ác;
Kẻ dưới hầu hạ đều thuận theo, sai đi không trái lời dạy.
Không tin đời sau còn sinh lại, nghe nói thì kinh sợ, chẳng vui;
Tự cho thân mình thường còn, sống mãi không bao giờ chết.
Ba cõi như huyễn hóa (như trò ảo thuật, không có thật), nên hiểu rõ lời kệ này:
Tội phúc chính mình đã làm, thì từ gốc ấy mà chịu lấy.
Phật lại bảo trưởng giả (người giàu có, có đức và có uy tín): "Người có nghiệp của cải bậc trên là người nếu có của báu thì tự lo được áo cơm. Người ấy hiếu thuận cha mẹ, không sai thời tiết, thường xem sắc mặt cha mẹ, không để cha mẹ buồn lo. Ra ngoài thì không phạm điều cấm, về nhà thì không trái lễ. Việc làm trong sạch, không để vấy bẩn. Người ấy cung kính người trên, khiêm nhường với người có trí, tiếp nhận sự học hỏi rộng, lòng bình đẳng không tà lệch. Kẻ thấp hèn, nghèo khốn đều được nương nhờ người ấy. Người ấy cấp dưỡng vợ con, thường cho đầy đủ. Người ấy trừ các ý nghĩ tà, lấy chính đạo mà sửa mình. Người ấy chăm lo tôi tớ, không để họ thiếu thốn, không đánh mắng bừa bãi, lại thêm lòng thương xót.
Người ấy kính thờ các bậc thánh xưa, những bậc học rốt ráo, những kẻ sĩ chân chính, những sa môn xuất gia thuận theo pháp, những người hiền sáng. Sớm tối người ấy giữ lễ, không sai ý các vị. Người ấy bố thí cho kẻ thiếu thốn để họ thành người có đạo đức. Người ấy thỏa sức giảng kinh điển, giáo hóa kẻ si mê tối tăm, dùng cách khéo léo mà không lỡ thời cơ. Tự mình yên ổn mà còn che chở tất cả chúng sinh. Ví như con bò cái ăn cỏ mà cho ra sữa, từ sữa ra lạc (sữa đông), từ lạc ra tô (váng sữa, như bơ), từ tô ra đề hồ (tinh chất cao nhất của sữa). Đề hồ mềm mịn và ngon nhất. Người ấy tự yên thân mà còn thương xót mười phương (mọi phương hướng, khắp mọi nơi). Lòng người ấy đầy từ ái, đem lại nhiều an ổn, khiến các trời và nhân dân đều được nhờ mà được cứu độ. Người ấy tôn quý nhất, không ai trên, không ai sánh, không có bạn ngang hàng. Người ấy là bậc đại hùng ở đời, một mình bước đi không ai sánh cặp." Phật bèn nói kệ rằng:
Nếu có nhiều của cải, thì tự lo ăn mặc tốt;
Phụng dưỡng, hiếu kính cha mẹ, không làm cha mẹ phật lòng.
Ra ngoài không phạm điều cấm, trở về không trái lễ;
Việc làm thường trong sạch, thuận theo pháp, không buông thả mê lầm.
Cung kính phụng thờ người trên, khiêm nhường với bậc sáng suốt có trí;
Học hỏi nơi kẻ sĩ nghe nhiều biết rộng, lòng bình đẳng, không mến điều tà.
Tùy lúc cấp cho vợ con, khiến ai nấy đều được yên chỗ;
Thương mà ban cho tôi tớ, áo cơm thường dư đủ.
Kính thờ sa môn và bậc học sĩ, bố thí và dâng cúng dường (dâng lễ vật tỏ lòng kính);
Theo các vị nhận pháp sâu mầu, bỏ đi sự si mê như điếc như mù.
Thương xót người mười phương, không chỉ làm vì riêng thân mình;
Thường tự yên ổn cho mình, cũng gỡ mọi tai ách cho người.
Ví như tô và đề hồ, vốn từ cỏ khô mà ra;
Đã dùng được để yên thân, thân điều hòa không bệnh tật.
Thương khắp các loài chúng sinh, lòng thường bình đẳng như một;
Nhờ thực hành tứ đẳng (bốn tâm rộng lớn, bình đẳng với mọi người: từ là thương yêu, bi là xót thương, hỉ là vui theo, hộ là che chở), mau chóng đạt đến thành Phật.
Phật bảo trưởng giả: "Người xuất gia tu đạo, việc học có ba bậc: một là thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), hai là duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà ngộ đạo), ba là đại thừa (cỗ xe lớn, tức lối tu cầu thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh). Thế nào là thanh văn? Người ấy sợ khổ, chán thân. Người ấy nghĩ đến nỗi khó khăn của sinh tử qua vô số kiếp, cái họa quay vòng mãi, nên nhìn thân mình như kẻ thù. Người ấy thấy bốn đại như rắn độc, thấy năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là ý muốn tạo tác, thức là sự phân biệt nhận biết) như chỗ giặc ở. Người ấy ngồi thiền đếm hơi thở, tu phép an ban thủ ý (phép thiền giữ tâm theo hơi thở ra vào), quán thân mình là hình hài nhơ nhớp, rỉ chảy, không sạch.
Người ấy sợ gốc của sắc dục, cùng cảm giác, nhận biết, tạo tác và phân biệt. Người ấy sợ khổ địa ngục, tai ách ngạ quỷ (quỷ đói), phiền não trói buộc của súc sinh, những nỗi khó trong cõi người, sự chia lìa trên cõi trời, không thể kể xiết. Chúng sinh luân chuyển không ngừng như tù trong ngục. Người ấy muốn dứt cái tội nhọc nhằn của sinh tử, cầu niềm vui vô vi (không còn tạo tác, không còn sinh diệt) và sự yên ổn của nê-hoàn (niết-bàn, chỗ dứt hết khổ đau sinh tử). Người ấy chỉ tự lo cho mình, không nghĩ đến chúng sinh, thường giữ lòng từ nhỏ hẹp, không khởi lòng thương lớn. Người ấy nương vào âm thanh lời dạy mà không hiểu trí tuệ về tính không, không biết ba cõi như huyễn. Người ấy chỉ hướng đến tự cứu mình, không đoái đến ân tình và lòng từ. Đó là lối học thanh văn." Phật bèn nói kệ rằng:
Sợ sinh tử vô lượng, nỗi gian nan quay vòng mãi;
Lòng đã ôm sợ hãi, chỉ muốn cầu yên cho mình.
Ngồi thiền mà đếm hơi thở, chuyên tâm vào phép an ban;
Quán trong thân những thứ nhơ nhớp, bao nhiêu điều không sạch.
Bỏ hết sắc tướng ba cõi, dứt dục để tự yên;
Không thể tu lòng đại từ, chỉ một chí vui nơi nê-hoàn.
Phật bảo trưởng giả: "Duyên giác là người vốn phát ý lớn, làm nghiệp bồ-tát: bố thí, trì giới (giữ giới luật), nhẫn nhục, tinh tấn (siêng năng không lười), nhất tâm (thiền định, giữ tâm chuyên một), trí tuệ. Nhưng người ấy dùng những việc ấy để mong cầu làm bậc tôn quý, khiến trên trời dưới đất đều quy phục mình. Người ấy mong có ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hình tướng tốt đẹp trên thân Phật), uy thần lớn, đức nặng, sừng sững oai nghi không ai bằng. Người ấy không hiểu vì sao Như Lai (một danh hiệu của Phật) hiện ra sắc thân (thân có hình tướng). Ấy là vì người đời ngu, không biết đạo lớn, không thể dứt dòng sinh tử mà trở về cội nguồn. Phật đã dứt hết gốc sinh tử, nên mới hiện thân, mang tướng tốt, dung nghi trang nghiêm, dùng văn từ lời dạy để giáo hóa kẻ ngu tối, bày ra ánh sáng lớn và tỏ rõ tướng tốt. Người ấy lại cho là thật có sắc tướng.
Người ấy tuy thực hành tứ đẳng; tứ ân (bốn cách thu phục người: ban cho, nói lời thương yêu, làm điều lợi ích, cùng chung việc và lợi với người); lục độ vô cực (sáu phép tu đưa người vượt qua sinh tử đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp tu dẫn đến giác ngộ). Người ấy cũng quán mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối tiếp nhau tạo nên vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết) để muốn nhổ tận gốc. Nhưng người ấy không hiểu bản vô (tính vốn không của mọi pháp), lại còn mong cầu đạo lớn. Dẫu tích đức nhiều như hư không, người ấy cũng không đến được quả Phật. Vì sao vậy? Vì không thông đạt. Thế nào là không thông đạt? Ấy là khi bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ, tứ đẳng, tứ ân mà vẫn còn có chỗ mong cầu.
Người thông đạt thì nghĩ đến việc cứu tất cả chúng sinh đang sinh tử trong năm đường (ngũ thú: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời). Người ấy hiểu các pháp là không, là vô tướng, là vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi vật vốn không, không chấp vào hình tướng, không mong cầu gì). Người ấy biết rõ tất cả pháp như huyễn, như hóa, như mộng, như dã mã (dợn nắng, hơi nóng bốc lên trông như nước), như bóng, như tiếng vang, như cây chuối (thân rỗng, không có lõi), như bọt nước, đều không có gì cả. Trí tuệ của đạo thì không hình, bình đẳng như hư không, không thêm không bớt, và độ khắp chúng sinh." Phật bèn nói kệ rằng:
Vốn phát ý bồ-tát, chí mến nghiệp đại thừa;
Chỉ muốn chấp vào thân Phật, không rõ lẽ vô thích mạc (không thân không sơ, không thiên vị, không chấp bên nào).
Bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ;
Tứ đẳng, tứ ân, lục độ, mà chỉ riêng mình vui cõi vô vi.
Mến ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp sừng sững;
Làm bậc tôn quý trên trời dưới đất, thoát năm ấm và sáu suy (sáu thứ làm hao mòn tâm: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, ý niệm, tức sáu đối tượng của giác quan).
Chỉ xét việc thô bên ngoài, không thể quán chỗ sâu kín.
Tuy muốn độ mười phương, mà lòng với miệng trái nhau.
Không rõ mọi pháp như huyễn hóa, như bọt nước, bong bóng, dợn nắng,
Như cây chuối, như mộng, như bóng; vọng tưởng rất nhiều.
Dẫu có làm công đức nhiều như cát sông,
Lòng mong đạo vô thượng chân chính, mà không biết trừ các ma.
Phật bảo trưởng giả: "Người học đại thừa phát ý cầu đạo vô thượng chính chân. Người ấy hành đại từ bình đẳng như hư không, tu đại bi không thiên vị. Người ấy không tự lo cho thân mình mà chỉ nghĩ đến chúng sinh trong năm đường, muốn khiến tất cả chúng sinh khắp nơi được yên. Người ấy giữ tâm tứ đẳng là từ, bi, hỉ, hộ; thực hành ban cho, thương yêu, làm lợi ích, cùng chung lợi, để cứu giúp mười phương. Người ấy bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ, đủ sáu độ vô cực, mà không có chỗ mong cầu, rồi đem tất cả ban cho các loài chúng sinh. Người ấy quán thấy chúng sinh trong ba cõi qua lại quay vòng, khổ nhọc gian nan không kể xiết. Người ấy nghĩ đến chúng sinh như cha, như mẹ, như con, như thân mình, bình đẳng không khác. Người ấy vì họ mà rơi lệ như mưa, muốn cho họ vượt qua tai ách mà đến đạo lớn." Phật bèn nói kệ rằng:
Phát ý lớn vô thượng, hành từ, bi, hỉ, hộ;
Lòng thương lớn như hư không, hành bình đẳng không thiên vị.
Lập đức không vì mình, chỉ vì mười phương mà ban cho;
Độ thoát các loài chúng sinh, khiến đến trí tuệ của đạo lớn.
"Lại có bốn việc giúp đến được đại thừa: một là bố thí, cấp cho người nghèo thiếu; hai là không phân biệt sang hèn, không khởi lòng coi người này nặng người kia nhẹ; ba là những gì đem cho thì không mong cầu, không đòi đền đáp; bốn là đem công đức này ban cho chúng sinh." Phật bèn nói kệ rằng:
Bố thí giúp đỡ người nghèo khổ, không khởi lòng phân nặng nhẹ;
Chí và tuệ không mong cầu, không đòi được báo đáp lại.
Thương nghĩ đến muôn dân, những kẻ qua lại quay vòng trong sinh tử;
Đem công đức này ban cho, khiến tất cả đến đạo lớn.
Phật bảo trưởng giả: "Giữ giới có bốn việc giúp mau thành đại thừa: một là giữ miệng, giữ thân, lòng không nghĩ điều sai; hai là ra vào, đi đứng không sai lễ tiết; ba là không mong sinh lên trời, không mong ngôi Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi) hay Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm); bốn là đem giới cấm này ban cho chúng sinh." Phật bèn nói kệ rằng:
Thường giữ thân, miệng, ý, lòng vững như núi Thái Sơn;
Khi ra vào, đi đứng, chưa từng sai lễ tiết.
Không mong sinh lên trời, làm Đế Thích, Phạm Thiên hay Chuyển luân vương;
Mà đem hạnh chính này ban cho tất cả mọi người.
Phật bảo trưởng giả: "Nhẫn nhục có bốn việc giúp mau thành đại thừa: một là nếu bị mắng chửi thì không để tâm đến tiếng nói; hai là nếu bị đánh đập thì coi như mình không có hình thể; ba là nếu bị bêu xấu, làm nhục thì coi như gió thổi qua; bốn là nếu có người làm hại thì thường ôm lòng thương lớn." Phật bèn nói kệ rằng:
Bị đánh mắng thì im lặng, tự nghĩ thân vốn không hình;
Giả như có ý giận nổi lên, lòng liền tự dừng lại.
Lòng hòa, nét mặt vui, mọi người đều cung kính;
Nhờ đó được thành Phật, ba mươi hai tướng sáng rỡ.
Phật bảo trưởng giả: "Tinh tấn có bốn việc: một là sớm tối vâng theo pháp, chưa từng lười bỏ; hai là thà mất thân mạng chứ không trái lời đạo dạy; ba là siêng đọc tụng kinh điển sâu xa, không biết mệt mỏi; bốn là muốn rộng cứu giúp những người nguy khốn. Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Sớm tối vâng theo pháp lớn, chưa từng lơ là quên sót;
Thà tự mất thân mạng, không dám trái lời đạo dạy.
Tụng tập kinh điển sâu, không cho là mệt mỏi;
Cứu giúp người nguy khốn, không để lòng ôm oán.
Phật bảo trưởng giả: "Thiền tư (thiền định, lặng lòng quán xét) có bốn việc: một là thích tập luyện, chuyên tu, ở chốn vắng một mình; hai là giữ lặng thân, miệng, tâm, không để rối loạn; ba là tuy ở giữa đám đông ồn ào vẫn thường giữ được tâm định; bốn là lòng rộng rãi thênh thang mà không chấp vào đâu." Phật bèn nói kệ rằng:
Luôn ưa chuyên tu, chí ở chốn vắng một mình;
Giữ lặng thân, miệng, ý, chưa từng nghĩ chuyện ồn ào.
Nhiều lần ở giữa chốn đông người rối loạn, lòng vẫn định, không chợt đổi;
Một lòng thấy mười phương, trí tuệ của đạo khởi ra thần túc (thần thông đi lại, biến hóa tự tại).
Phật bảo trưởng giả: "Trí tuệ có bốn việc: một là hiểu thân là không, do bốn đại hợp thành, khi tan rã thì vốn không có chủ, không có tên; hai là sự sinh ra trong ba cõi đều do tâm tạo ra, mà tâm như huyễn hóa, nương vào đó mà dựng nên các hình; ba là biết rõ năm ấm vốn không có chỗ ở, tùy chỗ mình chấp mà có tình ấy; bốn là hiểu mười hai nhân duyên vốn không có gốc nguồn, nhân có cái đối đãi mà cái đối đãi hiện ra. Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Hiểu rõ thân là không, do bốn đại hợp thành;
Tan diệt thì không chỗ ở, từ tâm mà được sinh.
Năm ấm vốn không gốc, do chấp mà thành tên;
Mười hai duyên không đầu mối, hiểu rõ điều này thì đến chỗ yên ổn lớn.
Phật bảo trưởng giả: "Trí tuệ lại có sáu việc: một là hiểu sắc (thân xác, vật chất) như đám bọt tụ lại; hai là rõ cảm giác đau, ngứa (tức thọ) như bong bóng nước; ba là hiểu tư tưởng như dợn nắng; bốn là hiểu sinh tử như cây chuối; năm là xét thức như trò huyễn; sáu là hiểu tâm thần như bóng, như tiếng vang. Xét gốc thì tất cả đều không, đều không có chỗ ở." Phật bèn nói kệ rằng:
Hiểu sắc như đám bọt, cảm giác như bong bóng nước;
Tư tưởng như dợn nắng, sinh tử như cây chuối.
Rõ thức là giả, ví như trò huyễn; ba cõi không một điều tốt;
Phân biệt rõ tất cả đều không, thế mới đến đạo lớn.
Phật bảo trưởng giả: "Từ có bốn việc: một là thương nghĩ đến mười phương; hai là thương như mẹ nuôi con; ba là hết mực xót thương; bốn là thương như thân mình, không khác. Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Thương nghĩ đến mười phương, như mẹ nuôi con đỏ;
Thường ôm lòng hết mực xót thương, như thân mình, bình đẳng không khác.
Phật bảo trưởng giả: "Bi có bốn việc: một là xót thương; hai là vì họ mà rơi lệ như mưa; ba là muốn đem thân mình chịu tội thay họ; bốn là đem mạng sống ra cứu họ. Hỉ có bốn việc: một là nét mặt hòa nhã; hai là lời nói tốt lành; ba là giảng kinh; bốn là giải nghĩa. Hộ có bốn việc: một là dạy người bỏ ác theo thiện; hai là thường khuyên dạy người quy mạng Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng); ba là khiến người phát ý cầu đạo; bốn là mở mang giáo hóa chúng sinh. Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Xót thương mà rơi lệ như mưa, muốn đem thân chịu tội thay;
Bỏ mạng sống mà cứu giúp, không vì thế mà ôm hận.
Nét mặt hòa nhã, nói lời lành, giảng pháp, phân tích nghĩa;
Dạy bỏ ác theo thiện, khuyên quy mạng Tam bảo.
Phật bảo trưởng giả: "Có bốn pháp giúp mau thành đạo vô thượng chính chân: một là hiểu không, học mà không có chỗ cầu; hai là vô tướng, không mong cầu; ba là vô nguyện, không mến chỗ sinh ra; bốn là thường xem nghiệp của ba thừa (thanh văn, duyên giác, đại thừa) là bình đẳng, không có quá khứ, tương lai, hiện tại. Đó là bốn pháp." Phật bèn nói kệ rằng:
Hiểu không thì không cầu gì, vô tướng thì không mong quả báo;
Không mến, không cầu chỗ sinh, thường hành bình đẳng trong ba đời.
Phật bảo trưởng giả: "Có bốn pháp giúp mau thành Phật đạo: một là tất cả đều vốn thanh tịnh; hai là hiểu muôn vật đều như huyễn hóa; ba là sinh tử và đoạn diệt đều do duyên đối (nhân duyên đối đãi với nhau) mà có; bốn là xét đến các duyên đối ấy thì vốn cũng không có hình." Phật bèn nói kệ rằng:
Tất cả đều vốn thanh tịnh, hiểu vạn vật như huyễn hóa;
Sinh tử do duyên đối mà có, xét gốc thì cũng không hình.
Phật bảo trưởng giả: "Có sáu pháp giúp mau thành chính giác (giác ngộ chân chính, tức thành Phật): một là thân thường hành từ, không oán, không kết hận; hai là miệng thường hành từ, giảng nghĩa trí tuệ sâu xa; ba là tâm từ, nhân hậu, hòa nhã, dịu dàng, xót thương mười phương; bốn là giữ giới mà không khởi vọng tưởng, cầu nghiệp đại thừa; năm là quán xét đúng đắn, thấy mười phương là không, đạo và tục không phải là hai; sáu là cấp đủ cho người thiếu ăn, làm việc cứu thân người để giúp kẻ nguy khốn. Đó là sáu pháp." Phật bèn nói kệ rằng:
Thân thường giữ lòng từ, chưa từng đánh đập hay kết oán;
Miệng luôn nói lời thương xót, giảng nghĩa trí tuệ sâu xa.
Lòng hòa, nhân ái, dịu dàng, xót thương khắp mười phương;
Giữ giới không khởi vọng tưởng, quán đúng mười phương là không.
Phật bảo trưởng giả: "Có bốn việc giúp mau thành Phật đạo: một là giữ hạnh tinh tấn mà không chấp vào đâu; hai là giáo hóa chúng sinh, lòng đạo không gián đoạn; ba là đi trong sinh tử mà không lo sợ, chán ghét; bốn là có đại từ đại bi mà không bỏ quyền tuệ (trí tuệ biết dùng phương tiện khéo léo). Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Tinh tấn mà không chấp vào đâu, giáo hóa chưa từng gián đoạn;
Không lo sợ, chán ghét sinh tử, không bỏ quyền tuệ.
Phật bảo trưởng giả: "Mở mang giáo hóa chúng sinh có bốn việc: một là với người không tin có sinh tử thì lấy chuyện họa phúc trước mắt mà ví cho họ hiểu; hai là với người không tin Tam bảo thì chỉ bày đạo lớn; ba là với người mê lầm theo đường tà thì chỉ cho biết ba thừa, và cho biết Phật đạo riêng tôn quý, không ai sánh được; bốn là dạy rằng mọi thứ trong ba cõi đều như huyễn hóa, không có một chân lý thật nào. Đó là bốn việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Người không tin sinh tử thì chỉ cho thấy họa phúc; kẻ rơi vào tà kiến thì bày rõ đạo lớn;
Phật đạo riêng tôn quý không ai sánh; ba cõi đều không, như huyễn hóa.
Phật bảo trưởng giả: "Việc mở mang giáo hóa lại có bảy việc: một là kẻ keo kiệt tham lam thì dạy cho bố thí; hai là kẻ phạm điều ác thì dạy cho giữ giới; ba là kẻ giận dữ thì khuyên cho nhẫn nhục; bốn là kẻ lười biếng thì giáo hóa cho tinh tấn; năm là kẻ tâm loạn thì dạy cho định ý; sáu là kẻ ngu tối thì dạy cho học đến trí độ vô cực (trí tuệ đưa người vượt qua bờ sinh tử); bảy là với người không biết thì tùy lúc bày ra quyền phương tiện (cách khéo léo thích hợp với từng người). Đó là bảy việc." Phật bèn nói kệ rằng:
Người keo kiệt thì dạy bố thí, kẻ phạm ác thì dạy giữ giới;
Kẻ giận dữ thì khuyên nhẫn nhục, kẻ lười biếng thì khuyên tinh tấn.
Kẻ tâm loạn thì khiến định ý, kẻ ngu tối thì dạy cho học
Trí tuệ độ vô cực, tùy lúc khởi thiện quyền (phương tiện khéo léo).
Bồ-tát Tùy Thời hỏi Phật: "Vì sao người học có bậc trên, bậc giữa, bậc dưới, mà không đều cùng đến đại thừa?" Phật nói: "Người học thì tâm thấy có xa có gần, hiểu có sâu có cạn, chí có hơn có kém, nên mới bày ra ba thừa. Xét gốc thì không có ba, chỉ tạm dẫn ra để làm ví dụ. Ví như có một người làm đại thần trong nước, thông minh, trí tuệ, được vua trọng dụng, cùng bàn việc nước. Vua giao phó hết mọi việc cho ông, không chút nghi ngờ. Vị đại thần này có ba người thân quen: một là thái tử, hai là một bậc tôn trưởng, ba là một người thường. Khi cầm việc chính trị trong nước, vị đại thần khá có sơ sót. Mọi người lén vào tâu với vua, bảo ông mưu làm phản. Vua nghe vậy thì sinh nghi, hỏi các bầy tôi: 'Nên xử ông ta tội gì?' Các bầy tôi được dịp, ai cũng đòi xử tội nặng. Có người nói chém đầu, có người nói chặt tay chặt chân, có người nói cắt tai, cắt mũi, khoét mắt, cắt lưỡi. Vua xét thấy lời bàn của các bầy tôi quá nặng, bèn nói: 'Không phải thế. Người này sáng suốt, thông đạt, chỉ tình cờ có lỗi nhỏ, không nên xử như vậy. Hãy bắt giam vào ngục.' Các bầy tôi vâng theo, không dám nói thêm. Vua bảo cận thần: 'Mau ban văn thư, ra lệnh bắt giam vị đại thần vào ngục hình.'
Bấy giờ người bạn thường nghe tin thì buồn thương, muốn cứu ông ra khỏi ngục nhưng sức yếu không kham nổi. Anh ta chỉ biết ngày ngày đem áo chăn và đồ ăn uống còn thiếu đến cung cấp, nhưng cũng không thể giúp ông khỏi bị tra khảo. Bậc tôn trưởng nghe tin thì lòng chua xót, đến chỗ ấy giải thích, khuyên bảo cai ngục, khiến họ không đánh đập ông nữa, nhờ vậy nỗi đau đớn được ngừng, nhưng không thể đưa ông ra khỏi ngục. Đến khi thái tử nghe tin, cho là oan uổng (?), nói: 'Đây là người thân của ta, không có tội nặng. Các bầy tôi ghét ông ấy nên gièm pha với vua, không nên bắt như thế.' Thái tử đến chỗ vua, trình bày đầu đuôi, nói rằng ông không hề phản nghịch, và xin: 'Xin vì con mà tha tai ương cho ông ấy.' Vua vì thương con, liền tha cho ông ra khỏi ngục, cho gặp vua và giữ chức vụ như cũ.
Vị vua ấy ví như Như Lai. Thái tử ví như bồ-tát có trí độ vô cực và thiện quyền phương tiện, đạt được vô sở tòng sinh pháp nhẫn (sự chứng hiểu vững chắc rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt) và biết dùng quyền tuệ cho thích đáng, nên mới ra khỏi được ngục ba cõi, thành Phật, rộng cứu chúng sinh. Người bạn tôn trưởng ví như người giữ giới thanh tịnh, khỏi rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), nhưng không giúp được gì cho việc ra khỏi ba cõi (?); người ấy có thể hưởng phúc trên trời và trong cõi người, nhưng không đến được đạo. Người bạn thường ví như nghiệp bố thí: chỉ vừa thoát được cõi ngạ quỷ, nhưng không khỏi tai ách của địa ngục và súc sinh. Vì sao vậy? Vì gieo giống gì thì mỗi người được loại ấy. Người phát ý cầu đạo vô thượng chính chân, vâng làm đại từ, đại bi vô cùng, mở mang giáo hóa tất cả, nên đến được Phật đạo. Người vốn giữ đạo lớn mà không thấu pháp sâu, không hiểu lẽ tiến lui, đến giữa đường thì dừng lại tự bỏ, nên thành duyên giác. Người sợ nỗi khó của sinh tử qua lại quay vòng, chỉ muốn tự cứu mình mà không nghĩ đến người khổ, nên rơi vào bậc thanh văn. Mỗi người tùy theo hạnh vốn có của mình mà đạt được quả ấy."
Khi Phật nói kinh này, cư sĩ Cấp Cô Độc và năm trăm trưởng giả đều phát ý cầu đạo vô thượng chính chân. Có mấy nghìn người xa lìa bụi trần, dứt sạch nhơ bẩn, mắt pháp (con mắt thấy rõ chân lý) sinh ra. Đàn không hầu và các nhạc cụ không ai gảy mà tự kêu. Chim bay, thú chạy cùng hòa tiếng buồn thương (?). Lúc ấy, không ai là không vui mừng, tự quy y Phật.
Cư sĩ lại hỏi: "Người mới học đạo thì bắt đầu với chí hướng gì?" Phật nói: "Trước hết tập năm giới và tự quy y ba ngôi. Thế nào là năm giới? Một là có lòng từ, nhân ái, không giết hại; hai là trong sạch, liêm khiết, tiết kiệm, không trộm cắp; ba là trinh chính, trong trắng, không nhiễm dục bất chính; bốn là tin sâu, tính hòa, không lừa dối; năm là cốt giữ cho trí sáng, chí rõ, không loạn (không uống rượu). Thế nào là ba tự quy y? Một là quy y Phật, bậc vô thượng chính chân; hai là quy y Pháp để tự chế ngự tâm mình; ba là quy y Chúng (Tăng), vì trong chúng thánh thì sự tiếp nhận rộng lớn, như biển cả không gì không chứa. Lại có bốn pháp: một là đạo tích (bậc đã vào dòng thánh, quả vị đầu tiên của người tu); hai là vãng hoàn (bậc còn sinh lại cõi người một lần nữa); ba là bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi dục); bốn là vô trước (bậc không còn chấp trước, đã dứt hết phiền não, tức A-la-hán). Từ duyên giác cho đến Phật, đạo lớn vô thượng, và cả việc được thân trời, thân người, đều do đó mà sinh ra. Kế đến thực hành tứ đẳng, tứ ân, tứ biện (bốn tài biện thuyết không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về sự ứng đáp), sáu độ vô cực, đại từ đại bi, thì được thành đạo lớn. Khi ấy, trước thì biết không cùng, sau thì thấy không tận (?), dạy bảo mười phương, không có trí nào mà không đạt tới." A-nan (thị giả thân cận của Phật) hỏi: "Kinh này tên gì? Vâng làm thế nào?" Phật nói: "Kinh này tên là Giải thích ba bậc của cải trong nghiệp nhà thế tục và việc xuất gia tu đạo vô thượng chính chân. Tên gọi tóm tắt là Diễn Đạo Tục Nghiệp (Trình bày nghiệp tu của người xuất gia và người thế tục)." Phật nói như vậy xong, hiền giả A-nan, cư sĩ Cấp Cô Độc và năm trăm thanh tín sĩ (người cư sĩ có lòng tin trong sạch) không ai là không vui mừng.
Kinh Phật Thuyết Diễn Đạo Tục Nghiệp
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video