Quyển thứ ba mươi mốt
Bàn về bệnh tật
Con người nhận khí điều hòa của ngũ hành (năm yếu tố cơ bản tạo nên vạn vật: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) mà thành hình hài. Sở dĩ có bệnh khổ là vì khí âm dương (hai mặt đối lập, bổ sung cho nhau trong trời đất) và ngũ hành bị hư, thực, hàn, nhiệt quá mức hoặc thiếu hụt, sinh ra những thứ thừa thãi như mụn thịt mà thành bệnh.
Muốn biết người hư hay thực thì xem: ở chỗ tử, tuyệt là hư; ở chỗ sinh, vượng là thực. (Theo mệnh học, mỗi hành trải qua mười hai giai đoạn như đời người, gọi là vòng Trường sinh: trường sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng. Mỗi giai đoạn ứng với một địa chi. "Sinh, vượng" là các giai đoạn khí đang lên và mạnh. "Tử, tuyệt" là các giai đoạn khí chết, khí dứt.) Đã rõ hư thực thì có thể suy theo loại mà biết bệnh tật.
Hễ hành Thủy ở chỗ tử, tuyệt thì hay mắc các bệnh: khí ở ngực, đau eo lưng và chân, chứng "công khuê" (?), tiêu chảy, đại tiểu tiện không thông. Hành Hỏa ở chỗ tử, tuyệt thì chủ các bệnh: khí ở ruột, bế tắc, hay giật mình hồi hộp, hay quên, tinh thần bất an.
Hành Mộc ở chỗ tử, tuyệt thì chủ các bệnh: hư phong (chứng phong do cơ thể suy yếu gây ra, như run, co giật, tê), mắt mờ (?), choáng váng, gân co rút, móng tay móng chân khô héo, vui giận thất thường, kén ăn kén uống.
Hành Kim ở chỗ tử, tuyệt thì chủ các bệnh: khí hư, thở suyễn, ho; da và lông khô cháy, khô ráo, khô rít; xương gân đau nhức; hay lo buồn, nhiều nước mắt nước mũi; ruột già tiêu chảy, kiết lỵ, đi ngoài ra máu.
Hành Thổ ở chỗ tử, tuyệt thì chủ các bệnh: mặt vàng, ăn kém, nghẹn ăn, nôn ói, tay chân uể oải, ham ngủ thích nằm, nghĩ nhiều lo lắm, tai điếc, tinh thần mụ mẫm, hay quên, ít muốn cử động.
Phàm ngũ hành khắc nhau mà thành bệnh: Kim và Hỏa khắc nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì sinh nhọt (?), lở loét, bại liệt, sưng phù; nếu ở chỗ tử, tuyệt, vô khí (không có sức, khí suy kiệt) thì chủ bệnh lao, nôn ra máu.
Thổ và Mộc khắc nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì chủ chứng đầy tức, choáng váng, tê bại do phong, bệnh ruột non, sưng đỏ như lửa; nếu ở chỗ tử, tuyệt mà khắc nhau thì chủ bệnh nôn thức ăn, có khối cục trong bụng, ung nhọt sâu, khối báng, ăn uống tích trệ không tiêu. Lý Cửu Vạn nói: Mộc và Thổ khắc nhau chủ trúng phong (bệnh đột quỵ), vì Thổ bị tà khí xâm hại.
Kim và Mộc khắc nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì chủ tay chân, xương khớp không lành lặn, mắt có bệnh; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì chủ khí hư, tinh kiệt, bệnh lao, bại liệt. Thủy và Thổ (?) khắc nhau thì chủ tỳ ẩm thấp, tiêu chảy, bụng đầy, có đờm, ho, các bệnh không thông.
Phàm ngũ hành sinh cho nhau mà sinh bệnh: Hỏa và Mộc sinh nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì khí phần trên quá thịnh, ngực bị ủng tắc, mắt đỏ, đau đầu do phong; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì mắc thương hàn (bệnh sốt do cảm nhiễm khí lạnh), phát cuồng, bứt rứt rối loạn.
Hỏa và Thổ sinh nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì dạ dày đầy ứ; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì môi khô cháy, nhiệt khí kết lại, đại tiện không thông. Kim và Thủy sinh nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì khí trì trệ; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì di tinh.
Thủy và Mộc sinh nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì nôn ói, dạ dày yếu; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì tinh khí suy bại, thương hàn, sốt rét. Kim và Thổ sinh nhau, nếu ở chỗ sinh, vượng thì phần nhiều gầy, không có da thịt; nếu ở chỗ tử, tuyệt thì bụng sôi, sinh giun sán.
Phàm Thủy, Thổ, Mộc gặp nhau ở chỗ vô khí thì chủ bệnh cổ trướng (bụng to căng đầy), bụng chướng, nôn ngược. Phàm Kim, Thủy, Hỏa gặp nhau ở chỗ vô khí thì chủ bệnh kiết lỵ; vì Kim chủ ruột già, Thủy và Hỏa vây giữ lấy nó, âm dương không hòa.
Phàm Thủy gặp Thổ thì phần nhiều chủ bệnh phiên vị (ăn vào lại nôn ra). Thổ nhiều mà không có khí Mộc khơi thông thì chủ bệnh điếc; vì thận thủy không lưu thông thì thành phiên vị, khí không thông thì thành điếc.
Phàm các loại sát (thần sát: các sao, các "thần" trong mệnh học được định theo can chi, phần nhiều mang điềm xấu) cũng có loại chủ bệnh tật. Kiếp sát (sao chủ cướp đoạt, tai họa bất ngờ) chủ bệnh ruột non, lại chủ tai điếc, bệnh cổ họng. Quan phù (sao chủ kiện tụng, quan sự) chủ bệnh eo lưng và chân. Hàm trì (còn gọi Đào hoa, sao chủ tửu sắc) chủ bệnh lao do rượu chè trai gái, mủ máu, bệnh đường tiểu tiện. Đại hao (sao chủ hao tổn lớn) chủ chứng mờ tối (?) hoặc bệnh mụn thịt thừa. Lộc (ngôi lộc, vị trí địa chi ứng với thiên can, chủ bổng lộc, ăn uống) chủ bệnh do ăn uống mà ra, nhưng phải có sát khắc thân mới đúng.
Phàm mệnh gặp "chân xung" (xung: hai địa chi đối nhau đâm nhau, như Tý với Ngọ; "chân" là xung thật sự, đúng mặt) khiến khí tan, hoặc "chân hình" (hình: các địa chi gây tổn hại cho nhau theo phép Tam hình) khiến khí tan, thì phần nhiều là người tàn tật. (Đều trích sách Chúc thần kinh.)
Phàm trên thân người: Ngọ là đầu, Tỵ là vai trái, Mùi là vai phải, Thìn là cánh tay trái, Thân là cánh tay phải, Mão là sườn trái, Dậu là sườn phải, Dần là đùi trái, Tuất là đùi phải, Sửu là bàn chân trái, Hợi là bàn chân phải, Tý là bộ phận sinh dục. (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi là mười hai địa chi, dùng ghi năm, tháng, ngày, giờ.) Lại có thuyết: Thìn là đùi, Sửu là môi, Mùi là tam tiêu (thuật ngữ y học cổ: ba khoang của thân mình gồm thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới, nơi khí và nước lưu thông), Tuất là chỗ giữa hai đùi. Muốn biết bệnh phát ở chỗ nào thì phải suy theo đây.
Phàm mệnh có nhiều Dần, Sửu, Tý, Hợi thì đến trung niên mắc bệnh eo lưng và chân. Sinh ngày Canh Thìn, ngày Ất Hợi thì chủ các bệnh tiêu khát (bệnh khát nhiều, tiểu nhiều, gầy sút, tương tự bệnh tiểu đường), bệnh lao.
Thiên cổ sát (sát làm mù mắt)
Tháng Giêng khởi ở Thân, đi ngược qua mười hai địa chi. Còn gọi là Phi liêm sát. Ai phạm phải thì chủ mù mắt. Mọi mệnh đều rất kỵ; càng hung dữ khi can chi của nó có khí (đang mạnh). (Đều trích sách Thốn châu xích bích.)
Hình tượng ngũ hành đan xen (nói theo nghĩa tổn hại)
Các cặp can chi Giáp Thìn, Giáp Ngọ, Ất Sửu, Ất Mùi là Thổ và Mộc đan xen (thiên can gồm Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; mỗi can, mỗi chi đều thuộc một hành), chủ bệnh bại liệt. Bính Thân, Đinh Dậu là Kim và Hỏa đan xen, chủ máu và gân bị tổn thương. Mậu Tý, Kỷ Hợi là Thủy và Thổ đan xen, chủ bệnh tỳ vị (lá lách và dạ dày, tức đường tiêu hóa). Canh Dần, Tân Mão là Kim và Mộc đan xen, chủ bệnh gân xương, ho lao. Quý Tỵ, Nhâm Ngọ, Bính Tý, Đinh Hợi là Thủy và Hỏa đan xen, chủ bệnh ở đầu, mặt, mắt.
Ngày bị giờ khắc, lại chớ xung đối nhau, rốt cuộc gian khổ, bệnh họa quấn thân. Kim với Mộc giao chiến thì lo xương thịt; Thủy lấn khí Hỏa thì mắt như bốc khói (mờ mắt). Kim, Thủy ở chỗ tử thì mắc phong hủi; Thổ nhiều Thủy ít thì hỏng đan điền (vùng bụng dưới rốn, nơi chứa tinh khí gốc của cơ thể). Thổ bị Mộc khắc thì tỳ vị yếu; Hỏa thắng mà Kim tàn thì nằm trong máu.
Thủy sâu, Kim nặng thì gặp nạn sông nước; gặp nước ắt rơi xuống vực sâu. Thủy ít Hỏa nhiều thì phải chịu chứng khát; Hỏa nhiều Thổ ít thì nói năng điên cuồng. Nếu Thủy đầy tràn và Hỏa sáng rực, Thủy đầy Hỏa sáng thì tuổi thọ khó kéo dài. Kim thuần một mình thì rất kỵ, tay chân bị tổn thương; Thổ nhiều lại mang Hỏa thì chịu lo âu dày vò. Mộc lúc thịnh thì gặp trắc trở bế tắc; lại phải xét kỹ để phân rõ gốc rễ. (Đều trích sách Thần bạch kinh.)
Kim suy Hỏa thịnh thì nôn ra máu… (?), lòi dom; Thủy cạn Thổ đầy thì mắc bệnh khối báng, bỗng dưng tai điếc.
Kim ở trong tạng phủ là phổi, chủ chứng nôn; Hỏa ở trong tạng phủ là tim, chủ máu; ho và máu ứng với nhau. Kim suy mà Hỏa thịnh thì Hỏa thừa dịp khắc Kim, phổi bèn mắc bệnh: phát ở trên thì thành ho, nôn; phát ở dưới thì thành trĩ, rò hậu môn; vì phổi với ruột già là quan hệ biểu lý (một tạng ở trong và một phủ ở ngoài kết thành cặp, bệnh của bên này ảnh hưởng bên kia). Đây là nói người mệnh Kim gặp nhiều Hỏa.
Thủy ở trong tạng phủ là xương tủy; Thổ ở trong tạng phủ là tỳ, là da thịt; xương với thịt tiếp liền nhau. Thủy cạn mà Thổ đầy thì Thổ thừa dịp khắc Thủy, thận bèn mắc bệnh. Thận đã mắc bệnh thì đánh xuống dưới thành khối báng, đánh lên trên thành điếc, vì thận đánh lên thì ứng ở tai. Đây là nói người mệnh Thủy gặp nhiều Thổ. (Trích Hồ Trung Tử.)
Phá toái, Dương nhận chuốc lấy bệnh sẹo; trong bệnh có Lục hại lại càng chẳng lành. Ngày giờ nhiều lần phạm, Quỷ vượng lấn áp, vô khí lại gặp Không vong thì bệnh quấn thân rồi chết.
Phàm mệnh phạm Phá toái sát (sao chủ đổ vỡ, thương tổn) hay Dương nhận (sát tinh như lưỡi dao sắc, nằm ở ngôi kề ngay sau ngôi Lộc, chủ thương tích, đổ máu) mà thấy ở ngày giờ sinh thì thân thể nhiều sẹo, nhiều khối u; đàn bà mắc bệnh khí huyết; tuổi trẻ thì chủ hay bị mụn nhọt (?).
Phàm cung Tật ách (trong lá số chia mười hai cung, mỗi cung coi một việc; cung Tật ách là cung xem bệnh tật, tai ách) không nên gặp Lục hại (sáu cặp địa chi hại nhau: Tý–Mùi, Sửu–Ngọ, Dần–Tỵ, Mão–Thìn, Thân–Hợi, Dậu–Tuất), gặp thì nhiều bệnh hoạn.
"Quỷ vượng lấn áp" (Quỷ: hành khắc hành của mệnh mình) là như người mệnh Thổ phạm Ất Mão, Kỷ Hợi, lại đủ tam hợp (ba địa chi hợp lại thành một khối ngũ hành, ở đây là Hợi–Mão–Mùi hợp thành Mộc, khắc Thổ); người có Tỵ, Dậu, Sửu (hợp thành Kim) mà gặp Mậu Ngọ, Ất Tỵ, Đinh Tỵ (thuộc Hỏa, khắc Kim), và những loại như thế. Lại phạm Không vong (hai địa chi bị bỏ trống, không có thiên can đi kèm trong mỗi tuần mười ngày, chủ trống rỗng, mất mát) và vô khí thì suốt đời nhiều bệnh.
Nguyệt âm là sao dâm đãng, kỵ gặp nhau. Mệnh nữ phải lo bệnh đới hạ (bệnh huyết trắng); kinh nguyệt không đều là do ham chuyện chăn gối; đàn ông thì mắc trĩ, rò hậu môn và trường phong (chứng đi ngoài ra máu).
Nguyệt âm tức là Nguyệt sát; như người có Dần, Ngọ, Tuất thì Nguyệt sát ở Mão. (Đều trích sách Trầm chi nguyên tủy.)
Phàm địa chi xung đối với ngôi Lộc của mệnh, nếu nằm ở cung Mệnh (cung chính trong lá số, coi bản thân con người) hoặc cung Tật ách, thì chủ người tay chân không lành lặn, thân thể có bệnh. Lục ách (sát chủ tai ách) cũng thuộc loại này, gọi là Hỗ chiến (đánh lẫn nhau).
Ngày giờ là Tân Mão gọi là Bạch hổ nhắm mắt (Bạch hổ: tên một hung thần); gặp năm Hỏa ắt hỏng mắt. Những trường hợp khác có chữ Tân và chữ Mão cũng đều kỵ. (Đều trích sách Quảng tín tập.)
Phàm muốn suy đoán bệnh tật tai ách, trước hết xem ba thứ Lộc, Mệnh, Thân (gọi là "tam mệnh": Lộc là thiên can năm sinh, Mệnh là địa chi năm sinh, Thân là hành nạp âm của năm sinh), rồi xem đại vận (vận lớn, mỗi vận kéo dài mười năm) và tiểu vận (vận nhỏ, tính theo từng năm) ra sao. Nếu tam mệnh vô khí, Lộc và Mã (Dịch mã: sao chủ đi lại, thăng tiến) ở chỗ bại, tuyệt, nhưng chỉ cần tài của Lộc, tài của Mệnh vượng tướng (đang mạnh) thì cũng chưa đến nỗi chết.
Nếu cha bệnh thì suy theo mệnh của con: như mệnh con gặp Cô thần (sao chủ cô độc), Quả tú (sao chủ góa bụa, lẻ loi), Tang môn (sao chủ tang chế), Điếu khách (sao chủ việc viếng tang) và Bạch y sát (sát áo trắng, chủ tang phục) đến mệnh, thì người cha ắt mắc bệnh không cứu được. Vợ chồng cũng theo đó mà luận. (Trích sách Tam mệnh chỉ chưởng.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video