Thiên 18 — Tướng ngũ hành; bàn về hình, thần, khí và tiếng nói

 Bàn về tướng Ngũ hành (năm loại vật chất cơ bản là Kim – kim loại, Mộc – cây, Thủy – nước, Hỏa – lửa, Thổ – đất; tướng học dựa vào đó chia người thành năm loại dáng hình)

 Con người nhận tinh (chất tinh túy làm gốc sự sống) từ hành Thủy, bẩm thụ khí (sinh lực vận hành trong thân) từ hành Hỏa mà thành người. Tinh hợp lại rồi thần (tinh thần, sức sống thể hiện ra ngoài, nhất là qua ánh mắt) mới sinh; thần sinh rồi hình (thân thể, dáng vẻ bên ngoài) mới hoàn chỉnh. Vì thế biết rằng cái hoàn chỉnh ở bên ngoài thì có tướng Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, lại có tướng giống chim bay thú chạy.

 Người hình Kim không ngại vuông, hình Mộc không ngại gầy, hình Thủy không ngại béo, hình Hỏa không ngại nhọn, hình Thổ không ngại thô dày. Giống hình Kim mà được đúng chất Kim thì cương nghị, sâu sắc. Giống hình Mộc mà được đúng chất Mộc thì của cải đầy đủ. Giống hình Thủy mà được đúng chất Thủy thì nhờ văn chương học vấn mà sang. Giống hình Hỏa mà được đúng chất Hỏa thì thấy thời cơ là quyết đoán. Giống hình Thổ mà được đúng chất Thổ thì kho đụn dồi dào.

 Cho nên người đầy đặn, dày dặn, nghiêm cẩn thì nếu không giàu cũng sang. Người mỏng manh (?), nhẹ nhõm, khô táo thì nếu không nghèo cũng chết yểu (?). Còn khí chất của đàn bà thì nên hòa nhã dịu dàng, tướng mạo thì nên nghiêm trang ngay ngắn; được như thế thì nếu không giàu cũng sang.

 Bàn về hình

 Con người bẩm thụ khí âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vũ trụ, như sáng–tối, cứng–mềm), mang hình giống trời đất, nhận tư chất của Ngũ hành, là loài linh thiêng nhất trong muôn vật. Cho nên đầu tượng trưng cho trời, chân tượng trưng cho đất, mắt tượng trưng cho mặt trời mặt trăng, tiếng nói tượng trưng cho sấm sét, mạch máu tượng trưng cho sông ngòi, đốt xương tượng trưng cho kim loại và đá, mũi và trán tượng trưng cho núi non, lông tóc tượng trưng cho cỏ cây.

 Trời thì nên cao xa, đất thì nên vuông dày, mặt trời mặt trăng thì nên sáng tỏ, sấm sét thì nên vang dội, sông ngòi thì nên thấm nhuần, kim loại và đá thì nên rắn chắc, núi non thì nên cao vút (?), cỏ cây thì nên tươi tốt. Đó đều là điều đại khái; còn Quách Lâm Tông (tức Quách Thái, danh sĩ đời Đông Hán, nổi tiếng giỏi xem xét con người) có tám phép xem người, chính là nói về điều này.

 Bàn về thần

 Hình để nuôi huyết (máu và chất dinh dưỡng trong thân), huyết để nuôi khí, khí để nuôi thần. Cho nên hình trọn vẹn thì huyết trọn vẹn, huyết trọn vẹn thì khí trọn vẹn, khí trọn vẹn thì thần trọn vẹn. Thế mới biết (?) hình nuôi được thần là nhờ khí mà thần được yên. Khí không yên thì thần nóng nảy mà không yên; giữ được thần mình yên ổn, có lẽ chỉ bậc quân tử (người có đạo đức, phẩm hạnh cao) mà thôi.

 Khi thức (?) thì thần dạo ở mắt, khi ngủ thì thần ở trong tim. Vậy thần ra vào trong hình mà làm cái biểu lộ bên ngoài của hình (?), cũng như ánh sáng mặt trời mặt trăng chiếu ra ngoài khắp muôn vật, mà cái thần vẫn ở trong mặt trời mặt trăng. Mắt sáng thì thần trong, mắt mờ thì thần đục. Thần trong thì sang, thần đục thì hèn. Thần trong thì thức nhiều ngủ ít, thần đục thì thức ít ngủ nhiều (?). Ai suy xét được chuyện thức ngủ của người thì có thể biết người ấy sang hay hèn.

 Cảnh giới trong giấc mộng là do thần dạo trong tim; dù dạo xa đến đâu cũng không ra khỏi khoảng ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận; sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu – theo Đông y) và cửa ngõ nghe nhìn của tai mắt. Cõi mà thần dạo tới và những việc thấy được, hoặc do các thứ trong thân thịnh lên mà thành (?), hoặc do gặp việc mà đến, thì cũng đều là những gì vốn có trong thân ta. Việc thấy trong mộng là ở trong thân ta, không phải ở ngoài thân ta.

 Thiền sư Bạch Nhãn nói mộng có năm cảnh: một là linh cảnh (cảnh linh ứng), hai là bảo cảnh (cảnh thấy của quý), ba là cảnh quá khứ, bốn là cảnh hiện tại, năm là cảnh tương lai. Thần xao động (?) thì mộng sinh ra, thần tĩnh lặng thì cảnh mộng tan mất.

 Nhìn hình dáng người, có người phơi phới mà trong trẻo, có người sáng sủa mà rạng rỡ, có người điềm đạm mà vững nặng; đó đều do thần phát từ bên trong mà hiện ra bên ngoài. Thần trong mà hòa, sáng suốt mà thanh tú là tướng giàu sang. Thần mờ mà mềm yếu, đục mà uất kết là tướng nghèo hèn bạc phận. Thần đầy đặn mà tĩnh thì thần yên; thần trống rỗng mà gấp gáp thì thần xao động (?).

 Xem tướng lấy thần làm chủ, có bảy điều

 Kín mà không mờ tối: kín là không để lộ ra; mờ tối là không có thần. Yên mà không ngu: yên là không lay động; ngu là không biết linh hoạt biến đổi. Tỏa ra mà không lộ liễu: tỏa ra là phát lộ rạng rỡ; lộ liễu là nhẹ nổi, nhảy nhót. Trong mà không khô: trong là thần lực mạnh lấn át người khác; khô (?) là có thần mà như chết. Hòa mà không yếu: hòa là dễ gần; yếu là dễ bị người khinh nhờn (?). Giận mà không tranh: giận là chính khí (khí ngay thẳng); tranh là khí ngang trái (?). Cứng mà không cô độc: cứng là đáng kính; cô độc là đáng ghét.

 Thơ rằng:

 Thần ở trong hình, không thể thấy; khí nuôi thần, là gốc rễ của mạng sống. Khí mạnh, huyết hòa thì thần yên vững; huyết khô, khí tan thì ánh thần chạy mất.

 Dáng vẻ tươi đẹp thanh tú thì tâm thần sảng khoái; khí huyết điều hòa thì thần không mờ tối. Thần trong hay đục (?) hiện ra bề ngoài của hình; nhờ đó định được sang hèn, ấy là điều đáng bàn nhất.

 Bàn về khí

 Đá chứa ngọc thì núi rạng rỡ, cát chứa vàng thì sông tươi đẹp (?); đó là cái thực của tinh túy cao nhất, hiện ra ở sắc và phát ra ở hình. Hình là chất; khí là cái làm đầy chất, chất nhờ khí mà lớn rộng. Thần trọn vẹn thì khí rộng rãi, thần yên ổn thì khí tĩnh lặng. Được hay mất cũng không đủ làm khí bộc phát, mừng hay giận cũng không đủ làm thần kinh động. Như thế thì về đức là có lòng bao dung, về độ lượng là có chừng mực, ấy là người trọng hậu có phúc.

 Hình giống như gỗ, có loại khác nhau: gỗ kỷ, gỗ tử, gỗ biền, gỗ nam (?) (các loại gỗ quý), và cây gai góc. Thần giống như người thợ (?), là kẻ sửa sang gỗ để làm thành đồ dùng. Tiếng nói giống như đồ vật, nghe tiếng rồi mới biết đồ tốt hay xấu. Khí giống như ngựa, cho chạy theo đường để biết đi tới cõi lành hay cõi dữ. Người quân tử thì khéo vun trồng (?) gỗ của mình, khéo chế ngự đức của mình, lại khéo sửa đồ, khéo cưỡi ngựa. Kẻ tiểu nhân (người hèn kém về nhân cách) thì ngược lại.

 Khí rộng thì dung chứa được người và vật, hòa thì tiếp xúc được người và vật, trong thì làm khuôn mẫu cho người và vật, ngay thẳng thì sắp đặt được người và vật. Không rộng thì hẹp hòi, không hòa (?) thì ngang ngược (?), không cứng thì nhu nhược, không trong thì đục, không ngay thì lệch lạc. Xem khí nông hay sâu, xét sắc mặt khô táo hay tĩnh lặng, thì phân biệt được quân tử với tiểu nhân. Khí rộng (?) mà thư thái, hòa mà không bạo phát là người có phúc có thọ. Khí gấp gáp không đều, bộc lộ đột ngột ra sắc mặt là người hạ tiện.

 Sách y lấy một lần thở ra một lần hít vào làm một tức (một nhịp thở); người thường một ngày một đêm tính được một vạn ba nghìn năm trăm tức. Nay xem hơi thở của người nhanh chậm không giống nhau: trong cùng một lúc, người thở gấp được mười tức, người thở chậm chưa được bảy tám. Người già và người béo thở rất nhanh, người gầy (?) thì hơi chậm; cho nên e rằng lời người xưa vẫn chưa hết lẽ.

 Khí theo hơi thở phát ra ở mặt mà làm điềm lành dữ; khi tan thì như sợi lông sợi tóc, khi tụ thì như hạt kê. Nhìn thì có hình, sờ thì không có dấu vết; nếu không chú tâm tinh tường mà xem thì họa phúc không lấy gì làm căn cứ. Hơi thở ra vào không có tiếng, chính mình (?) cũng không tự nhận ra, hoặc nằm ngủ mà không thở dồn, gọi là khí tượng quy tức (thở nhẹ và dài như rùa, chủ sống lâu). Thở mà hơi dồn đầy, thân mình rung động là điềm chết.

 Mạnh Tử không đoái hoài đến bổng lộc vạn chung (chung là đơn vị đo thóc thời xưa; vạn chung là bổng lộc rất hậu), là người biết nuôi khí. Còn kẻ tranh giành món lợi mình thèm muốn, hằm hằm (?) đổi sắc mặt (?) mà bộc phát khí ra, thì còn bàn làm gì nữa.

 Thơ rằng:

 Khí là gốc của hình, xét khí thấy được kẻ hiền người ngu. Tiểu nhân phần nhiều nóng nảy gấp gáp, quân tử thì rộng rãi thư thái. Hung bạo ngang ngược thì tai họa kéo đến, sâu lắng điềm đạm thì phúc có thừa. Ai biết được độ lượng của bậc công phụ (các quan đứng đầu triều đình, như tể tướng): lòng trống không để tiếp nhận, như vực nước sâu thẳm.

 Liễu Trang (tức Viên Liễu Trang, thầy tướng nổi tiếng đời Minh) nói: từ chân tóc đến Thừa Tương (chỗ lõm ở giữa, ngay dưới môi dưới), hai bên trái phải khí chỉ có một trăm hai mươi lăm bộ (vị trí trên mặt dùng để xem khí sắc); nếu nói nốt ruồi đen đều là thứ giúp cho tướng, thì vẫn phải xem cốt cách và khí sắc đẹp mới là hay (?).

 Bàn về ngũ âm (năm loại âm thanh, ứng với Ngũ hành)

 Ngũ hành tản ra mà thành muôn vật; con người sinh ra đứng trên muôn vật, tiếng nói cũng phân ra năm âm. Cho nên âm Mộc thì vang trong, cao thoáng, sôi nổi mà hòa. Âm Hỏa thì khô gắt, nóng nảy, giận dữ như tiếng lửa cháy dữ. Âm Kim thì hòa mà không gắt (?), nhuận mà không khô, như lên dây lưỡi gà tấu khúc nhạc, như tiếng ngọc biếc ngân trôi. Âm Thủy thì tròn (?) mà trong, gấp mà thông suốt, trong khoảng thông đạt lưu loát (?). Tiếng hợp với hình theo lẽ tương sinh (hành này nuôi dưỡng, sinh ra hành kia, như Mộc sinh Hỏa) thì tốt; tiếng xung với hình theo lẽ tương khắc (hành này chế ngự, áp đảo hành kia, như Thủy khắc Hỏa) thì xấu.

 Bàn về tiếng nói

 Tiếng nói của người giống như tiếng chuông tiếng trống: đồ lớn thì tiếng vang rộng, đồ nhỏ thì tiếng ngắn. Thần trong thì khí hòa, khí hòa thì tiếng nhuận, sâu mà tròn trịa thông suốt. Thần đục thì khí gấp, khí gấp thì tiếng khô gấp mà nhẹ, khàn. Cho nên tiếng của người sang phần nhiều phát ra từ trong đan điền (vùng bụng dưới, dưới rốn, nơi được coi là gốc của khí), thông với hơi tiếng, hòa quyện mà vang ra ngoài. Đan điền là gốc của tiếng; đầu lưỡi là ngọn của tiếng. Gốc sâu thì ngọn nặng, gốc nông thì ngọn nhẹ; tức là tiếng phát ra từ gốc mà hiện ra ở ngọn.

 Nếu tiếng trong mà tròn, chắc (?) mà vang, chậm mà mạnh, gấp mà hòa, dài mà có lực, mạnh mà có tiết tấu; lớn thì như chuông lớn ngân vang, như trống da cá sấu (?) rền vang; nhỏ thì như nước trong chảy róc rách, như đàn cầm tấu khúc nhạc; nhìn sắc mặt thì thuần hậu rồi mới động, nói chuyện với họ một lúc lâu rồi họ mới đáp — đó đều là tướng người sang.

 Lời của kẻ tiểu nhân đều phát ra trên đầu lưỡi, gấp gáp mà không vang xa. Vì sao vậy? Gấp thì khàn, chậm thì rít, sâu thì nghẹn, nông thì khô. Lớn thì tản, tản thì vỡ; hoặc nặng nhẹ không đều, vang mà không có tiết tấu; hoặc trừng mắt (?) mà hung bạo, rối rắm mà nổi phù; hoặc như tiếng thanh la vỡ, tiếng trống hỏng; lại như quạ lạnh mớm con, ngỗng nhạn nghẹn ngào; hoặc như vượn ốm tìm bạn, nhạn lẻ lạc đàn; nhỏ thì như giun rên, cuồng thì như ếch xanh (?) kêu đêm; có khi như chó sủa, như dê kêu — đều là tướng hèn mọn bạc phận.

 Đàn ông có tiếng như đàn bà thì chủ (?) nghèo hèn; đàn bà có tiếng như đàn ông cũng gây hại. Thân to mà tiếng nhỏ là xấu; hoặc khô ướt (?) không đều, gọi là tiếng la võng (tiếng như lưới bẫy, chủ vướng mắc tai họa). Lớn nhỏ không đều gọi là tiếng thư hùng (tiếng lẫn lộn mái trống, lúc như đàn bà lúc như đàn ông). Hoặc trước chậm sau gấp, hoặc trước gấp sau chậm, hoặc tiếng chưa dứt mà hơi đã hết, hoặc ý chưa nói ra mà sắc mặt đã đổi — đều là tướng hèn.

 Thần định ở trong, khí hòa ở ngoài, rồi sau mới tiếp xúc được với người và vật; nói năng không khó khăn, có trước có sau, mà sắc mặt cũng không đổi. Nếu thần không yên, ý không hòa thì lời nói mất thứ tự trước sau, lời lẽ và sắc mặt rối loạn; đó là tướng tiểu nhân.

 Con người bẩm thụ hình của Ngũ hành, thì khí và tiếng cũng ứng với tượng của Ngũ hành. Cho nên tiếng Thổ sâu dày, tiếng Mộc cao vút, tiếng Hỏa khô gắt, tiếng Thủy lúc chậm lúc gấp, tiếng Kim hòa nhuận. Lại nói: tiếng nhẹ thì xử việc bất tài, tiếng vỡ thì làm việc không thành, tiếng đục thì mưu tính và vận số không phát đạt, tiếng thấp thì đần độn, kém văn chương. Tiếng ngân trong như nước chảy trong khe suối là cực sang. Tiếng phát ra trong trẻo vang lừng, tự nghe như tiếng vọng trong vò, là người đủ cả ngũ phúc (năm điều phúc: sống lâu, giàu có, khỏe mạnh yên ổn, có đức tốt, chết yên lành).

 Thiên nghe tiếng

 Tiếng nhỏ mà trong, cao, là người hiền và sang bậc nhất. Tiếng nói nhỏ và non, ắt chủ nghèo hèn lạnh lẽo, lại còn gặp nguy khốn. Đàn bà có tiếng như đàn ông, suốt đời không vinh hiển, chồng chết sớm (?), chỉ có danh là có chồng. Đàn ông có tiếng mạnh mẽ thì ắt (?) nhiều con cái; tiếng gấp gáp thì khắc hại vợ (?) một lần (?).

 Thơ rằng:

 Tiếng Mộc cao vút, tiếng Hỏa khô gắt; tiếng Kim hòa nhuận là giàu có nhất. Tiếng Thổ thì như vọng trong vò sâu; tiếng Thủy tròn mà gấp, lại phiêu diêu.

 Âm vận của người sang phát ra từ đan điền; hơi đầy, cổ họng rộng, tiếng vang mà lại chắc. Tiếng người nghèo hèn không ra khỏi môi lưỡi; cả đời bôn ba vất vả, khổ không kể xiết.

 Tiếng lớn mà không có hình, nhờ khí mà phát ra. Kẻ hèn thì tiếng nổi và đục, người sang thì tiếng trong mà có ý vị. Quá mềm thì nhút nhát, quá cứng thì dễ gãy. Cách núi vẫn nghe thấy, tròn dài không đứt quãng — ấy là người sang, có khí phách và tiết tháo cao xa.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video