Thiên 420 — Hội 1 · Phẩm 65 Ba thứ lớp tiệm tiến · phần 1

 Phần đầu, phẩm "Tiệm Thứ" (tuần tự từng bước) thứ sáu mươi lăm, đoạn 1.

 Bấy giờ Cụ thọ (danh xưng tôn kính dành cho vị tỳ-kheo lớn tuổi, có đức) Thiện Hiện (tức ngài Tu-bồ-đề, đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tánh Không) thưa Phật rằng: Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Người còn trụ vào hữu tưởng (tưởng "có": nhận thức nắm bắt các pháp như là có thật) thì không có thuận nhẫn (sự chấp nhận, an trú thuận theo chân lý, bước chuẩn bị trước khi chứng ngộ), không có đạo (con đường tu), không có quả (kết quả chứng đắc), cũng không có hiện quán (sự thấy biết trực tiếp, rõ ràng chân lý).

 Vậy người trụ vào vô tưởng (không có tưởng nào) thì há lại có thuận nhẫn sao? Há lại có Tịnh quán địa (bậc mới tu quán, trí tuệ còn khô, chưa được nước thiền định thấm nhuần), Chủng tánh địa (bậc đã có hạt giống tánh thánh, chắc chắn đi theo đường giải thoát), Đệ bát địa (bậc thứ tám tính ngược từ A-la-hán, tức bậc đang hướng tới quả Dự lưu), Kiến địa (bậc chứng quả Dự lưu, lần đầu thấy được chân lý), Bạc địa (bậc Nhất lai, phiền não cõi Dục đã mỏng), Ly dục địa (bậc Bất hoàn, đã lìa hết tham dục cõi Dục), Dĩ biện địa (bậc A-la-hán, việc cần làm đã làm xong), Độc giác địa (bậc tự giác ngộ không thầy), Bồ-tát địa (bậc người tu cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh), Như Lai địa (bậc Phật) sao?

 Há lại có việc tu thánh đạo (con đường tu của bậc thánh), nhờ tu thánh đạo mà đoạn trừ các phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, gây khổ như tham, giận, si mê), hoặc tương ưng với Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), hoặc tương ưng với Độc giác sao? Do bị các phiền não ấy che lấp ngăn trở, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và hạnh tu rộng lớn) há có thể vào được chánh tánh ly sinh (địa vị chắc chắn đi trên chánh đạo, lìa hẳn tánh phàm phu; với Bồ-tát tức là địa vị không còn thoái lui) của Bồ-tát sao?

 Nếu không thể vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, há có thể chứng được nhất thiết tướng trí (trí của Phật biết rõ mọi tướng trạng sai biệt của tất cả các pháp) sao? Nếu không chứng được nhất thiết tướng trí, há có thể dứt hẳn sự nối tiếp của tập khí phiền não (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não dù phiền não đã dứt) sao? Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều hoàn toàn không có gì, không sinh, không diệt, không nhiễm, không tịnh, thì các pháp như vậy đã đều không sinh, há có thể chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ toàn giác của Phật, cao trên mọi loại trí) sao?

 Phật dạy: Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Người trụ vào vô tưởng cũng không có thuận nhẫn; không có Tịnh quán địa, không có Chủng tánh địa, không có Đệ bát địa, không có Kiến địa, không có Bạc địa, không có Ly dục địa, không có Dĩ biện địa, không có Độc giác địa, không có Bồ-tát địa, không có Như Lai địa; không có việc tu thánh đạo, nhờ tu thánh đạo mà đoạn các phiền não, hoặc tương ưng với Thanh văn, hoặc tương ưng với Độc giác. Do bị các phiền não ấy che lấp ngăn trở, các Bồ-tát Ma-ha-tát lẽ ra không thể vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Nếu không thể vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, lẽ ra không thể chứng được nhất thiết tướng trí. Nếu không thể chứng được nhất thiết tướng trí, lẽ ra không thể dứt hẳn sự nối tiếp của tập khí phiền não. Thiện Hiện! Nếu tất cả các pháp đều hoàn toàn không có gì, không sinh, không diệt, không nhiễm, không tịnh, thì các pháp như vậy đã đều không sinh, làm sao có thể chứng được nhất thiết trí trí?

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác; "Ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ hạnh tu đã viên mãn) sâu xa, có hữu tưởng, có vô tưởng chăng?

 Có tưởng về sắc (hình chất vật lý, thân thể), có tưởng về thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý), thức (sự nhận biết, phân biệt) chăng? (Năm thứ này gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.)

 Có tưởng về nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ dựa sinh ra nhận thức), có tưởng về nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý) chăng? Có tưởng về sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt), có tưởng về thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm), pháp xứ (đối tượng của ý) chăng?

 Có tưởng về nhãn giới (mắt, xét như một trong mười tám yếu tố cấu thành nhận thức), có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới chăng? Có tưởng về sắc giới (hình sắc, xét như yếu tố cấu thành nhận thức), có tưởng về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới chăng? Có tưởng về nhãn thức giới (cái biết sinh ra nơi mắt), có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới chăng?

 Có tưởng về nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh và cái biết), có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc chăng? Có tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện), có tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên chăng?

 Có tưởng về địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc), có tưởng về thủy giới (yếu tố nước, tính ẩm ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố cái biết) chăng?

 Có tưởng về nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự vật), có tưởng về đẳng vô gián duyên (niệm tâm trước vừa diệt liền dẫn sinh niệm tâm sau, không gián đoạn), sở duyên duyên (đối tượng mà tâm nhận biết), tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn cản) chăng?

 Có tưởng về tham (ham muốn), có tưởng về sân (giận ghét), si (mê muội) chăng?

 Có tưởng về vô minh (si mê, không thấy chân lý), có tưởng về hành (hành động tạo nghiệp), thức (cái biết đi vào đời sống mới), danh sắc (tâm và thân), lục xứ (sáu giác quan), xúc (tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (khao khát), thủ (bám giữ), hữu (sự hiện hữu, nghiệp dẫn tới đời sau), sinh (sinh ra), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, ưu, não chăng? (Đây là mười hai nhân duyên, chuỗi nguyên nhân giữ chúng sinh trong vòng sống chết.)

 Có tưởng về Bố thí Ba-la-mật-đa (hạnh cho, ban tặng đến mức hoàn hảo), có tưởng về Tịnh giới (giữ giới trong sạch), An nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), Tinh tấn (siêng năng không lười), Tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét), Bát-nhã Ba-la-mật-đa chăng?

 Có tưởng về nội không (các giác quan bên trong vốn không có thực thể), có tưởng về ngoại không (các đối tượng bên ngoài vốn không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng không), đại không (mười phương rộng lớn cũng không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, niết-bàn, cũng không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có điểm khởi đầu, không có điểm tận cùng), tán không (các pháp chỉ là sự hợp lại rồi tan ra, vốn không), vô biến dị không (cái được cho là không đổi khác cũng không), bản tánh không (bản tánh các pháp vốn không), tự tướng không (tướng riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (tướng chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên không), vô tánh không (không có cái "có", nên không), tự tánh không (tự tánh các pháp vốn không), vô tánh tự tánh không (cả cái không có lẫn tự tánh đều không) chăng?

 Có tưởng về tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt chánh niệm: thân, cảm thọ, tâm, pháp), có tưởng về tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng thiền định dẫn đến thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm gốc lành ấy khi đã thành sức mạnh), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) chăng?

 Có tưởng về khổ thánh đế (chân lý về khổ), có tưởng về tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự hết khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ) chăng?

 Có tưởng về tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), có tưởng về tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc, nơi không còn hình chất) chăng?

 Có tưởng về bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi trói buộc của sắc và vô sắc), có tưởng về bát thắng xứ (tám cách quán giúp làm chủ, vượt thắng đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định nhập lần lượt theo thứ tự, không xen tạp), thập biến xứ (mười pháp quán một thứ như đất, nước, màu xanh… trùm khắp mọi nơi) chăng?

 Có tưởng về tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định; "tam-ma-địa" là định, tâm chuyên chú một chỗ), có tưởng về đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, ghi nhớ và nắm giữ giáo pháp không quên) chăng?

 Có tưởng về không giải thoát môn (cửa giải thoát quán các pháp là không), có tưởng về vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát quán các pháp không có tướng trạng), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát không còn mong cầu gì) chăng?

 Có tưởng về Cực hỷ địa, có tưởng về Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa chăng? (Đây là mười bậc tu chứng của Bồ-tát: Rất vui mừng, Lìa nhơ, Phát ánh sáng, Tuệ rực sáng, Rất khó vượt thắng, Hiện trước mắt, Đi xa, Không lay động, Tuệ khéo léo, Mây pháp.)

 Có tưởng về ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), có tưởng về lục thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hóa tự tại, tai nghe xa, biết tâm người khác, nhớ các đời trước, mắt thấy xa, dứt sạch phiền não) chăng?

 Có tưởng về thập lực của Phật (mười năng lực trí tuệ của Phật), có tưởng về tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi Phật thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và biện tài thông suốt không ngăn ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) chăng?

 Có tưởng về đại từ (lòng thương lớn ban vui cho chúng sinh), có tưởng về đại bi (lòng thương lớn cứu khổ chúng sinh), đại hỷ (vui mừng lớn trước điều lành của chúng sinh), đại xả (buông bỏ, bình đẳng với tất cả) chăng?

 Có tưởng về vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên mất), có tưởng về hằng trụ xả tánh (luôn an trụ trong tâm buông xả, bình thản) chăng?

 Có tưởng về nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng tất cả các pháp đều không), có tưởng về đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí chăng?

 Có tưởng về quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, bắt đầu vào dòng thánh), có tưởng về quả Nhất lai (còn sinh lại cõi Dục một lần nữa), Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự ngộ nhờ quán nhân duyên) chăng?

 Có tưởng về hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, có tưởng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn của chư Phật) chăng? Có tưởng về nhất thiết trí trí chăng? Có tưởng về việc dứt hẳn sự nối tiếp của tập khí phiền não chăng?

 Có tưởng về sắc, có tưởng về sự đoạn trừ sắc chăng? Có tưởng về thọ, tưởng, hành, thức, có tưởng về sự đoạn trừ thọ, tưởng, hành, thức chăng? Có tưởng về nhãn xứ, có tưởng về sự đoạn trừ nhãn xứ chăng? Có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, có tưởng về sự đoạn trừ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ chăng? Có tưởng về sắc xứ, có tưởng về sự đoạn trừ sắc xứ chăng? Có tưởng về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, có tưởng về sự đoạn trừ thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ chăng?

 Có tưởng về nhãn giới, có tưởng về sự đoạn trừ nhãn giới chăng? Có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, có tưởng về sự đoạn trừ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới chăng? Có tưởng về sắc giới, có tưởng về sự đoạn trừ sắc giới chăng? Có tưởng về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, có tưởng về sự đoạn trừ thanh, hương, vị, xúc, pháp giới chăng? Có tưởng về nhãn thức giới, có tưởng về sự đoạn trừ nhãn thức giới chăng? Có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, có tưởng về sự đoạn trừ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới chăng?

 Có tưởng về nhãn xúc, có tưởng về sự đoạn trừ nhãn xúc chăng? Có tưởng về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc, có tưởng về sự đoạn trừ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc chăng? Có tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, có tưởng về sự đoạn trừ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên chăng? Có tưởng về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên, có tưởng về sự đoạn trừ các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên chăng?

 Có tưởng về địa giới, có tưởng về sự đoạn trừ địa giới chăng? Có tưởng về thủy, hỏa, phong, không, thức giới, có tưởng về sự đoạn trừ thủy, hỏa, phong, không, thức giới chăng? Có tưởng về nhân duyên, có tưởng về sự đoạn trừ nhân duyên chăng? Có tưởng về đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên, có tưởng về sự đoạn trừ đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên chăng?

 Có tưởng về tham, có tưởng về sự đoạn trừ tham chăng? Có tưởng về sân, si, có tưởng về sự đoạn trừ sân, si chăng? Có tưởng về vô minh, có tưởng về sự đoạn trừ vô minh chăng? Có tưởng về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não, có tưởng về sự đoạn trừ hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não chăng?

 Có tưởng về Bố thí Ba-la-mật-đa, có tưởng về sự đoạn trừ Bố thí Ba-la-mật-đa chăng? Có tưởng về Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, có tưởng về sự đoạn trừ Tịnh giới cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa chăng?

 Có tưởng về nội không, có tưởng về sự đoạn trừ nội không chăng? Có tưởng về ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không, có tưởng về sự đoạn trừ ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không chăng?

 Có tưởng về tứ niệm trụ, có tưởng về sự đoạn trừ tứ niệm trụ chăng? Có tưởng về tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, có tưởng về sự đoạn trừ tứ chánh đoạn cho đến bát thánh đạo chi chăng? Có tưởng về khổ thánh đế, có tưởng về sự đoạn trừ khổ thánh đế chăng? Có tưởng về tập, diệt, đạo thánh đế, có tưởng về sự đoạn trừ tập, diệt, đạo thánh đế chăng?

 Có tưởng về tứ tĩnh lự, có tưởng về sự đoạn trừ tứ tĩnh lự chăng? Có tưởng về tứ vô lượng, tứ vô sắc định, có tưởng về sự đoạn trừ tứ vô lượng, tứ vô sắc định chăng? Có tưởng về bát giải thoát, có tưởng về sự đoạn trừ bát giải thoát chăng? Có tưởng về bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ, có tưởng về sự đoạn trừ bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ chăng?

 Có tưởng về tam-ma-địa môn, có tưởng về sự đoạn trừ tam-ma-địa môn chăng? Có tưởng về đà-la-ni môn, có tưởng về sự đoạn trừ đà-la-ni môn chăng? Có tưởng về không giải thoát môn, có tưởng về sự đoạn trừ không giải thoát môn chăng? Có tưởng về vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, có tưởng về sự đoạn trừ vô tướng, vô nguyện giải thoát môn chăng?

 Có tưởng về Cực hỷ địa, có tưởng về sự đoạn trừ Cực hỷ địa chăng? Có tưởng về Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa, có tưởng về sự đoạn trừ Ly cấu địa cho đến Pháp vân địa chăng?

 Có tưởng về ngũ nhãn, có tưởng về sự đoạn trừ ngũ nhãn chăng? Có tưởng về lục thần thông, có tưởng về sự đoạn trừ lục thần thông chăng? Có tưởng về thập lực của Phật, có tưởng về sự đoạn trừ thập lực của Phật chăng? Có tưởng về tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật, có tưởng về sự đoạn trừ tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật chăng?

 Có tưởng về đại từ, có tưởng về sự đoạn trừ đại từ chăng? Có tưởng về đại bi, đại hỷ, đại xả, có tưởng về sự đoạn trừ đại bi, đại hỷ, đại xả chăng? Có tưởng về vô vong thất pháp, có tưởng về sự đoạn trừ vô vong thất pháp chăng? Có tưởng về hằng trụ xả tánh, có tưởng về sự đoạn trừ hằng trụ xả tánh chăng?

 Có tưởng về nhất thiết trí, có tưởng về sự đoạn trừ nhất thiết trí chăng? Có tưởng về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, có tưởng về sự đoạn trừ đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí chăng? Có tưởng về quả Dự lưu, có tưởng về sự đoạn trừ quả Dự lưu chăng? Có tưởng về quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề, có tưởng về sự đoạn trừ quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề chăng?

 Có tưởng về hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, có tưởng về sự đoạn trừ hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? Có tưởng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, có tưởng về sự đoạn trừ vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật chăng? Có tưởng về nhất thiết trí trí, có tưởng về sự đoạn trừ nhất thiết trí trí chăng? Có tưởng về sự nối tiếp của tập khí phiền não cần đoạn trừ, có tưởng về sự đoạn trừ sự nối tiếp của tập khí phiền não ấy chăng?

 Phật dạy: Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, đối với tất cả các pháp đều không có hữu tưởng, cũng không có vô tưởng. Thiện Hiện! Nếu không có hữu tưởng, cũng không có vô tưởng, nên biết đó chính là thuận nhẫn của Bồ-tát. Nếu không có hữu tưởng, cũng không có vô tưởng, đó chính là tu đạo. Nếu không có hữu tưởng, cũng không có vô tưởng, đó chính là đắc quả. Thiện Hiện nên biết! Vô tánh (không có tự tánh, tức không có thực thể cố định) chính là đạo của Bồ-tát Ma-ha-tát; vô tánh chính là hiện quán của Bồ-tát Ma-ha-tát. Thiện Hiện! Do nhân duyên này, nên biết tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh (bản chất riêng) của mình.

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh, thì vì sao Như Lai đối với tất cả các pháp lấy vô tánh làm tánh mà hiện đẳng chánh giác (chứng ngộ trọn vẹn, chân chánh ngay hiện tiền), và sau khi đã hiện đẳng giác thì đối với tất cả các pháp và các cảnh giới đều được tự tại?

 Phật dạy: Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy. Tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh. Khi xưa, lúc ta tu học đạo Bồ-tát, ta tu hành không điên đảo các hạnh Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Ta lìa các dục và các pháp ác, bất thiện, có tầm (tâm suy xét thô), có tứ (tâm suy xét tinh tế), có hỷ lạc (niềm vui mừng và an vui) do lìa dục mà sinh, vào và an trụ trọn vẹn trong sơ tĩnh lự (tầng thiền thứ nhất). Tầm và tứ lắng yên, bên trong tâm trong lặng, tâm chuyên chú một cảnh, không tầm không tứ, có hỷ lạc do định sinh ra, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ nhị tĩnh lự (tầng thiền thứ hai). Lìa hỷ, an trụ trong xả (tâm buông xả, bình thản), chánh niệm (nhớ biết đúng), chánh tri (hiểu biết rõ ràng), thân cảm nhận niềm an lạc mà bậc thánh nói là nên xả bỏ, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ tam tĩnh lự (tầng thiền thứ ba). Dứt vui, dứt khổ, mừng và lo trước đó đã mất, không khổ không vui, xả và niệm đều thanh tịnh, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ tứ tĩnh lự (tầng thiền thứ tư).

 Lúc ấy, đối với các tầng tĩnh lự và các tĩnh lự chi (các yếu tố hợp thành mỗi tầng thiền), ta tuy khéo nắm được tướng của chúng mà không chấp trước; đối với các tầng tĩnh lự và tĩnh lự chi đều không đắm say mùi vị; đối với các tầng tĩnh lự và tĩnh lự chi đều không thấy có gì để đạt được. Lúc ấy, đối với các tầng tĩnh lự, ta dùng tâm hành thanh tịnh, không phân biệt mà an trụ trọn vẹn.

 Lúc ấy, sau khi đã thuần thục khéo léo các tầng tĩnh lự và tĩnh lự chi, ta khiến tâm phát khởi thần cảnh trí chứng thông (thần thông biến hóa, đi lại tự tại, chứng được bằng trí tuệ), cũng khiến tâm phát khởi thiên nhĩ trí chứng thông (thần thông tai nghe được mọi âm thanh xa gần), cũng khiến tâm phát khởi tha tâm trí chứng thông (thần thông biết tâm người khác), cũng khiến tâm phát khởi túc trụ tùy niệm trí chứng thông (thần thông nhớ biết các đời trước), cũng khiến tâm phát khởi thiên nhãn trí chứng thông (thần thông mắt thấy được mọi cảnh xa gần, thấy chúng sinh chết đây sinh kia).

 Lúc ấy, đối với các trí chứng thông đã phát khởi, ta tuy khéo nắm được tướng mà không chấp trước; đối với các trí chứng thông đã phát khởi đều không đắm say mùi vị; đối với các trí chứng thông đã phát khởi đều không thấy có gì để đạt được. Lúc ấy, đối với các trí chứng thông đã phát khởi, ta dùng cái thấy như hư không, không phân biệt mà an trụ trọn vẹn.

 Thiện Hiện! Lúc ấy, ta dùng trí tuệ nhiệm mầu tương ưng trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tức là hiện đẳng giác rằng: đây là khổ thánh đế, đây là tập thánh đế, đây là diệt thánh đế, đây là đạo thánh đế, mà tất cả đều không có gì cả. Ta thành tựu vô số công đức (phẩm chất tốt đẹp có được nhờ tu tập) như thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; ta xác lập sự sai khác của ba nhóm hữu tình (chúng sinh có tình thức: nhóm chắc chắn sẽ đi theo chánh đạo, nhóm chắc chắn đi theo đường sai, và nhóm chưa định hướng), tùy theo chỗ thích hợp của họ mà dùng phương tiện khéo léo dạy dỗ dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng.

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Vì sao Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác có thể khởi lên cái lấy vô tánh làm tự tánh: bốn tầng tĩnh lự có thể phát khởi cái lấy vô tánh làm tự tánh, năm thần thông có thể chứng cái lấy vô tánh làm tự tánh, vô thượng chánh đẳng bồ-đề có thể xác lập cái lấy vô tánh làm tự tánh; sau khi chia hữu tình làm ba nhóm, tùy theo chỗ thích hợp mà dùng phương tiện dạy dỗ dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng?

 Phật dạy: Thiện Hiện! Nếu các dục và các pháp ác, bất thiện… mà có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh (tánh do cái khác mà có) làm tự tánh, thì khi xưa lúc ta tu hành hạnh Bồ-tát, lẽ ra ta không thể thông suốt rằng tất cả các dục và các pháp ác, bất thiện… đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi có thể vào và an trụ trọn vẹn trong sơ tĩnh lự, có thể vào và an trụ trọn vẹn trong đệ nhị, đệ tam, đệ tứ tĩnh lự.

 Vì các dục và các pháp ác, bất thiện… không có tự tánh, không có tha tánh, chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên khi xưa lúc tu hành hạnh Bồ-tát, ta đã thông suốt rằng các dục và các pháp ác, bất thiện… đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi mới có thể lìa các dục và các pháp ác, bất thiện, có tầm, có tứ, có hỷ lạc do lìa dục mà sinh, vào và an trụ trọn vẹn trong sơ tĩnh lự; tầm tứ lắng yên, bên trong tâm trong lặng, tâm chuyên chú một cảnh, không tầm không tứ, có hỷ lạc do định sinh, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ nhị tĩnh lự; lìa hỷ, an trụ trong xả, chánh niệm chánh tri, thân cảm nhận niềm an lạc mà bậc thánh nói là nên xả, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ tam tĩnh lự; dứt vui dứt khổ, mừng và lo trước đó đã mất, không khổ không vui, xả và niệm thanh tịnh, vào và an trụ trọn vẹn trong đệ tứ tĩnh lự.

 Thiện Hiện! Nếu các thần thông có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì khi xưa lúc tu hành hạnh Bồ-tát, lẽ ra ta không thể thông suốt rằng tất cả thần thông đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi phát khởi các thần thông tự tại. Vì các thần thông không có tự tánh, không có tha tánh, chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên khi xưa lúc tu hành hạnh Bồ-tát, ta đã thông suốt rằng các thần thông đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi mới có thể khiến tâm phát khởi thần cảnh trí chứng thông, cũng khiến tâm phát khởi thiên nhĩ, tha tâm, túc trụ tùy niệm, thiên nhãn trí chứng thông, đối với mọi cảnh giới đều tự tại không ngăn ngại.

 Thiện Hiện! Nếu vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì khi xưa lúc tu hành hạnh Bồ-tát, lẽ ra ta không thể thông suốt rằng vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật không có tự tánh, không có tha tánh, chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên khi xưa lúc tu hành hạnh Bồ-tát, ta đã thông suốt rằng vô thượng chánh đẳng bồ-đề đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi mới có thể dùng trí tuệ nhiệm mầu tương ưng trong một niệm mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, biết rõ đúng như thật rằng khổ, tập, diệt, đạo thánh đế đều không có gì cả, thành tựu vô số công đức như thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật.

 Thiện Hiện! Nếu các hữu tình có chút tự tánh, hoặc lấy tha tánh làm tự tánh, thì sau khi thành Phật, lẽ ra ta không thể thông suốt rằng tất cả hữu tình đều lấy vô tánh làm tự tánh, để rồi xác lập sự sai khác của ba nhóm hữu tình. Vì các hữu tình không có tự tánh, không có tha tánh, chỉ lấy vô tánh làm tự tánh, nên sau khi thành Phật, ta đã thông suốt rằng các hữu tình đều lấy vô tánh làm tự tánh, rồi mới có thể xác lập sự sai khác của ba nhóm hữu tình, tùy theo chỗ thích hợp của họ mà dùng phương tiện dạy dỗ dẫn dắt, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng.

 Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào pháp lấy vô tánh làm tự tánh mà khởi bốn tầng tĩnh lự, phát năm thần thông, chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, xác lập sự sai khác của ba nhóm hữu tình, tùy chỗ thích hợp mà dùng phương tiện dạy dỗ dẫn dắt, khiến họ được những điều lợi ích an vui thù thắng, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát, ở trong pháp lấy vô tánh làm tự tánh, lại có việc làm tuần tự, sự học tuần tự, hạnh tu tuần tự, và nhờ việc làm tuần tự, sự học tuần tự, hạnh tu tuần tự ấy mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề?

 Phật dạy: Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát ban đầu nghe từ chư Phật Thế Tôn, hoặc nghe từ các Bồ-tát Ma-ha-tát đã từng cúng dường nhiều chư Phật, hoặc nghe từ các vị Độc giác, hoặc nghe từ các vị A-la-hán, hoặc nghe từ các vị Bất hoàn, Nhất lai, Dự lưu, rằng:

 Chư Phật Thế Tôn lấy vô tánh làm tự tánh; vì đã chứng đắc rốt ráo pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là Phật Thế Tôn. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng lấy vô tánh làm tự tánh; vì chứng đắc dần dần pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát. Tất cả các vị Độc giác cũng lấy vô tánh làm tự tánh; vì chứng đắc dần dần pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là Độc giác. Các vị A-la-hán cũng lấy vô tánh làm tự tánh; vì chứng đắc dần dần pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là A-la-hán. Tất cả các vị Bất hoàn, Nhất lai, Dự lưu cũng lấy vô tánh làm tự tánh; vì chứng đắc dần dần pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là Bất hoàn, Nhất lai, Dự lưu. Các bậc hiền thiện (những người lành đã có niềm tin và hiểu biết đúng đắn, tuy chưa vào bậc thánh) cũng lấy vô tánh làm tự tánh; vì tin hiểu một cách quyết định pháp lấy vô tánh làm tự tánh nên gọi là bậc hiền thiện. Các hữu tình khác, tất cả các hành (mọi hoạt động, mọi sự tạo tác), tất cả các pháp, đều lấy vô tánh làm tự tánh; cho đến không có một hành hay một pháp nào, dù nhỏ như đầu sợi lông, thật có tự tánh để có thể nắm bắt được.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghe việc này rồi suy nghĩ như vầy: "Nếu tất cả hữu tình, tất cả các hành, tất cả các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh, và vì chứng đắc hay tin hiểu pháp lấy vô tánh làm tự tánh mà được gọi là Phật, Bồ-tát, Độc giác, Thanh văn, bậc hiền thiện, thì đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề, dù ta sẽ chứng được hay không chứng được, tất cả hữu tình, tất cả các hành, tất cả các pháp vẫn luôn lấy vô tánh làm tự tánh. Vì vậy ta nhất định nên phát tâm hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Khi đã đắc bồ-đề rồi, nếu có hữu tình nào còn hành theo hữu tưởng, ta sẽ dùng phương tiện xác lập khiến họ an trụ nơi vô tưởng."

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy suy nghĩ như vậy rồi, phát tâm hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề; vì muốn cứu độ khắp các hữu tình mà làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự. Như các Bồ-tát Ma-ha-tát ở đời quá khứ phát tâm hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nhờ trước đó tu việc làm, sự học, hạnh tu tuần tự mà chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề; Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng như vậy: trước tiên nên tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, kế đến nên tu hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa, kế đến nên tu hành An nhẫn Ba-la-mật-đa, kế đến nên tu hành Tinh tấn Ba-la-mật-đa, kế đến nên tu hành Tĩnh lự Ba-la-mật-đa, sau cùng nên tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, nên tự mình thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa, khen ngợi và chỉ bày công đức của Bố thí Ba-la-mật-đa, vui mừng tán thán những người thực hành Bố thí Ba-la-mật-đa. Do nhân duyên ấy mà hạnh bố thí được viên mãn, sinh vào cõi trời, cõi người, được của cải và địa vị lớn.

 Vị ấy thường thực hành bố thí, lìa tâm keo kiệt bủn xỉn, tùy theo nhu cầu của các hữu tình: ai cần thức ăn thì cho thức ăn, cần thức uống thì cho thức uống, cần áo thì cho áo, cần xe cộ thì cho xe cộ, cần hương hoa thì cho hương hoa, cần chuỗi ngọc đeo thì cho chuỗi ngọc, cần nhà cửa thì cho nhà cửa, cần giường chiếu chăn gối thì cho giường chiếu chăn gối, cần đèn đuốc thì cho đèn đuốc, cần của báu thì cho của báu, cần đầy tớ thì cho đầy tớ; tùy theo những thứ khác mà họ cần, mọi loại vật dụng đều đem cho hết.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ bố thí mà thọ trì giới uẩn (khối công đức của sự giữ giới), sinh vào cõi trời, cõi người, được tôn quý lớn. Nhờ bố thí và giữ giới mà lại được định uẩn (khối công đức của thiền định). Nhờ bố thí, giữ giới, thiền định mà lại được tuệ uẩn (khối công đức của trí tuệ). Nhờ bố thí, giới, định, tuệ mà lại được giải thoát uẩn (khối công đức của sự giải thoát khỏi phiền não). Nhờ bố thí, giới, định, tuệ, giải thoát mà lại được giải thoát tri kiến uẩn (khối công đức của sự thấy biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát). Nhờ các uẩn bố thí, giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến được viên mãn, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát.

 Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và giúp các hữu tình thành thục (giúp chúng sinh nuôi lớn căn lành cho đến khi đủ duyên giải thoát). Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp (giảng dạy chánh pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não). Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát). Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử (vòng sống chết luân hồi) và chứng được niết-bàn (trạng thái phiền não đã tắt hẳn, an lạc tuyệt đối).

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ bố thí, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa, nên tự mình thực hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa, khen ngợi và chỉ bày công đức của Tịnh giới Ba-la-mật-đa, vui mừng tán thán những người thực hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy do nhân duyên này mà giới uẩn được thanh tịnh, sinh vào cõi trời, cõi người, được tôn quý lớn, đem các thứ của cải bố thí cho người nghèo khổ.

 Sau khi bố thí rồi, an trụ nơi giới uẩn, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn. Nhờ các uẩn giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình. Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp. Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa. Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử và chứng được niết-bàn.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tịnh giới, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành An nhẫn Ba-la-mật-đa, nên tự mình thực hành An nhẫn Ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành An nhẫn Ba-la-mật-đa, khen ngợi và chỉ bày công đức của An nhẫn Ba-la-mật-đa, vui mừng tán thán những người thực hành An nhẫn Ba-la-mật-đa. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành an nhẫn, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến họ đều được đầy đủ.

 Sau khi bố thí rồi, an trụ nơi giới uẩn, an trụ nơi an nhẫn, an trụ nơi định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn. Nhờ các uẩn giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình. Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp. Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa. Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử và chứng được niết-bàn.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ an nhẫn, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành Tinh tấn Ba-la-mật-đa, nên tự mình siêng năng tinh tấn Ba-la-mật-đa đối với các pháp lành, cũng khuyên người khác siêng năng tinh tấn Ba-la-mật-đa đối với các pháp lành, khen ngợi và chỉ bày công đức của sự siêng năng tinh tấn Ba-la-mật-đa đối với các pháp lành, vui mừng tán thán những người siêng năng tinh tấn Ba-la-mật-đa đối với các pháp lành. Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành tinh tấn, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến họ đều được đầy đủ.

 Sau khi bố thí rồi, an trụ nơi giới uẩn, an trụ nơi an nhẫn, an trụ nơi tinh tấn, an trụ nơi định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn. Nhờ các uẩn giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình. Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp. Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa. Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử và chứng được niết-bàn.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tinh tấn, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành Tĩnh lự Ba-la-mật-đa, nên tự mình nhập bốn tầng tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, cũng khuyên người khác nhập bốn tầng tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, khen ngợi và chỉ bày công đức của việc nhập bốn tầng tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, vui mừng tán thán những người nhập bốn tầng tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trụ trong bốn tầng tĩnh lự, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, có thể đem của cải bố thí cho các hữu tình, khiến họ đều được đầy đủ.

 Sau khi bố thí rồi, an trụ nơi giới uẩn, an trụ nơi an nhẫn, an trụ nơi tinh tấn, an trụ nơi định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn. Nhờ các uẩn giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến được thanh tịnh, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình. Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp. Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa. Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử và chứng được niết-bàn.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ tĩnh lự, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ lúc mới phát tâm tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, bố thí cho các hữu tình đủ loại của cải, an trụ nơi giới uẩn, an trụ nơi an nhẫn, an trụ nơi tinh tấn, an trụ nơi định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, giải thoát tri kiến uẩn; tự mình thực hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, khen ngợi và chỉ bày công đức của Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, vui mừng tán thán những người thực hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ sức phương tiện khéo léo của Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên vượt qua các bậc Thanh văn và Độc giác, đi vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát. Sau khi đã vào địa vị chánh tánh ly sinh của Bồ-tát, liền có thể trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình. Khi việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và thành thục hữu tình đã viên mãn, liền có thể chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Sau khi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, liền có thể chuyển bánh xe chánh pháp. Nhờ chuyển bánh xe chánh pháp mà xác lập các hữu tình vào pháp ba thừa. Khi các hữu tình đã an trụ trong pháp ba thừa, liền giải thoát khỏi sinh tử và chứng được niết-bàn.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ Bát-nhã, tuy có thể làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, nhưng quán thấy tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không có tự tánh. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào việc thực hành sáu Ba-la-mật-đa mà làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự, từ lúc mới phát tâm, dùng tác ý (sự chú tâm hướng đến) tương ưng với nhất thiết trí trí mà tin hiểu rằng các pháp đều lấy vô tánh làm tự tánh. Trước tiên nên tu Phật tùy niệm (thường nhớ nghĩ về Phật), kế đến nên tu Pháp tùy niệm (thường nhớ nghĩ về giáo pháp), kế đến nên tu Tăng tùy niệm (thường nhớ nghĩ về đoàn thể những người tu hành theo Phật), kế đến nên tu Giới tùy niệm (thường nhớ nghĩ về giới luật), kế đến nên tu Xả tùy niệm (thường nhớ nghĩ về sự bố thí, buông xả), sau cùng nên tu Thiên tùy niệm (thường nhớ nghĩ về chư thiên, những vị sinh lên cõi trời nhờ phước lành).

 Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát tu Phật tùy niệm? Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, không nên lấy sắc mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (Như Lai: bậc từ chân như mà đến; Ứng: bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn — các danh hiệu của Phật), không nên lấy thọ, tưởng, hành, thức mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Thiện Hiện! Sắc không có tự tánh, thọ, tưởng, hành, thức không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Không nhớ, không nghĩ, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát không nên lấy ba mươi hai tướng của bậc đại nhân (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy thân sắc vàng ròng mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy hào quang thường tỏa quanh thân, mỗi phía rộng một tầm (một sải tay, khoảng tám thước xưa) mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy tám mươi vẻ đẹp phụ mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Thiện Hiện! Những tướng tốt, vẻ đẹp, thân sắc ánh vàng như vậy đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Không nhớ, không nghĩ, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát không nên lấy giới uẩn (khối công đức giữ giới) mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy định uẩn (khối công đức thiền định), tuệ uẩn (khối công đức trí tuệ), giải thoát uẩn (khối công đức giải thoát), giải thoát tri kiến uẩn (khối công đức thấy biết rõ mình đã giải thoát) mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Thiện Hiện! Các uẩn như vậy đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Không nhớ, không nghĩ, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát không nên lấy năm loại mắt, sáu thần thông mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy thập lực của Phật, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; không nên lấy nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Thiện Hiện! Các pháp như vậy đều không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Không nhớ, không nghĩ, đó mới là Phật tùy niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát không nên lấy pháp duyên khởi (các pháp nương vào nhân duyên mà sinh ra) mà nhớ nghĩ về Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Vì sao? Thiện Hiện! Pháp duyên khởi hoàn toàn không có tự tánh. Nếu pháp không có tự tánh thì không có gì cả; nếu không có gì cả thì không thể nhớ nghĩ. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Không nhớ, không nghĩ, đó mới là Phật tùy niệm.

 Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên tu Phật tùy niệm như vậy. Nếu tu Phật tùy niệm như vậy, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự.

 Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát ấy làm việc làm tuần tự, tu sự học tuần tự, hành hạnh tu tuần tự như vậy, thì có thể làm viên mãn tứ niệm trụ, cũng có thể làm viên mãn tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; có thể làm viên mãn không giải thoát môn, cũng có thể làm viên mãn vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; có thể làm viên mãn sơ tĩnh lự, cũng có thể làm viên mãn đệ nhị, đệ tam, đệ tứ tĩnh lự;

 có thể làm viên mãn từ vô lượng (lòng thương ban vui trùm khắp không giới hạn), cũng có thể làm viên mãn bi vô lượng (lòng thương cứu khổ không giới hạn), hỷ vô lượng (niềm vui theo điều lành của người không giới hạn), xả vô lượng (tâm buông xả bình đẳng không giới hạn); có thể làm viên mãn định Không vô biên xứ (tầng định chỉ quán khoảng không vô tận), cũng có thể làm viên mãn định Thức vô biên xứ (tầng định quán cái biết vô tận), Vô sở hữu xứ (tầng định quán không có gì cả), Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất, không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng);

 có thể làm viên mãn bát giải thoát, cũng có thể làm viên mãn bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; có thể làm viên mãn tất cả tam-ma-địa môn, cũng có thể làm viên mãn tất cả đà-la-ni môn; có thể làm viên mãn Bố thí Ba-la-mật-đa, cũng có thể làm viên mãn Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa;

 có thể làm viên mãn nội không, cũng có thể làm viên mãn ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không;

 có thể làm viên mãn chân như (bản chất chân thật, như như không đổi của mọi pháp), cũng có thể làm viên mãn pháp giới (cõi bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh (tánh chân thật của các pháp), tánh không hư dối, tánh không biến đổi, tánh bình đẳng, tánh ly sinh (tánh vốn lìa sinh diệt), pháp định (pháp tánh luôn nhất định như vậy), pháp trụ (pháp tánh luôn thường trụ), thật tế (bờ mé chân thật tột cùng), cảnh giới hư không, cảnh giới không thể nghĩ bàn;

 có thể làm viên mãn năm loại mắt, cũng có thể làm viên mãn sáu thần thông; có thể làm viên mãn thập lực của Phật, cũng có thể làm viên mãn tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật; có thể làm viên mãn đại từ, cũng có thể làm viên mãn đại bi, đại hỷ, đại xả; có thể làm viên mãn vô vong thất pháp, cũng có thể làm viên mãn hằng trụ xả tánh; có thể làm viên mãn nhất thiết trí, cũng có thể làm viên mãn đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; nhờ đó mà chứng được nhất thiết trí trí.

 Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ sức phương tiện lấy vô tánh làm tự tánh, nên giác ngộ rằng tất cả các pháp đều không có tự tánh; trong đó không có hữu tưởng, cũng không có vô tưởng. Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu Phật tùy niệm như vậy, nghĩa là trong đó còn không có chút niệm nào, huống chi lại có niệm Phật.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm bảy mươi hai.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười ba (?) (có lẽ là quyển thứ ba trăm bảy mươi ba).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video