Hội thứ hai, phẩm Thiện Hiện thứ sáu, phần một.
Bấy giờ Phật bảo tôn giả Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không"): "Ông hãy dùng tài biện thuyết của mình mà giảng cho chúng Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, tức vị Bồ-tát lớn) những pháp tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thực tướng các pháp, đưa người sang bờ giác ngộ). Hãy răn dạy và chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến họ đều thành tựu được Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Khi ấy chúng Bồ-tát Ma-ha-tát cùng các vị đại Thanh văn (đệ tử nghe Phật giảng mà tu chứng), chư thiên, loài người và các chúng khác đều nghĩ: "Tôn giả Thiện Hiện sẽ tự dùng tài biện thuyết của mình mà giảng cho chúng Bồ-tát Ma-ha-tát những pháp tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa, răn dạy và chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến họ đều thành tựu Bát-nhã ba-la-mật-đa? Hay là nhờ vào sức oai thần của Phật?"
Tôn giả Thiện Hiện biết điều chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, các vị đại Thanh văn, chư thiên và loài người đang nghĩ trong lòng. Ngài liền nói với tôn giả Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, đứng đầu về trí tuệ): "Phàm điều gì các đệ tử Phật nói ra, tất cả đều nhờ sức oai thần của Phật. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, khi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý như thật mà đến) giảng pháp cốt yếu cho người khác, lời giảng luôn không trái với pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật). Các đệ tử Phật nương theo pháp đã được giảng, siêng năng tu học và chứng được bản tính chân thật của pháp. Nhờ vậy, khi họ giảng nói cho người khác, lời giảng đều không trái với pháp tính. Cho nên lời Phật dạy giống như ngọn đèn truyền ánh sáng sang ngọn đèn khác (ý nói lời đệ tử giảng chỉ là ánh sáng từ Phật truyền lại)."
"Này Xá-lợi Tử, tôi sẽ nhờ sức oai thần của Phật gia hộ mà giảng cho chúng Bồ-tát Ma-ha-tát những pháp tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa, răn dạy và chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến họ đều thành tựu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không phải tự tài biện thuyết của tôi làm được việc này. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không phải là cảnh giới của hàng Thanh văn và Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lý nhân duyên, không có thầy dạy và không giáo hóa rộng rãi)."
Bấy giờ tôn giả Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật), như Phật nói về các Bồ-tát Ma-ha-tát, vậy trong đó pháp nào được gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát? Bạch Thế Tôn, con hoàn toàn không thấy có một pháp nào có thể gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát. Con cũng hoàn toàn không thấy có một pháp nào có thể gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Hai cái tên như thế con cũng không thấy. Vậy làm sao bảo con giảng cho chúng Bồ-tát Ma-ha-tát những pháp tương ưng với Bát-nhã ba-la-mật-đa, răn dạy và chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến họ đều thành tựu Bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ có tên gọi. Bát-nhã ba-la-mật-đa chỉ có tên gọi. Hai cái tên ấy cũng chỉ là tên gọi. Này Thiện Hiện, ba cái tên này không sinh, không diệt, chỉ là giả thi thiết (đặt ra tạm thời theo quy ước để gọi, không có thực thể). Vì chúng không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, không thể tìm thấy được."
"Thiện Hiện nên biết, ví như cái 'ngã' (cái 'tôi') trong thế gian chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là 'ngã'. Cũng vậy, hữu tình (chúng sinh có tình thức), mạng giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi dưỡng), sĩ phu (con người làm chủ hành động), bổ-đặc-già-la (phiên âm tiếng Phạn, chỉ cá thể trôi lăn qua nhiều đời), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), nho đồng (con người, người trẻ), tác giả (kẻ tạo tác), thọ giả (kẻ nhận chịu quả báo), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) cũng chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là hữu tình cho đến kiến giả. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như các sắc bên trong (sắc: phần hình chất, vật chất của thân) chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là sắc. Cũng vậy, thọ (cảm giác vui, khổ, trung tính), tưởng (sự nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý) và thức (sự phân biệt nhận thức) cũng chỉ là pháp giả (năm thứ này gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người). Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là thọ, tưởng, hành, thức. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như nhãn xứ (con mắt, tức căn mắt; 'xứ' là chỗ làm phát sinh nhận thức) chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là nhãn xứ. Cũng vậy, nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân) và ý xứ (ý) cũng chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như sắc xứ (hình sắc, tức đối tượng mà mắt thấy) chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là sắc xứ. Cũng vậy, thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm xúc nơi thân) và pháp xứ (đối tượng của ý, tức các ý niệm, sự vật được nghĩ đến) cũng chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như nhãn giới, sắc giới và nhãn thức giới ('giới' là yếu tố, loại; ở đây nhãn giới là yếu tố mắt, sắc giới là yếu tố hình sắc mà mắt thấy, nhãn thức giới là yếu tố nhận biết bằng mắt) chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới. Cũng vậy, nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới; tỷ giới, hương giới, tỷ thức giới; thiệt giới, vị giới, thiệt thức giới; thân giới, xúc giới, thân thức giới; ý giới, pháp giới, ý thức giới cũng chỉ là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là nhĩ giới, thanh giới, nhĩ thức giới cho đến ý giới, pháp giới, ý thức giới. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như những gì có trong thân như đầu, cổ, vai, bả vai, tay, cánh tay, bụng, lưng, ngực, sườn, eo, xương sống, đùi (?), đầu gối, bắp chân, ống chân, bàn chân cùng da, thịt, xương, tủy, chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là đầu, cổ… trong thân. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như những vật bên ngoài như cỏ cây với rễ, thân, cành, lá, hoa, quả… chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là rễ… của cỏ cây bên ngoài. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như chư Phật quá khứ và vị lai chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là chư Phật quá khứ, vị lai. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Lại nữa, Thiện Hiện, ví như cảnh trong mộng, tiếng vang trong hang, bóng sáng, trò ảo thuật, ảo ảnh hơi nắng, trăng dưới nước và những vật do biến hóa mà thành, chỉ có tên giả. Tên giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra mà gọi là cảnh mộng cho đến vật biến hóa. Tất cả những thứ ấy chỉ có tên giả. Các tên giả này không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được. Cũng thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và hai cái tên ấy đều là pháp giả. Pháp giả như thế không sinh, không diệt, chỉ là giả đặt ra, không ở trong, không ở ngoài, không ở khoảng giữa, vì không thể tìm thấy được."
"Như vậy, này Thiện Hiện, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát Ma-ha-tát phải tu học đúng đắn về danh giả (tên gọi chỉ là đặt ra tạm), pháp giả (bản thân các pháp cũng chỉ là đặt ra tạm) và phương tiện giả (lời chỉ dạy, cách thức tu hành cũng chỉ là đặt ra tạm) của tất cả các pháp. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa:"
"Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là thường hay vô thường (thường còn hay đổi thay). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là ngã hay vô ngã (có cái 'tôi' thật hay không có cái 'tôi' thật). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là tịnh hay bất tịnh (trong sạch hay nhơ nhớp). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là tịnh hay bất tịnh."
"Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là không hay bất không (rỗng không, không có tự thể, hay chẳng phải rỗng không). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là hữu tướng hay vô tướng (có hình tướng để nắm bắt hay không có). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là hữu nguyện hay vô nguyện (có điều để mong cầu hay không có). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh (vắng lặng, dứt mọi xao động hay không). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh."
"Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là viễn ly hay không viễn ly (xa lìa mọi ràng buộc hay không). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là tạp nhiễm hay thanh tịnh (bị phiền não làm ô nhiễm hay trong sạch). Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'thọ, tưởng, hành, thức' là sinh hay diệt."
"Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn xứ' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ' là sinh hay diệt."
"Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc xứ' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ' là sinh hay diệt."
"Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và sự nhận biết bằng mắt) cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm giác phát sinh nhờ sự tiếp xúc ấy)' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhãn giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'nhĩ giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'tỷ giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thiệt giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'thân giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là thường hay vô thường. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là vui hay khổ. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là không hay bất không. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là không hay bất không."
"Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tên gọi 'ý giới' là sinh hay diệt. Không nên quán xét tên gọi 'pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra' là sinh hay diệt."
"Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với Bồ-tát Ma-ha-tát, tên gọi Bồ-tát Ma-ha-tát, Bát-nhã ba-la-mật-đa và tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa, đều không thấy chúng ở trong hữu vi giới (cõi các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), cũng không thấy chúng ở trong vô vi giới (cõi các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt). Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với tất cả các pháp không khởi phân biệt, cũng không có phân biệt nào khác. Này Thiện Hiện, khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, an trụ trong chỗ không phân biệt đối với tất cả các pháp, thì không thấy Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy tên gọi Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa."
"Này Thiện Hiện, khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì có thể tu bố thí ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa: hạnh tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ; bố thí: đem của cải, giáo pháp, sự che chở mà cho người), cũng có thể tu tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tiến (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét) và Bát-nhã ba-la-mật-đa."
"Có thể an trụ nội không (sáu căn bên trong là không), cũng có thể an trụ ngoại không (sáu cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, kể cả Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do duyên hợp là không), vô vi không (các pháp không tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu, không có chung cuối, cũng là không), tán không (các pháp vốn rời rã, không có gì để vứt bỏ, cũng là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tính không (bản tính các pháp là không), tự tướng không (đặc tính riêng của mỗi pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được gì, cũng là không), vô tính không (cái 'không có tự tính' cũng là không), tự tính không (tự tính các pháp là không), vô tính tự tính không (cả cái không có tự tính lẫn tự tính đều là không)."
"Có thể an trụ chân như (bản thể như thật, không đổi của các pháp), cũng có thể an trụ pháp giới (ở đây là bản thể chung của tất cả các pháp), pháp tính, bất hư vọng tính (tính chất không hư dối), bất biến dị tính (tính chất không đổi khác), bình đẳng tính (tính chất bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính chất lìa khỏi sinh khởi), pháp định (pháp an định không lay chuyển), pháp trụ (pháp thường trụ), thực tế (ranh giới chân thật tột cùng), hư không giới (cảnh giới rỗng rang như hư không), bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn)."
"Có thể tu tứ niệm trụ (bốn phép quán: thân không sạch, cảm thọ là khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã), cũng có thể tu tứ chính đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm phát sinh điều lành chưa có, làm tăng trưởng điều lành đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ: tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy phát triển thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng)."
"Có thể an trụ khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ), cũng có thể an trụ tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự dứt hết khổ) và đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ). Có thể tu tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), cũng có thể tu tứ vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng đến vô lượng chúng sinh) và tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc). Có thể tu bát giải thoát (tám phép thiền quán giúp thoát khỏi ràng buộc), cũng có thể tu bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ, vượt thắng các cảnh sắc), cửu thứ đệ định (chín tầng định tuần tự nối tiếp nhau) và thập biến xứ (mười phép quán một yếu tố như đất, nước, màu xanh… trải khắp mọi nơi)."
"Có thể tu không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp đều không), cũng có thể tu vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không chấp vào hình tướng) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu). Có thể tu tất cả các đà-la-ni môn (đà-la-ni: năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi pháp không quên), cũng có thể tu tất cả các tam-ma-địa môn (tam-ma-địa: thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ). Có thể tu ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), cũng có thể tu lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa đi lại tự tại, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, thấy xa, dứt sạch phiền não). Có thể tu Phật thập lực (mười trí lực của Phật), cũng có thể tu tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và nói năng không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện tài), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương ban vui, lòng thương cứu khổ, lòng vui theo, lòng buông xả bình đẳng, ở mức rộng lớn) và thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có)."
"Vào lúc ấy, vị Bồ-tát Ma-ha-tát này không thấy Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy tên gọi Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát này tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì khéo thấu đạt thực tướng của tất cả các pháp, khéo thấu đạt rằng trong đó không có pháp tạp nhiễm, cũng không có pháp thanh tịnh. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì giác ngộ rằng tất cả các pháp, tên gọi là giả đặt ra, pháp cũng là giả đặt ra."
"Này Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi đã giác ngộ đúng như thật về danh giả và pháp giả, thì không chấp trước sắc, không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức; không chấp trước nhãn xứ, không chấp trước nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; không chấp trước sắc xứ, không chấp trước thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; không chấp trước nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, cho đến không chấp trước ý giới, pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra; không chấp trước hữu vi giới, không chấp trước vô vi giới."
"Không chấp trước bố thí ba-la-mật-đa, không chấp trước tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa; không chấp trước các tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật); không chấp trước thân Bồ-tát; không chấp trước nhục nhãn (mắt thịt) cho đến Phật nhãn (mắt Phật thấy suốt tất cả); không chấp trước trí ba-la-mật-đa (sự hoàn hảo về trí biết) và thần thông ba-la-mật-đa (sự hoàn hảo về năng lực siêu phàm); không chấp trước nội không cho đến vô tính tự tính không; không chấp trước việc thành thục hữu tình (giáo hóa chúng sinh cho căn lành chín muồi); không chấp trước việc nghiêm tịnh Phật độ (trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi nước của Phật); không chấp trước phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thức thích hợp để giáo hóa)."
"Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì tất cả các pháp đều không có gì thật, người chấp, cái bị chấp, nơi chấp và lúc chấp đều không thể tìm thấy được. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp không có gì chấp trước. Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, họ làm tăng trưởng bố thí ba-la-mật-đa, làm tăng trưởng tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa; bước vào chính tính ly sinh của Bồ-tát (địa vị chắc chắn đi đúng đường, lìa khỏi tính phàm phu), bước vào bất thoái chuyển địa của Bồ-tát (địa vị không còn thối lui), làm viên mãn thần thông thù thắng của Bồ-tát."
"Khi thần thông thù thắng của Bồ-tát đã được viên mãn như thế, họ đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, vì muốn thành thục các hữu tình, vì muốn trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật của chính mình, vì muốn được thấy Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (Ứng: bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn), và sau khi thấy rồi thì cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, khiến các thiện căn (gốc lành) đều được lớn lên. Khi thiện căn đã lớn lên như thế, họ muốn nghe chính pháp nào của chư Phật thì đều được nghe nhận. Nghe nhận rồi thì cho đến khi đạt Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật) cũng không quên mất, và đối với tất cả các đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn đều được tự tại. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì biết đúng như thật về danh giả và pháp giả mà không có gì chấp trước."
"Lại nữa, Thiện Hiện, cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông thế nào? Chính sắc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa sắc thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa thọ, tưởng, hành, thức thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính nhãn xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa nhãn xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính sắc xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa sắc xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính nhãn giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa nhãn giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính nhĩ giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa nhĩ giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính tỷ giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa tỷ giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính thiệt giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa thiệt giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính thân giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa thân giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính ý giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa ý giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính địa giới (yếu tố đất, tức chất cứng) là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính thủy giới (yếu tố nước, tức chất ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tức hơi nóng), phong giới (yếu tố gió, tức sự chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết) là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa địa giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý; đây là khâu đầu của mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai khâu nối nhau khiến chúng sinh sống chết luân hồi) là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính hành (những hành động tạo nghiệp), thức (thức tâm đi thọ sinh), danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng tham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại do nghiệp đưa đến), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết) là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa vô minh thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa hành cho đến lão tử thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
Bấy giờ Phật bảo tôn giả Thiện Hiện: "Ông thấy ý nghĩa gì mà nói rằng chính các pháp như sắc… không phải là Bồ-tát Ma-ha-tát, mà lìa các pháp như sắc… cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Khi ấy tôn giả Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, ngay cả bồ-đề (giác ngộ), tát-đỏa (chúng sinh; hai chữ ghép lại thành 'Bồ-tát') và các pháp như sắc… còn rốt ráo không thể tìm thấy được, vì bản tính của chúng không có thật, huống gì lại có Bồ-tát Ma-ha-tát. Cái ấy đã không có thật, thì làm sao có thể nói chính các pháp như sắc… là Bồ-tát Ma-ha-tát, hay lìa các pháp như sắc… mà có Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Này Thiện Hiện, vì bồ-đề, tát-đỏa và các pháp như sắc… không thể tìm thấy được, nên các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể tìm thấy được. Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát không thể tìm thấy được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa mà họ tu hành cũng không thể tìm thấy được. Này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa phải học như thế."
"Lại nữa, Thiện Hiện, cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông thế nào? Chính chân như của sắc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của sắc thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của thọ, tưởng, hành, thức thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của nhãn xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của nhãn xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của sắc xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của sắc xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của nhãn giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của nhãn giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của nhĩ giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của nhĩ giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của tỷ giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của tỷ giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của thiệt giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của thiệt giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của thân giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của thân giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của ý giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của ý giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của địa giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của địa giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
"Chính chân như của vô minh là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Chính chân như của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không phải." – "Lìa chân như của vô minh thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không." – "Lìa chân như của hành cho đến lão tử thì có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng?" – "Thưa Thế Tôn, không."
Bấy giờ Phật bảo tôn giả Thiện Hiện: "Ông thấy ý nghĩa gì mà nói rằng chính chân như của các pháp như sắc… không phải là Bồ-tát Ma-ha-tát, mà lìa chân như của các pháp như sắc… cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Khi ấy tôn giả Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, ngay cả các pháp như sắc… còn rốt ráo không thể tìm thấy được, vì bản tính của chúng không có thật, huống gì lại có chân như của các pháp như sắc…. Chân như này đã không có thật, thì làm sao có thể nói chính chân như của các pháp như sắc… là Bồ-tát Ma-ha-tát, hay lìa chân như của các pháp như sắc… mà có Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Này Thiện Hiện, vì các pháp như sắc… không thể tìm thấy được, nên chân như của các pháp như sắc… cũng không thể tìm thấy được. Vì các pháp như sắc… và chân như của chúng không thể tìm thấy được, nên các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể tìm thấy được. Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát không thể tìm thấy được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa mà họ tu hành cũng không thể tìm thấy được. Này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa phải học như thế."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm lẻ sáu.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm lẻ bảy.
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba tạng kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video