Thiên 764 — Hội 6 · Phẩm 5 Niệm trụ

 Phần thứ sáu, phẩm thứ năm: Phẩm Niệm Trụ (niệm trụ: pháp tu giữ sự chú tâm vững vàng, quán sát rõ bốn chỗ là thân, thọ, tâm và pháp; còn gọi là bốn niệm xứ).

 Bấy giờ, Thiên vương Tối Thắng (vị vua cõi trời đang hỏi pháp Phật trong phần kinh này) lại đứng dậy khỏi chỗ ngồi, khoác áo để trần vai phải, quỳ gối phải xuống đất, chắp tay cung kính mà bạch Phật: “Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc lớn, chỉ Bồ-tát đã tu lâu và có hạnh lớn) thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa (Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự; ba-la-mật-đa: pháp tu đưa sang bờ giải thoát), đã biết được đâu là đường đúng, đâu là đường sai như vậy, thì tâm nương vào đâu mà đứng vững?”

 Phật bảo Tối Thắng: “Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì tâm ngay thẳng, không rối loạn. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát ấy khéo tu bốn niệm trụ: thân, thọ (thọ: cảm giác vui, khổ hoặc không vui không khổ), tâm và pháp (pháp: mọi hiện tượng, mọi sự vật mà tâm nhận biết). Bất cứ khi nào đi lại trong thành ấp, làng xóm, nghe người ta nói đến lợi lộc cúng dường thì tâm không tham đắm. Đúng như Đức Phật Thế Tôn (Thế Tôn: bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) đã dạy trong Giới kinh (kinh chép các điều giới luật cho người xuất gia): khéo tự nhớ giữ chánh niệm, lìa bỏ mọi phiền não (phiền não: những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ sở như tham, giận, si mê).

 Thiên vương, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu thân niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát này dùng trí thấy đúng như thật mà xa lìa mọi điều xấu ác, bất thiện gắn liền với thân. Quán sát thân này từ chân đến đỉnh đầu, chỉ thấy toàn những thứ dơ bẩn, đầy lỗi lầm; không có cái ta, không có niềm vui, vô thường (luôn thay đổi, không bền), hư hoại; tanh hôi, thối uế, được gân mạch nối giữ lại với nhau. Hình sắc xấu xa như vậy thì ai mà ưa nhìn? Quán như thế rồi thì lòng tham muốn đối với thân, sự bám chấp thân và cái thấy sai lầm cho thân là ‘ta’ đều không còn sinh ra nữa. Nhờ vậy mà có thể thuận theo các điều lành.

 Thiên vương, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu thọ niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát này nghĩ thế này: mọi cảm thọ đều là khổ, chúng hữu tình (hữu tình: các loài có tình thức, tức chúng sinh) vì điên đảo mà sinh ra ý tưởng sai lầm cho là vui. Dị sinh (dị sinh: phàm phu, người chưa chứng thánh quả) ngu si cho khổ là vui; bậc thánh thì chỉ nói rằng tất cả đều là khổ. Muốn dứt bỏ cái khổ thì phải siêng năng tinh tấn, và cũng nên khuyên người khác chăm tu pháp này. Quán như thế rồi thì luôn giữ chánh niệm về cảm thọ, không chạy theo cảm thọ; tu hành để dứt cảm thọ và cũng khiến người khác học theo.

 Thiên vương, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu tâm niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát này nghĩ thế này: tâm này vô thường mà kẻ ngu cho là thường còn; thật là khổ mà cho là vui; không có ta mà cho là ta; không trong sạch mà cho là trong sạch. Tâm này không đứng yên, đổi thay rất nhanh; là gốc rễ của tùy miên (tùy miên: những phiền não ngấm ngầm nằm sẵn trong tâm như hạt giống, gặp duyên thì phát khởi), là cửa ngõ dẫn vào các ác thú (ác thú: các cõi xấu khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); là nhân duyên của phiền não, làm hư hoại các thiện thú (thiện thú: các cõi tốt lành như cõi người, cõi trời). Nó không đáng tin, là chủ của tham, giận và si. Trong mọi pháp, tâm là cái dẫn đầu. Nếu khéo biết tâm thì hiểu được hết thảy các pháp. Mọi sự việc ở đời đều do tâm tạo ra. Tâm không tự thấy được những lỗi lầm của mình. Điều thiện hay điều ác đều do tâm khởi lên. Tính của tâm xoay chuyển rất nhanh, như vòng lửa xoay tròn (như cầm que lửa quay nhanh trông thành vòng lửa, chỉ là ảo ảnh); phiêu dạt không dừng như gió, như ngựa hoang; như nước thác dâng trào, như lửa có thể thiêu đốt. Quán như thế để giữ cho niệm không lay động, khiến tâm theo mình chứ mình không chạy theo tâm. Nếu hàng phục được tâm thì hàng phục được mọi pháp.

 Thiên vương, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu pháp niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát này biết đúng như thật mọi điều xấu ác, bất thiện có ở thế gian, tức là tham, giận, si và các phiền não khác. Đối với các phiền não thì phải tu pháp đối trị (đối trị: pháp tu dùng để chống lại, dập tắt một phiền não tương ứng), tức là tu những cách đối trị khác nhau cho tham muốn, giận dữ, ngu si và các phiền não khác. Biết đúng như thật rồi thì quay lại khởi chánh niệm, không làm theo những điều ấy và cũng khiến người khác lìa bỏ.

 Thiên vương, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khởi chánh niệm đối với cảnh bên ngoài? Nghĩa là Bồ-tát này khi gặp các cảnh sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm thì liền nghĩ thế này: ‘Vì sao lại sinh lòng tham luyến đối với những thứ không chân thật này? Đây là thứ mà dị sinh ngu si bám chấp, chính là điều bất thiện.’ Như Thế Tôn đã dạy: có yêu thích thì sinh bám chấp, có bám chấp thì mê lầm; vì thế mà không biết điều lành, điều dữ; do nhân duyên ấy mà rơi vào các ác thú. Bồ-tát như vậy tự mình không để rơi rớt mất điều lành, không bám chấp cảnh giới, và cũng khiến người khác được như vậy.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thường nghĩ nhớ về A-luyện-nhã (A-luyện-nhã: nơi vắng lặng xa làng xóm, thích hợp để tu hành). Nghĩa là Bồ-tát này nghĩ thế này: ‘Nơi A-luyện-nhã là chỗ ở yên tĩnh của những người không tranh cãi. Chư thiên, rồng, dược-xoa (dược-xoa: một loài quỷ thần, còn gọi là dạ-xoa) và những vị có tha tâm trí (tha tâm trí: khả năng biết được tâm ý người khác) đều có thể biết được tâm và tâm sở pháp của ta (tâm sở pháp: các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm như cảm thọ, ý tưởng, tham, giận…). Không nên ở đây mà khởi lên những suy nghĩ tà vạy.’ Nhờ suy nghĩ như vậy mà buông bỏ được, giữ chánh niệm đối với pháp và siêng năng tu hành.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nghĩ thế này: ‘Thành ấp, làng xóm có nhiều ồn ào, hỗn tạp, những chỗ không phải nơi người xuất gia nên lui tới thì không nên đến.’ Đó là quán rượu, nhà kỹ nữ, cung vua, chỗ cờ bạc, chỗ ca múa; những nơi như vậy đều phải tránh xa.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khi nghe đến lợi lộc cúng dường và danh tiếng thì khởi chánh niệm, tức là nghĩ thế này: ‘Ta nhận của cải này là để người cho được sinh phúc, chứ không phải vì lòng tham luyến.’ Nhận rồi không keo kiệt giữ lấy để nuôi vợ con, không nói ‘ta có của cải như thế này’, mà đem chia khắp cho tất cả những người nghèo khó. Người làm được như vậy được mọi người khen ngợi, nhưng rốt cuộc không bám chấp vào ‘ta’ và ‘cái của ta’. Lại nghĩ thế này: ‘Người ta đều khen ta có tiếng bố thí, nhưng thế gian vô thường, chỉ chốc lát là tiêu mất. Người có trí sao lại chạy theo cái vô thường, không thật, không bền lâu, không có chủ ấy mà bám chấp vào ta và cái của ta?’

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa luôn nghĩ nhớ đến giới cấm do Đức Phật Thế Tôn đã dạy, tức là nghĩ thế này: ‘Chư Phật trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều học giới này mà thành bậc giác ngộ vô thượng (giác ngộ cao nhất, không gì hơn), chứng đại Niết-bàn (Niết-bàn: cảnh giới đã dứt sạch phiền não và khổ đau, không còn sinh tử).’ Biết như vậy rồi thì siêng năng tu học.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì muốn giáo hóa chúng hữu tình và để tự mình tu tập, nên ít ham muốn, biết đủ, mặc y phấn tảo (y phấn tảo: áo may từ những mảnh vải cũ người ta vứt bỏ ở bãi rác, nghĩa địa). Tâm luôn trong sạch, sức tin bền chắc; thà mất thân mạng chứ không phạm giới. Tâm lìa kiêu mạn khi đi lại trong thành ấp; tuy mặc áo rách mà không thấy hổ thẹn. Xa lìa lười biếng, luôn tu tinh tấn; việc làm chưa xong thì không bao giờ bỏ dở. Đối với y phấn tảo không thấy có gì đáng chê; dù mục nát, cũ rách cũng không hề khinh rẻ, chỉ nhận lấy cái đức của nó. Người lìa bỏ tham dục mới mặc áo này; đây là điều Như Lai (Như Lai: một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến) khen ngợi, vì nó dập tắt lòng keo kiệt, tham đắm. Cũng không tự khen mình rằng ‘ta mặc được áo này’; đối với người không mặc cũng không hề chê bai. Người tu hành như vậy thì chư thiên kính lễ, Phật khen ngợi, Bồ-tát che chở giữ gìn, các Bà-la-môn (Bà-la-môn: tầng lớp tu sĩ, giáo sĩ ở Ấn Độ xưa) cung kính cúng dường. Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có thể tu những hạnh trong sạch, tốt đẹp như vậy.”

 Bấy giờ Tối Thắng liền bạch Phật: “Bồ-tát có hạnh cao, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì cần gì phải mặc y phấn tảo này?”

 Phật nói: “Thiên vương, các vị đại Bồ-tát vì che chở cho thế gian nên mặc y phấn tảo. Vì sao vậy? Vì người đời thấy các ngài mặc loại áo này thì dứt điều ác, sinh điều lành. Thiên vương, ý ông nghĩ sao? Hạnh cao của Bồ-tát so với Thế Tôn thì thế nào?”

 Tối Thắng bạch: “Không bằng một phần trăm, nghìn, vạn, ức, cho đến một phần ô-ba-ni-sát-đàm (ô-ba-ni-sát-đàm: con số cực nhỏ, chỉ một phần nhỏ đến mức gần như bằng không). Vì sao vậy? Vì Phật là Pháp vương (vua của chánh pháp), đầy đủ nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự), không có một pháp nào mà không soi thấu.”

 “Thiên vương, ý ông nghĩ sao? Phật trước tất cả chư thiên, rồng, dược-xoa, người và phi nhân (phi nhân: các loài không phải người như quỷ thần) mà thị hiện tu khổ hạnh, và thường khen ngợi công đức của hạnh đỗ-đa (đỗ-đa: tức đầu-đà, những hạnh tu khắc khổ để gột bỏ phiền não như mặc áo vải vụn, đi xin ăn, ngày ăn một bữa, ở nơi vắng vẻ…), như vậy là để làm gì?”

 Tối Thắng bạch: “Bạch Thế Tôn, là vì muốn giáo hóa các loài hữu tình có thể cứu độ được, cùng các Bồ-tát mới phát tâm, những người chưa dứt phiền não, nên nói pháp đối trị cho họ.”

 Phật nói: “Đúng vậy, đúng vậy. Thiên vương, Bồ-tát hạnh cao mặc y phấn tảo cũng lại như thế. Vì vậy Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa dùng phương tiện khéo léo để làm lợi ích cho chúng hữu tình.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì thế gian mà chỉ giữ ba y (ba y: ba tấm áo của người xuất gia gồm áo khoác ngoài, áo thường mặc và áo lót bên trong). Vì sao vậy? Vì lòng đã vui với cái đủ nên không cầu thêm, đó chính là ít ham muốn. Vì không cầu xin nên không tích chứa; vì không tích chứa nên không mất mát; vì không mất mát nên không lo khổ; vì không lo khổ nên lìa phiền não; vì lìa phiền não nên không bám chấp; vì không bám chấp nên được lậu tận (lậu tận: các phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm đã dứt sạch).

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì muốn làm lợi ích cho chúng hữu tình nên vào thành ấp cầm bát đi xin ăn. Vì sao vậy? Vì lòng đại bi đã thấm nhuần tâm các Bồ-tát ấy; thấy chúng hữu tình phần nhiều nghèo khổ, muốn họ được giàu có, an vui nên nhận sự cúng dường của họ. Khi vào thành ấp, dáng điệu cử chỉ ngay ngắn chỉnh tề; tâm ngay thẳng không rối, khéo thu giữ các giác quan; bước đi chậm rãi, mắt nhìn phía trước khoảng sáu khuỷu tay, không ngó quanh hai bên, xin ăn đúng phép; đi lần lượt từng nhà, không bỏ qua nhà nghèo; liệu lượng mà nhận thức ăn, không bao giờ nhận dư. Trong số đã nhận được lại chia riêng ra một phần, định để bố thí cho người nghèo thiếu và cúng dường phúc điền (phúc điền: ruộng phúc, chỉ những bậc đáng cúng dường, cúng cho họ thì sinh ra phúc như gieo hạt vào ruộng tốt). Vì sao vậy? Vì của tín thí (của người có lòng tin đem cúng) rất khó tiêu (nhận mà không tu thì mang nợ), nên làm vậy để sinh phúc.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chỉ ăn một lần ngồi, không đứng dậy dời chỗ. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát một khi ngồi lên tòa bồ-đề mầu nhiệm (tòa bồ-đề: chỗ ngồi dưới cây bồ-đề nơi Bồ-tát thành Phật) thì dù ma đến quấy nhiễu cũng không lay động. Đối với định xuất thế (thiền định vượt khỏi thế gian), tuệ, trí, lý pháp không (các pháp đều không có tự tính), thực tế (chân lý tột cùng), chân như (bản tính chân thật, như như không đổi của mọi pháp), như lý (đúng với lẽ thật), thánh đạo và nhất thiết chủng trí (trí của Phật, biết rõ mọi pháp với đủ mọi khía cạnh, chi tiết), đều không lay động. Vì sao vậy? Vì mọi pháp của nhất thiết trí đều đạt được trong một lần ngồi. Vì vậy Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chỉ ăn trong một lần ngồi. Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa dùng phương tiện khéo léo mà vì chúng hữu tình thị hiện việc đi xin ăn.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thường siêng năng tu học hạnh ở A-luyện-nhã. Nghĩa là tu phạm hạnh (phạm hạnh: đời sống trong sạch, giữ giới, lìa dâm dục), không để các giác quan phạm lỗi; ưa sức nghe nhiều học rộng, đủ khả năng tu hành chân chính; lìa nỗi sợ hãi vì có ‘ta’, không bám chấp thân, luôn sống vắng lặng. Các Bồ-tát ấy trong chánh pháp luôn vui thích xuất gia, giữ giới ba luân (?) (có thể chỉ giới giữ gìn ba nghiệp thân, miệng, ý), khéo biết tướng trạng của các pháp; đối với những giới Như Lai đã dạy cho ba hạng người trẻ, trung niên và già đều thông suốt. Không vin theo cảnh bên ngoài, chuyên chú nhớ giữ tâm mình; chê trách pháp thế gian, khen ngợi pháp xuất thế; điều phục các giác quan, không chấp lấy cảnh giới của trí tuệ.

 Ở nơi A-luyện-nhã, chọn chỗ không có tai nạn; đi xin ăn trong thành ấp không xa không gần; có nước suối trong để rửa ráy tiện lợi; có rừng nhiều hoa quả, không có thú dữ chim dữ; hang đá vắng lặng, trống trải, ít người qua lại. Chọn chỗ tốt như vậy mà ở. Những pháp đã từng nghe thì ngày đêm ba thời siêng năng tán tụng, giọng không cao không thấp; tâm không vin ra ngoài, chuyên chú nhớ giữ. Khi Bà-la-môn và những người khác đến chỗ ấy thì mời ngồi, vui vẻ thăm hỏi, xem căn tính của họ mà nói chánh pháp, khiến họ vui mừng, tin nhận và tu hành. Như vậy đầy đủ phương tiện khéo léo, xa lìa tâm chấp ‘ta’. Vì không có ‘ta’ nên ở A-luyện-nhã không sinh sợ hãi; vì lìa sợ hãi nên ưa sống vắng lặng. Bồ-tát như vậy dùng sức phương tiện khéo léo mà thị hiện tu hạnh ở A-luyện-nhã.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khéo quán sát các hành (hành: mọi sự vật do nhân duyên tạo thành, luôn biến đổi) mà nghĩ thế này: ‘Mọi thức ăn uống vốn sạch sẽ thơm tho, nhưng khi lửa trong thân (sức nóng tiêu hóa) chạm vào thì liền thành thứ dơ bẩn, nát rữa, hôi thối. Kẻ ngu không có trí thì yêu thích bám chấp thân này và các thức ăn uống. Nếu nương theo trí của bậc thánh mà quán sát đúng như thật thì liền sinh chán ghét, không khởi lòng ưa thích bám chấp.’

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nghĩ thế này: ‘Hay giận dữ thì liền tạo ác nghiệp. Nay ta phải lìa tâm giận mà hướng về đạo.’ Suy nghĩ chân thật chứ không phải chỉ nói ngoài miệng.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nghĩ thế này: ‘Pháp nào có sinh ra thì đó là do nhân duyên; mà pháp nhân duyên ấy lại cũng do duyên mà khởi. Người có trí sao lại đối với những pháp hư dối do nhân duyên sinh ra này mà gây tội lỗi?’ Trong thân Bồ-tát nếu có điều gì ngăn trở điều lành thì tự trừ bỏ; nếu không trừ được thì đối với những điều ngăn trở điều lành của người khác, tâm liền buông xả, không khởi vô minh (vô minh: sự mê muội, không thấy rõ lẽ thật).

 Thế nào gọi là những pháp ngăn trở điều lành? Đó là: không cung kính ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng và giới thanh tịnh; không kính bạn đồng học; đối với người già, người trẻ, kẻ nhỏ tuổi thì tự cao mà lấn át họ; hướng theo năm dục (năm dục: ham muốn đối với sắc đẹp, âm thanh, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), quay lưng bỏ Niết-bàn mà khởi ngã kiến (ngã kiến: cái thấy sai lầm cho rằng có một cái ‘ta’ thật sự), hoặc hữu tình kiến (cho rằng có chúng sinh thật), cho đến tri giả kiến (cho rằng có người biết thật), kiến giả kiến (cho rằng có người thấy thật); chấp không mà khởi đoạn kiến (đoạn kiến: cho rằng chết là hết, không còn gì); chấp có mà khởi thường kiến (thường kiến: cho rằng có cái gì đó tồn tại mãi mãi không đổi); xa lìa bậc hiền thánh, gần gũi kẻ ngu; bỏ người giữ giới, nương theo kẻ phá giới; thân gần bạn xấu, xa lìa bạn lành; nghe pháp rất sâu thì liền chê bai.

 Thân có dáng điệu xấu, lời nói không có điều gì lành, tâm đầy dối trá quanh co; bị phiền não che lấp, tham đắm lợi lộc cúng dường; sinh đủ năm thứ kiêu mạn: một là kiêu vì dòng họ sang quý, hai là kiêu vì chủng tộc, ba là kiêu vì cho rằng kiến giải của mình hơn người, bốn là kiêu vì quê hương xứ sở, năm là kiêu vì đồ chúng đông đảo. Thấy điều ác thì giúp, gặp điều lành thì bỏ; khen ngợi đàn bà, trẻ nhỏ, ngoại đạo (người theo các đạo khác ngoài Phật pháp); không ưa tu hạnh ở A-luyện-nhã; không biết ăn uống có chừng mực; xa lìa thầy dạy; tuy có đọc tụng mà không biết đúng thời; thấy điều lành không quý, thấy điều ác không sợ, như voi không có móc sắt, ngựa không có dây cương; buông thả không tự kiềm chế, hay sinh giận dữ; lòng không có ý thương, thấy người khổ không xót; gặp người bệnh không chăm sóc, đối với cái chết không sợ; ở giữa đống lửa lớn mà không hề tìm cách thoát ra.

 Việc đáng làm thì không làm, việc không đáng làm lại làm; điều không nên nghĩ lại nghĩ, điều nên nghĩ lại không nghĩ; điều không nên mong lại cầu; chưa thoát ra mà cho là đã thoát; không phải đường mà cho là đường; chưa đạt mà cho là đã đạt; ưa làm điều ác nặng, xa lìa điều lành lớn; chê bai Đại thừa (Đại thừa: cỗ xe lớn, chỉ pháp tu Bồ-tát cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) và người theo Đại thừa, khen ngợi đạo nhỏ và người học đạo nhỏ; ưa gây gổ rối loạn, thích nói lời thô ác; lòng không từ bi, làm người khác sợ hãi; nói năng thô bỉ, lời nói không có một câu thật; ưa đắm hí luận (hí luận: lời bàn suông, phân biệt vô ích, xa rời chân lý) mà không thể bỏ. Những việc như vậy gọi là pháp ngăn trở điều lành.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu tập hạnh quán không, dập tắt hí luận, nghĩ thế này: ‘Cảnh giới được quán đều là không, không có thật; cái tâm quán sát cũng không phải là có; không có sự phân biệt hai bên giữa cái quán và cái được quán. Các pháp chỉ có một tướng, đó là không có tướng.’ Suy nghĩ như vậy mà gạt bỏ tướng bên trong và bên ngoài, không thấy thân, tâm, cũng không thấy pháp. Theo thứ lớp nối tiếp nhau mà tu học chỉ quán: quán là thấy pháp đúng như thật; chỉ là tâm chuyên nhất không tán loạn. Bồ-tát tu hạnh quán như vậy rồi thì liền được giới thanh tịnh; vì giới thanh tịnh nên hạnh cũng thanh tịnh. Đó gọi là Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có hạnh quán thanh tịnh.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa giữ gìn kho pháp vô thượng của Như Lai và lắng nghe tiếp nhận chánh pháp: vì bảo vệ chánh pháp chứ không vì lợi lộc cúng dường; vì giống nòi Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) không bị dứt mất chứ không vì được cung kính; vì muốn giữ gìn hạnh Đại thừa chứ không vì danh tiếng. Người không có chỗ nương tựa thì khiến được nương tựa; người không được cứu giúp thì khiến được cứu giúp; người không được an vui thì khiến được an vui; người không có tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy rõ lẽ thật) thì khiến được tuệ nhãn. Người tu Tiểu thừa thì chỉ cho đạo Thanh văn (Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình); người học Trung thừa thì chỉ cho đạo Độc giác (Độc giác: người tự quán nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy, cũng không giáo hóa rộng); người theo Đại thừa thì chỉ cho đạo vô thượng (đạo thành Phật). Nghe pháp như vậy là vì trí vô thượng, không bao giờ vì để đạt được cỗ xe thấp kém.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khéo biết các pháp tì-nại-da (tì-nại-da: giới luật, những phép tắc điều phục thân tâm của người tu), tức là: tì-nại-da; hạnh tì-nại-da; chỗ sâu xa của tì-nại-da; chỗ vi tế của tì-nại-da; điều thanh tịnh và không thanh tịnh; điều có lỗi và không có lỗi; gốc của biệt giải thoát (biệt giải thoát: các điều giới riêng biệt, giữ từng điều thì thoát khỏi từng lỗi tương ứng); tì-nại-da của Thanh văn; tì-nại-da của Bồ-tát. Các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa ấy đều khéo biết những pháp tì-nại-da như vậy.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khéo biết mọi oai nghi (oai nghi: dáng điệu, cử chỉ đi đứng nằm ngồi đúng phép) và giới hạnh, khéo học những giới mà Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát thọ trì. Đã tu giới hạnh rồi, nếu thấy oai nghi nào không hợp lòng đại chúng thì phải bỏ, chỗ không nên đến thì không đến. Nếu có Sa-môn (Sa-môn: người xuất gia tu hành) đầy đủ oai nghi, giới hạnh trong sạch thì nên gần gũi. Nếu là Bà-la-môn theo học thuyết khác, tu hạnh khác thì khuyên họ bỏ đi mà tu tì-nại-da. Tu tập giới hạnh như vậy đến chỗ viên mãn thì tâm không có giả dối khéo léo, lòng ghen ghét liền dứt.

 Tự mình bố thí và cũng khuyên người khác làm; khen ngợi việc bố thí để người khác tu học theo; thấy người khác bố thí thì lòng vui theo. Không nghĩ rằng ‘hãy cho ta chứ đừng cho người khác’, mà chỉ nên nghĩ: ‘Các loài hữu tình phần nhiều nghèo thiếu, đói rét, khốn khổ; mong họ được của cải để đời này an vui, được nghe chánh pháp để đời sau an vui. Ta nên ngay đời này siêng năng tu đạo, nguyện cùng chúng hữu tình đều được thoát ra.’ Đó gọi là Bồ-tát không có tâm ghen ghét, đối với mọi hữu tình đều bình đẳng.

 Khi thực hành bố thí, tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét), bát-nhã, cho đến nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng của hết thảy pháp, tức trí của Phật), đều vì khắp chúng hữu tình, lòng không có hai. Vì sao vậy? Vì pháp mình tu được chung với chúng hữu tình, lấy họ làm đối tượng nghĩ nhớ, để họ mau được đạo. Tự mình đã ra khỏi lửa sinh tử, cũng nguyện chúng hữu tình cùng được ra khỏi.

 Thiên vương, ví như một vị trưởng giả (người giàu có, có địa vị) có sáu đứa con còn nhỏ, ông đều thương yêu như nhau, không có lòng thiên vị. Trưởng giả đang ở ngoài thì nhà bốc cháy. Ý ông nghĩ sao? Lúc ấy trưởng giả có nghĩ rằng sẽ cứu đứa này trước, đứa kia sau không?”

 “Bạch Thế Tôn, không. Vì sao vậy? Vì lòng người cha đối với các con là bình đẳng.”

 “Thiên vương nên biết, Bồ-tát cũng vậy. Kẻ ngu tham đắm, ở trong sáu nẻo (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), trong ngôi nhà lửa sinh tử mà không biết thoát ra. Các Bồ-tát ấy đem tâm bình đẳng, dùng nhiều phương tiện dẫn dắt giáo hóa cho họ ra khỏi, đều đặt họ vào trong cõi viên tịch (viên tịch: tức Niết-bàn, vắng lặng trọn vẹn).

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đối với pháp cũng bình đẳng. Vì giữ gìn chánh pháp mà cúng dường Như Lai; dùng đủ thứ phẩm vật cúng dường Như Lai; tu hành đúng như thật để cúng dường Như Lai; làm lợi ích, an vui cho tất cả hữu tình; giữ gìn điều lành của tất cả hữu tình; thuận theo hữu tình mà khéo giáo hóa dẫn dắt; tu đạo Bồ-tát, việc làm không trái lời nói; lòng không mỏi mệt mà cầu giác ngộ vô thượng. Nếu làm được như vậy mới gọi là cúng dường chư Phật, chứ không phải lấy của cải mà làm sự cúng dường. Vì sao vậy? Vì pháp là thân của Phật; cúng dường pháp tức là cúng dường Phật. Chư Phật Thế Tôn đều từ sự tu hành đúng như thật mà thành; đều vì làm lợi ích, an vui cho hữu tình, giữ gìn điều lành của họ và thuận theo hữu tình. Nếu không như vậy thì trái với lời thệ nguyện ban đầu, lười biếng trễ nải, không thể thành tựu tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật). Vì sao vậy? Vì giác ngộ vô thượng mà Bồ-tát hướng đến là chung với chúng hữu tình; nếu không có hữu tình thì làm sao đạt được giác ngộ vô thượng?

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tu hành chánh pháp để cúng dường Như Lai, đó gọi là cúng dường chân thật. Cúng dường như vậy thì nhổ bỏ được ngã mạn (sự kiêu căng vì chấp có cái ‘ta’). Xa lìa việc đời, cạo bỏ râu tóc; đối với cha mẹ, anh em, họ hàng không còn dính dáng, như người đã chết; hình dáng và áo mặc đều khác người thường; cầm ứng khí (bát của người xuất gia, đồ đựng vừa lượng thức ăn) đi vào thành ấp. Dù đến nhà người thân thích hay nhà chiên-đà-la (chiên-đà-la: tầng lớp bị coi là thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa, làm nghề đồ tể, đao phủ…), cũng dẹp bỏ ngã mạn, hạ mình xin ăn, tức là nghĩ thế này: ‘Mạng sống của ta thuộc về người khác; nhờ họ bố thí thức ăn mà mạng ta còn được duy trì.’ Do nhân duyên ấy mà trừ được ngã mạn. Lại nghĩ thế này: ‘Nay ta nên chiều theo ý thầy bạn để họ vui lòng. Trước kia chưa được nghe pháp, nay làm vậy để được nghe.’ Nếu thấy người khác giận dữ, tranh cãi thì nên nhẫn nhục, hạ mình mà tránh đi. Bồ-tát như vậy nhổ bỏ được ngã mạn.

 Thiên vương nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa sinh lòng tin chân chính bền chắc. Vì sao vậy? Vì có nhiều công đức, sức của căn lành (căn lành: gốc rễ điều thiện, những việc lành đã gieo) đã gieo từ các đời trước rất mạnh, nhân lành đầy đủ, chánh kiến (cái thấy đúng đắn) thành tựu; không tin theo duyên bên ngoài, trong tâm thanh tịnh; không nương theo thầy khác, tâm hạnh ngay thẳng; xa lìa dối trá, các giác quan sáng suốt nhanh nhạy; đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật-đa; lìa các cái chướng (cái chướng: những thứ che lấp, ngăn trở tâm như tham dục, giận dữ, hôn trầm, trạo cử, nghi ngờ) nên tâm thanh tịnh; xa lìa bạn xấu, gần gũi bạn lành; tìm cầu lời hay lẽ phải không sinh lười biếng; nghe pháp được nói ra thì biết được công đức của Phật.”

 Bấy giờ Tối Thắng liền bạch Phật: “Cúi mong Đức Đại Từ thương xót, vì chúng con nói về công đức và tướng oai thần lớn lao của Như Lai.”

 Phật bảo Tối Thắng: “Thiên vương, nay ông hãy lắng nghe kỹ và suy nghĩ khéo, ta sẽ vì ông nói một phần nhỏ công đức và oai thần của Phật.”

 Tối Thắng bạch: “Dạ vâng, xin Ngài nói cho, chúng con rất muốn nghe.”

 Phật nói: “Thiên vương, Như Lai đầy đủ lòng đại từ vô biên, soi khắp hữu tình và cả cõi hữu tình, cho đến khắp mười phương tận cùng cõi hư không, cũng đều soi khắp, không thể đo lường. Lòng đại bi của Như Lai thì Thanh văn, Độc giác và các Bồ-tát đều không có. Vì sao vậy? Vì đó là pháp bất cộng (bất cộng: pháp riêng của Phật, không chung với ai khác). Trong mười phương thế giới không có một hữu tình nào mà lòng đại bi của Như Lai không soi tới.

 Như Lai nói pháp rốt ráo không cùng tận; vì khắp các loài hữu tình trong mười phương, trải qua vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), dùng đủ thứ nhân duyên để nói các pháp cốt yếu mà cũng không thể nói hết. Nếu trong cõi hữu tình, tất cả hữu tình dùng đủ thứ lời lẽ, đủ mọi câu chữ nghĩa lý mà vặn hỏi, thì Như Lai trong khoảng một cái búng tay có thể vì từng hữu tình mà phân tích giải đáp, không ai bác bỏ được.

 Cảnh giới tĩnh lự vô ngại mà Như Lai đạt được rất sâu, không ai đo lường được. Giả sử tất cả hữu tình trong mọi thế giới đều trụ ở mười địa của Bồ-tát (mười địa: mười tầng bậc tu chứng cao của Bồ-tát trước khi thành Phật), trải nhiều trăm nghìn kiếp nhập vào đẳng trì thù thắng (đẳng trì: tức tam-ma-địa, trạng thái tâm định, giữ tâm bình đẳng chuyên nhất vào một đối tượng), cũng không thể đo lường được cảnh giới định của Như Lai.

 Thân của Như Lai rộng lớn không có giới hạn. Vì sao vậy? Vì tùy theo chỗ ưa thích muốn thấy của chúng sinh mà trong khoảnh khắc một niệm có thể hiện ra vô biên thân với đủ loại khác nhau.

 Thiên nhãn của Như Lai (thiên nhãn: mắt thần thông, thấy được mọi nơi xa gần, trong ngoài không bị ngăn che) là thù thắng, thanh tịnh bậc nhất. Hình sắc khác nhau của tất cả hữu tình trong mọi thế giới, cùng đủ loại vật khác nhau, Như Lai đều thấy rõ như nhìn quả a-ma-lạc (một loại quả nhỏ ở Ấn Độ, giống quả me rừng) trong lòng bàn tay; thiên nhãn của người và trời không thể sánh kịp.

 Thiên nhĩ của Như Lai (thiên nhĩ: tai thần thông, nghe được mọi âm thanh xa gần) là thù thắng, thanh tịnh bậc nhất. Mọi tiếng nói khác nhau của tất cả hữu tình, cùng mọi âm thanh của các loài vật khác, trong một niệm đều nghe hết và hiểu rõ ý nghĩa.

 Như Lai lại có tha tâm trí thanh tịnh: đối với tất cả hữu tình trong mọi thế giới, từng suy nghĩ, từng việc làm, từng quả báo nhận lấy với vô biên sai khác, cùng bốn oai nghi (đi, đứng, nằm, ngồi), Phật đều biết rõ hết trong khoảnh khắc một niệm. Vì sao vậy? Vì Phật luôn ở trong định, không có tán loạn.

 Thiên vương nên biết, Phật không bao giờ thất niệm (quên mất chánh niệm), tâm không tán loạn, các giác quan không vin theo duyên khác. Vì sao vậy? Vì đã lìa cả tập khí của phiền não (tập khí: thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), thanh tịnh bậc nhất, vắng lặng, không nhơ. Người có phiền não thì thất niệm, tán loạn, các giác quan vin theo duyên khác. Như Lai Thế Tôn vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy), lìa mọi nhơ bẩn, được tự tại và bình đẳng đối với mọi pháp, vì luôn ở trong đẳng trì và đẳng chí (đẳng chí: trạng thái định sâu, tâm thân đạt đến sự quân bình an ổn).

 Như Lai chỉ an trụ trong một oai nghi, an trú trong một đẳng trì cho đến lúc viên tịch, mà các hàng người, trời còn không thể biết được, huống nữa là Như Lai đã trải qua vô lượng kiếp tu tập vô lượng vô biên đẳng trì, thì làm sao có người hay trời nào biết rõ được. Vì sao vậy? Vì công đức của Như Lai không thể đo lường, không thể nghĩ bàn, không thể quán xét được.”

 Bấy giờ Tối Thắng liền bạch Phật: “Con nghe Như Lai tu hành ba a-tăng-kỳ kiếp (ba vô số kiếp: ba khoảng thời gian dài không đếm xuể) mà thành Phật, sao nay lại nói tu vô lượng kiếp?”

 Phật nói: “Thiên vương, nghĩa không phải như vậy. Vì sao vậy? Vì giác ngộ vô thượng mà Bồ-tát hướng đến phải có công sức vô lượng mới thành tựu được; không phải không trải qua ngần ấy số kiếp mà có thể chứng nhập lý bình đẳng của các pháp. Tu đến chỗ rốt ráo mới gọi là thành Phật.”

 Khi ấy Tối Thắng bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, hay thay, hay thay! Ngài đã nói rất khéo những điều cốt yếu của pháp, có thể khuyến khích tất cả hữu tình gieo trồng căn lành, xa lìa nghiệp chướng (những ngăn trở do việc ác đã làm), vui thích quả Phật mà tu hạnh Bồ-tát. Nếu có loài hữu tình nào được nghe về công đức và oai thần của Như Lai mà lòng sinh vui mừng, tin nhận, khen ngợi, thì nên biết không bao lâu nữa họ sẽ thành pháp khí (pháp khí: đồ chứa pháp, chỉ người có đủ khả năng tiếp nhận) của công đức và oai thần của Phật; huống nữa là có người thọ trì, đọc tụng, chép viết, cúng dường và giảng giải cho người khác, thì phúc họ được không thể nghĩ bàn.”

 Phật nói: “Thiên vương, đúng vậy, đúng vậy. Loài hữu tình ấy được Như Lai che chở giữ gìn, đã gieo căn lành trải qua nhiều kiếp; phải từng cúng dường nhiều đức Phật trong quá khứ mới được nghe về công đức và oai thần của Phật. Thiên vương nên biết, nếu có thiện nam, thiện nữ (người nam, người nữ có lòng lành tin Phật) lòng không nghi ngờ, trong bảy ngày tắm gội sạch sẽ, mặc áo mới sạch, dùng hoa hương cúng dường, một lòng chánh niệm về công đức và oai thần lớn lao của Như Lai như đã nói ở trên, thì khi ấy Như Lai đem lòng từ bi che chở nhớ đến, hiện thân cho họ thấy, khiến nguyện của họ được thỏa mãn. Nếu thiếu hoa hương và những thứ ấy, chỉ cần một lòng nhớ đến công đức và oai thần, thì khi sắp mạng chung nhất định được thấy Phật.”

 Bấy giờ Tối Thắng lại bạch Phật: “Có hữu tình nào nghe nói về công đức và oai thần lớn lao như vậy của Như Lai mà không sinh lòng tin, lại còn chê bai không?”

 Phật nói: “Cũng có. Đó là có hữu tình nghe nói pháp môn về công đức và oai thần như vậy của Như Lai mà khởi tâm bất thiện, giận dữ chê bai, đối với vị pháp sư nói pháp thì xem như bạn xấu. Người ấy sau khi bỏ mạng nhất định rơi vào địa ngục, chịu khổ nhiều kiếp. Nếu các hữu tình nghe nói về công đức và oai thần lớn lao như vậy của Như Lai mà vui mừng tin nhận, khen ngợi, nhớ nghĩ, đối với vị pháp sư nói pháp thì xem như bạn lành, thì sau khi bỏ mạng chắc chắn được sinh lên cõi người, cõi trời, lần lượt tiến lên mãi cho đến khi thành Phật.”

 Bấy giờ Thế Tôn hiện tướng lưỡi rộng dài (một trong ba mươi hai tướng tốt của Phật, tượng trưng cho lời nói chân thật không hư dối), trước hết tự che kín mặt, kế đó che đỉnh đầu, kế đó che khắp thân, kế đó che tòa sư tử (chỗ ngồi của Phật, ví Phật như sư tử là vua loài thú), kế đó che chúng Bồ-tát, kế đó che chúng Thanh văn, sau cùng che tất cả đại chúng gồm Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm), các vị Hộ thế (bốn vị thiên vương giữ gìn thế gian), người và phi nhân. Rồi Ngài thu tướng lưỡi lại, bảo đại chúng rằng: “Như Lai Thế Tôn có tướng lưỡi như vậy, lẽ nào lại nói dối? Đại chúng các ông đối với những điều ta nói đều nên tin nhận, thì sẽ được an vui lâu dài.”

 Khi nói pháp này, trong chúng có tám vạn bốn nghìn Bồ-tát đắc vô sinh nhẫn (vô sinh nhẫn: trí chứng biết và an trụ vững vàng nơi lẽ thật rằng các pháp vốn không sinh không diệt); vô lượng hữu tình xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhiễm, được pháp nhãn thanh tịnh (mắt thấy rõ chân lý, tức bước đầu chứng ngộ); vô số hữu tình đều phát tâm cầu vô thượng chánh đẳng giác (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật).

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm sáu mươi tám.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười chín (?) (theo thứ tự có lẽ là quyển năm trăm sáu mươi chín).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba tạng kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video