Bàn về các dấu hiệu của bệnh, thiên thứ chín — "tri" (?).
Sự sống của con người nương vào hình (thân xác) và thần (tinh thần). Khí trong người được hòa thuận là nhờ gốc ở tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể: năm tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ là dạ dày, mật, ruột non, ruột già, bàng quang và tam tiêu). Hình và thần ngay ngắn, được nuôi dưỡng tốt thì sự sống trọn vẹn, hưởng được tuổi thọ. Tạng phủ trong sạch, yên ổn thì khí thông suốt, không sinh bệnh.
Thế nhưng ngay lúc mới nhận tinh khí cha mẹ để kết thành bào thai, mỗi người đã chịu ảnh hưởng khác nhau tùy theo bốn mùa. Khi sinh ra thành hình và định tính nết, hiếm ai có đủ chừng mực của ngũ thường (năm điều thường hằng; ở đây có lẽ chỉ sự cân bằng của năm hành, năm khí trong thân) (?). Vì thế tâm trí xao động nhiều mối, ham muốn ngày càng chồng chất. Có người mang bệnh tích lại từ lúc mới thụ thai, có người sinh bệnh do bắt thân thể làm lụng quá sức.
Vì vậy, vui, giận, lo, buồn là từ bên trong mà gây bệnh; lạnh, nóng, ăn uống là từ bên ngoài mà thành bệnh. Lúc tuổi trẻ khỏe mạnh thì chỉ biết phạm vào những điều có hại; đến tuổi suy yếu lại làm trái với cách tu dưỡng. Âm dương thay nhau lấn lên, hình và khí trái ngược nhau. Các chứng bệnh đã sinh ra thì về sau biến thành nhiều dạng.
Huống chi người phục khí (người tu luyện bằng cách thở, nuốt khí để thay cho ăn uống) đã dứt cơm thịt, thân thể dần gầy yếu, tinh khí chưa đầy đủ, thần hồn chưa thông suốt. Có khi bệnh cũ nhân đó mà phát lại, có khi điềm bệnh mới do đó mà thành hư tà (khí độc xâm nhập nhân lúc cơ thể suy yếu). Phải biết nguyên do bệnh, nên xét kỹ cách chữa. Nay xin nêu sơ lược những dấu hiệu có thể phân biệt được, để thay cho việc đi hỏi thầy thuốc. Như vậy, phép dùng khí để đánh bệnh mong có thể ngang với việc khỏi bệnh mà không cần dùng thuốc.
Hư và thực (hư là thiếu hụt, suy yếu; thực là dư thừa, ứ đọng) do đâu mà sinh ra? Ấy là do khí và huyết dồn về một phía, âm dương nghiêng lệch nhau. Khí rối loạn ở phần vệ (lớp khí bảo vệ chạy ở ngoài da thịt), huyết chảy trong kinh (các đường kinh mạch dẫn khí huyết đi khắp cơ thể). Huyết và khí rời khỏi chỗ của mình, nên một bên thực, một bên hư.
Huyết dồn về phần âm, khí dồn về phần dương thì sinh chứng kinh cuồng (hoảng sợ, điên cuồng). Huyết dồn về phần dương, khí dồn về phần âm thì sinh chứng quýnh trung (nóng ở bên trong). Huyết dồn lên trên, khí dồn xuống dưới thì bực bội, hay giận. Huyết dồn xuống dưới, khí dồn lên trên thì rối loạn, hay quên.
Dương hư thì lạnh ở ngoài, âm hư thì nóng ở trong, dương thịnh thì lạnh ở trong, âm thịnh thì nóng ở ngoài. Đường vận hành của năm tạng đều xuất ra từ kinh toại (những đường ngầm của kinh mạch), dùng để chuyển vận huyết khí. Huyết khí không hòa thì trăm bệnh biến hóa mà sinh ra. Khí có dư thì bụng trướng, đi ngoài ra thức ăn chưa tiêu (?), nhưng không đến mức quyết (khí đi ngược khiến tay chân lạnh giá, có khi ngất).
Tà khí (khí độc gây bệnh) của trời, cảm phải thì hại năm tạng. Sự nóng lạnh của nước uống và thức ăn, cảm phải thì hại sáu phủ. Thấp khí (hơi ẩm) của đất, cảm phải thì hại da thịt, gân mạch.
Lại nói: tà khí sinh ra, hoặc sinh từ phần âm, hoặc sinh từ phần dương. Sinh từ phần dương là do mắc phải gió, mưa, lạnh, nóng. Sinh từ phần âm là do ăn uống, chỗ ở, việc ăn nằm nam nữ và vui giận. Dương là khí trời, chủ bên ngoài. Âm là khí đất, chủ bên trong. Đường dương thì thực, đường âm thì hư. Cho nên người phạm phải tặc phong hư tà (gió độc trái mùa xâm nhập lúc cơ thể yếu) thì dễ nhiễm lấy (?). Người ăn uống không điều độ, sinh hoạt không đúng giờ (?): nếu phần dương nhiễm lấy thì bệnh vào sáu phủ, nếu phần âm nhiễm lấy thì bệnh vào năm tạng.
Bệnh vào sáu phủ thì thân nóng, không nằm được, phía trên thì thở gấp, thở rít. Bệnh vào năm tạng thì đầy tức, bế tắc, phía dưới thì tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu; lâu ngày thành tràng tích (bệnh kiết lỵ, đi ngoài ra máu mủ). Cho nên cuống họng (đường thở) chủ khí trời, thực quản (đường ăn) chủ khí đất. Phần dương nhận phong khí (khí gió), phần âm nhận thấp khí.
Âm khí từ chân đi lên đến đầu, rồi đi xuống theo cánh tay đến đầu ngón tay. Dương khí từ tay đi lên đến đầu, rồi đi xuống đến chân. Cho nên nói: bệnh ở dương thì đi lên đến cùng rồi đi xuống; bệnh ở âm thì đi xuống đến cùng rồi đi lên. Bị gió làm hại thì phần trên chịu trước; bị khí ẩm làm hại thì phần dưới chịu trước.
Đầu là phủ của tinh minh (nơi chứa tinh thần và ánh sáng của mắt). Đầu rũ xuống, mắt trũng sâu thì tinh khí đã bị hao mất. Lưng là phủ của ngực; lưng còng, vai rũ thì ngực sắp hỏng. Eo là phủ của thận; không xoay chuyển, lắc mình được thì thận sắp kiệt. Đầu gối là phủ của gân; co duỗi không được, đi phải khom lưng, vịn vào vật khác thì gân sắp kiệt. Tủy là phủ của xương (?); không đứng lâu được, đi thì run rẩy thì xương sắp kiệt.
Bệnh nhiệt (bệnh sinh nóng) ở phổi thì má phải đỏ. Bệnh nhiệt ở tim thì trán đỏ trước. Bệnh nhiệt ở gan thì má trái đỏ. Bệnh nhiệt ở tỳ thì mũi đỏ. Bệnh nhiệt ở thận thì cằm đỏ. Bệnh tuy chưa phát ra, nhưng thấy sắc ấy thì nên chữa ngay. Cho nên nói: chữa bệnh từ lúc chưa thành bệnh.
Bệnh nhiệt ở phổi thì sắc da trắng, lông tóc khô. Bệnh nhiệt ở tim thì sắc da đỏ, lạc mạch (các mạch máu nhỏ ngoài da) đầy tràn, nổi lên. Bệnh nhiệt ở gan thì sắc da xanh, móng khô (?). Bệnh nhiệt ở tỳ thì sắc da vàng, thịt nhão mềm. Bệnh nhiệt ở thận thì sắc da đen, răng khô.
Gan chủ mùa xuân, thuộc kinh túc quyết âm (đường kinh quyết âm chạy ở chân, thuộc gan). Kinh thiếu dương (đường kinh thuộc mật, đi cặp với gan) chủ việc chữa trị. Ngày ứng với gan là ngày giáp, ngày ất (hai thiên can thuộc hành Mộc, dùng để ghi ngày). Gan khổ vì khí đi ngược, nên mau ăn vị mặn để làm dịu đi. Lại nói: gan bệnh thì muốn khí tỏa ra, nên mau ăn vị đắng để tả (rút bớt, làm thông cái dư thừa). Kiêng đứng chỗ có gió, vì gan ghét gió.
Tim chủ mùa hạ, thuộc kinh thủ thiếu âm (đường kinh thiếu âm chạy ở tay, thuộc tim). Kinh thái dương (đường kinh thuộc ruột non, đi cặp với tim) chủ việc chữa trị. Ngày ứng với tim là ngày bính, ngày đinh (hai thiên can thuộc hành Hỏa). Tim khổ vì khí chùng lỏng, nên mau ăn vị mặn để thu lại. Lại nói: tim bệnh thì muốn được mềm nhuận, nên mau ăn vị mặn để làm mềm nhuận; dùng vị chua để bổ (bồi thêm chỗ thiếu), vị ngọt để tả. Kiêng mặc áo ấm, ăn đồ nóng, vì tim ghét nóng.
Tỳ chủ trường hạ (cuối mùa hạ, khoảng tháng sáu âm lịch), thuộc kinh túc thái âm (đường kinh thái âm chạy ở chân, thuộc tỳ). Kinh dương minh (đường kinh thuộc dạ dày, đi cặp với tỳ) chủ việc chữa trị. Ngày ứng với tỳ là ngày mậu, ngày kỷ (hai thiên can thuộc hành Thổ). Tỳ khổ vì ẩm ướt, nên mau ăn vị đắng để làm khô ráo. Lại nói: tỳ bệnh thì muốn được hòa hoãn, nên mau ăn vị ngọt để làm dịu; dùng vị đắng để bổ, vị cay để tả. Kiêng đồ ăn ẩm ướt, ăn no, chỗ đất ẩm, áo ướt, vì tỳ ghét ẩm.
Phổi chủ mùa thu, thuộc kinh thủ thái âm (đường kinh thái âm chạy ở tay, thuộc phổi). Kinh dương minh (đường kinh thuộc ruột già, đi cặp với phổi) chủ việc chữa trị. Ngày ứng với phổi là ngày canh, ngày tân (hai thiên can thuộc hành Kim). Phổi khổ vì khí đi ngược lên, nên mau ăn vị mặn để làm khí thoát ra. Lại nói: phổi bệnh thì muốn được thu lại, nên mau ăn vị ngọt để thu lại, dùng vị mặn để tả. Kiêng mặc áo lạnh, uống đồ lạnh, vì phổi ghét lạnh.
Thận chủ mùa đông, thuộc kinh túc thiếu âm (đường kinh thiếu âm chạy ở chân, thuộc thận). Kinh thái dương (đường kinh thuộc bàng quang, đi cặp với thận) chủ việc chữa trị. Ngày ứng với thận là ngày nhâm, ngày quý (hai thiên can thuộc hành Thủy). Thận khổ vì thấm rỉ (?), nên mau ăn vị cay để làm nhuận, khiến tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) mở ra, tân dịch đến được, khí được thông.
Lại nói: thận bệnh thì muốn được bền chắc, nên mau ăn vị đắng để làm bền chắc; dùng vị cay để bổ, vị chua để tả. Kiêng đồ hơ nướng nóng (?), không ăn đồ nóng, không mặc áo ấm, vì thận ghét thấm rỉ (?).
Vị cay đi vào khí, bệnh ở khí thì đừng ăn cay. Vị ngọt đi vào thịt, bệnh ở thịt thì đừng ăn ngọt. Vị mặn đi vào huyết, bệnh ở huyết thì đừng ăn mặn. Vị chua đi vào gân, bệnh ở gân thì đừng ăn chua. Đó gọi là ngũ cấm (năm điều kiêng về vị), chớ ăn nhiều.
Phổi bệnh thì thở suyễn, ho, khí đi ngược, đau vai và lưng, ra mồ hôi; xương cụt, bộ phận sinh dục, đùi, gối, hông (?), cẳng chân, mu bàn chân đều đau. Nếu hư thì hơi thở ngắn, thở không nối được (?), tai điếc, cổ họng khô.
Tim bệnh thì trong ngực đau, hai bên sườn đầy tức, dưới sườn đau; ngực, lưng, khoảng giữa hai bả vai và mặt trong hai cánh tay đều đau. Nếu hư thì ngực bụng phình to, dưới sườn và thắt lưng kéo nhau mà đau.
Gan bệnh thì dưới hai bên sườn đau, lan xuống bụng dưới, khiến người hay giận. Nếu hư thì hay sợ hãi, như có người sắp đến bắt mình. Nếu khí đi ngược thì đau đầu, tai điếc, má sưng.
Tỳ bệnh thì thân mình nặng nề, cơ thịt teo, chân không co lên được, đi thì hay co rút (?), lòng bàn chân đau. Nếu hư thì bụng trướng, sôi ruột, tiêu chảy ra thức ăn không tiêu.
Thận bệnh thì bụng to (?), thân nặng, thở suyễn, ho, ra mồ hôi, sợ gió. Nếu hư thì trong ngực đau.
Chứng phế phong (chứng phong tà, tức khí độc do gió, xâm nhập vào phổi) có dấu hiệu: ra nhiều mồ hôi, sợ gió, thỉnh thoảng muốn ho, thở suyễn; ban ngày đỡ, chiều tối thì nặng thêm. Chỗ xem để chẩn bệnh là phía trên lông mày, sắc ở đó trắng.
Chứng tâm phong (phong tà xâm nhập vào tim) có dấu hiệu: sợ gió, khô nóng như bị đốt (?), hay giận. Chỗ xem để chẩn bệnh là miệng, sắc ở đó đỏ.
Chứng can phong (phong tà xâm nhập vào gan) có dấu hiệu: sợ gió, hay buồn, sắc mặt hơi xanh, cổ họng khô, hay giận. Chỗ xem để chẩn bệnh là dưới mắt, sắc ở đó xanh.
Chứng tỳ phong (phong tà xâm nhập vào tỳ) có dấu hiệu: ra nhiều mồ hôi, sợ gió, thân thể mệt mỏi uể oải, tay chân không muốn cử động (?), sắc mặt hơi vàng, không thèm ăn. Chỗ xem để chẩn bệnh là phía trên mũi, sắc ở đó vàng.
Chứng vị phong (phong tà xâm nhập vào dạ dày) có dấu hiệu: ra nhiều mồ hôi, sợ gió, ăn uống không trôi, nghẹn tắc không thông, bụng hay đầy; mặc thiếu áo thì bụng trướng, ăn đồ lạnh thì tiêu chảy. Chỗ xem để chẩn bệnh là hình thể: người gầy mà bụng to.
Chứng thủ phong (phong tà xâm nhập vào đầu) có dấu hiệu: đầu đau, mặt ra nhiều mồ hôi, sợ gió. Trước khi trời nổi gió một ngày thì bệnh phát nặng, đầu đau đến mức không ra khỏi nhà được; đến khi gió ngừng thì bệnh đỡ được ít nhiều.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video