Sách "Công Đốc tướng pháp" (Phép xem tướng của Công Đốc), thiên dưới, quyển mười (tiếp theo).
Khảo xét, chỉnh lại các bộ vị (những vị trí trên mặt và đầu dùng để xem tướng) và khí sắc (màu sắc, ánh khí hiện trên da, dùng để đoán việc lành dữ), giải thích kết hợp.
Một. Bách hội (huyệt ở chính giữa đỉnh đầu) nằm giữa đại não và tiểu não, là nơi hai phần ấy thông với nhau, tức chỗ hơi lõm (?) trên chóp đỉnh đầu, chỗ có mạch đập. Nó là chính hệ (nơi liên hệ trực tiếp, cùng một hệ) của họng, cũng là ứng hệ (nơi phản ánh, ứng với) của họng. Đây là điểm hội tụ của các đường kinh dương, nơi trăm mạch giao nhau. Đây là khí cơ (chỗ then chốt điều khiển sự vận hành của khí trong người) hàng đầu, cũng là cửa ải để khí thông suốt.
Chỗ này có mạch đập rộng chừng sáu phân, dài hơn một tấc (đơn vị đo xưa: một tấc bằng mười phân, khoảng ba phân tây). Mạch đập đều đặn (?) thì người ấy tinh thần mạnh khỏe, có sức sống. Mạch đập lúc chậm lúc nhanh thất thường thì người ấy tinh thần hao tổn, có bệnh tật, tai ách. Mạch đứng lặng mà nhỏ yếu thì người ấy đã suy kiệt cùng cực, đó là dấu hiệu sắp chết. Điều này tức là bên dưới ứng với họng: khí cơ thông suốt thì sống, khí cơ bị cản trở thì bệnh, khí cơ bế tắc thì chết; đó là dấu hiệu ứng nghiệm rõ ràng.
Vì thế nó được xếp ở đỉnh cao nhất, là nguồn của trăm mạch. Tôi thường thấy thầy thuốc chữa chứng nguy kịch, hoặc chứng thoát dương (dương khí trong người tán mất, người lả đi sắp truỵ), trước hết dùng thủ thuật châm cứu huyệt này, cũng chính là ý làm thông khí cơ, mở họng. Nay đổi tên là Thiên Đại Quan (cửa ải lớn trên trời). Chỗ này nên cao vồng, có xương, tức là cách cục (kiểu tướng) sang quý, sống lâu; mạch đập nên đều hòa, tức là tinh thần mạnh khỏe.
Hai. Từ Hỏa tinh (vùng trán sát chân tóc, ứng với sao Hỏa) ở chân tóc trở xuống là Thiên trung, kế đó là Thiên đình, kế nữa là Tư không (các bộ vị nối nhau theo đường giữa trán từ trên xuống). Cả vùng này gọi là Tằng lâu (lầu nhiều tầng), tức tên gọi tắt của "mười hai tầng lầu" trong đan kinh (sách luyện đan, tu luyện của Đạo gia). Bên trong thuộc chính hệ của não, là thông quá hệ (đường đi ngang qua) của Đốc mạch (theo đông y: đường kinh mạch chạy dọc giữa sống lưng lên qua đỉnh đầu).
Chỗ này liên quan đến cha mẹ mạnh hay yếu, có hay không có cơ nghiệp tổ tiên, lại liên quan đến người ấy hiền trí thế nào, ngu vụng thế nào. Đây là gốc thiêng, mạch tổ của con người, cũng là gốc trí tuệ do nhân gieo từ trước. Vì thế người chân tóc cao thì thông minh, nhiều tài, cha mẹ không bị hình thương (bị khắc hại, tổn thương, mất sớm); người chân tóc thấp thì thô tục mà ngu, hoặc cha mẹ bị hình thương.
Lại nữa, Thiên đình đầy đặn, nhô cao thì ắt là dòng dõi sang quý, có cơ nghiệp đời trước, cũng báo hiệu bản thân có danh vọng sang quý và làm nên sự nghiệp khiến người kinh ngạc. Thiên đình gầy yếu, lõm xuống thì ắt là nhà bình thường, cơ nghiệp đời trước tiêu điều, cũng báo hiệu bản thân nghèo hèn, sống qua ngày vất vả. Vì thế các nhà tướng gọi chỗ này là "Cao quảng học đường" (học đường cao rộng, chủ về trí tuệ, học vấn).
Nếu Tằng lâu có khí sắc vàng, tím, sáng sủa, tươi nhuận thì báo hiệu được thăng quan tiến chức; người thường cũng báo hiệu được của, có lợi. Nếu có khí ngưng đọng, tối tăm, thảm đạm, bóng nhờn thì báo hiệu có tang, tổn hại người trong nhà, việc làm thất bại, có lo buồn sợ hãi. Nếu có màu pha tạp đỏ, đen, khô héo, thảm đạm thì báo hiệu tù tội, hiểm nguy kinh hãi, cùng việc người ấy thần kinh mê muội rối loạn, mất bình thường, mất trí tuệ, hoặc báo hiệu bệnh tật nguy hiểm. Cho nên bộ vị Tằng lâu nên rộng rãi, cao nổi, nhô rộng có thế mới là hợp cách. Tên cũ là Tằng lâu, nay đổi tên là Tổ mạch, nghĩa là mạch của gốc thiêng, của nguyên khí (khí gốc trời phú).
Ba. Hai Sơn lâm ở chỗ tóc mai uốn cong lớn, vì giống rừng trên núi mà có tên. Phía dưới đến trên xương Phúc đường (vùng phía trên đuôi lông mày). Bên trong thuộc liên đới hệ (nơi có liên quan gián tiếp, kéo theo nhau) của mạch sữa. Chỗ này tên cũ là Thiên thương (kho trời), là bộ vị chuyên về cơ nghiệp tổ tiên, cũng là bộ vị để nghiệm xét cha mẹ. Người ta lúc mới sinh đều nhờ bú sữa mà lớn, nên đây là mạch khí của cha mẹ, khá xác thực.
Tôi khảo xét những người có cung cha mẹ bị khắc: mỗi khi sắp có tang, chỗ này có khí ngưng đọng như mây đen u ám; đến sau khi để tang khóc lóc, khí ấy chìm đọng không tan, có người còn mãi cả đời, có người hơn chín năm mới tan hết, có người bảy năm, năm năm, ba năm không đều mới tan hết; ít nhất cũng lấy một năm làm chuẩn mới tan hết, rồi hóa ra khí sáng nhuận. Bởi vì để tang là việc lớn bậc nhất của đời người; người xưa đặt lễ, phải giữ tang ba năm, không lo việc gì khác, cho nên khí ấy lâu không tan.
Chỗ này lại ứng với thiên tai, dịch bệnh lan tràn; nếu có khí sắc đen thảm thì chết. Vì thế Đạt Ma (tức Đạt Ma tổ sư, tương truyền có sách tướng mang tên ông) gọi nó là Thiên môn (cửa trời). Ma Y (Ma Y đạo giả, tương truyền là tác giả sách tướng "Ma Y tướng pháp") có câu "ba chỗ trời đen tối, Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) cũng khó chữa", tức là hai Thiên môn và Thiên đình.
Nay đổi tên là Tổ khí. Gọi là Tổ khí vì người ta nhờ bú sữa mà nuôi sống; lấy tên Tổ khí là thích đáng. Chỗ này vuông vức có góc cạnh, có xương thì phần bẩm thụ tiên thiên (phần trời phú, thừa hưởng từ lúc sinh ra) ắt dày, sản nghiệp được hưởng cũng nhiều. Chỗ này lõm yếu, có vết thì bẩm thụ tiên thiên ắt mỏng, hoặc sản nghiệp được hưởng có hạn. Nay chia làm hai đoạn: từ tóc mai đến đoạn giữa Biên thành (bộ vị ở mép ngoài trán), nửa trên là Tổ khí; từ Biên thành xuống đến xương Phúc đường, nửa dưới là Thiên môn. Không phải Thiên môn chính là Tổ khí.
Bốn. Từ Tư không đến Trung chính, nằm trên Ấn đường (khoảng giữa hai đầu lông mày). Bên trong thuộc chính hệ của tâm bào lạc (theo đông y: màng bọc bảo vệ quả tim). Vốn là bộ vị hộ vệ Ấn đường, cho nên các sách tướng có tên gọi là Hoa cái (cái lọng che cho vua). Gọi là Hoa cái, tức ý gốc là hộ vệ Ấn đường như hộ vệ vua, không phải như y học gọi phổi là Hoa cái. Chỗ này đầy đặn nhô cao thì vua được bề tôi hiền hộ vệ, mà làm nên việc hữu ích. Vì thế nó là bộ vị quan lộc (chủ về chức vị, bổng lộc). Gọi là Tư không, tức là bề tôi trụ cột của nước, là tên chức quan trong Lục bộ (sáu bộ của triều đình).
Chỗ này có xương cao vồng: xương dọc gọi là Ngọc trụ cốt (xương cột ngọc), xương ngang gọi là Hoa cái cốt, đều là cách cục đại quý, làm nên sự nghiệp vĩ đại khiến người kinh ngạc. Chỗ này lõm, có vết, gầy yếu thì không có bề tôi hiền lương làm trụ cột để hộ vệ vua: cơ nghiệp đời trước gặp trắc trở, phải xa quê mà lao lực, không có khả năng có danh vọng sang quý.
Nếu chỗ này có màu vàng, tím, sáng nhuận thì báo hiệu thăng chức, lập công được danh, có lệnh bổ nhiệm đến; người thường cũng báo hiệu được của, có lợi, và nhận tin vui. Nếu có màu đỏ, đen, khô héo, thảm đạm thì là điềm bị bãi quan mất chức, bị tù giam, chịu xử phạt; người thường cũng báo hiệu trắc trở thất bại, bị liên lụy kiện tụng, vướng thị phi. Nhẹ nhất thì báo hiệu bệnh đầy trướng, bĩ tắc (bụng ngực đầy tức, ách tắc khó chịu), giống như vua mất người phò tá mà lại bị kẻ gièm pha nịnh bợ che mắt. Tên cũ là Hoa cái, nay đổi tên là Tiền vệ (lính canh phía trước), lấy nghĩa hộ vệ mà đặt tên.
Năm. Ấn đường ở điểm chính giữa hai bên đối nhau (hai lông mày), là vua của toàn bộ khuôn mặt, nên gọi là Nguyên thủ (người đứng đầu). Đo trên toàn mặt thì nó ở vị trí giữa, chếch lên trên. Chỗ này có xương nổi cao vồng lên là liên đới của xương Ngọc trụ; có xương chạy ngang đến Phúc đường ở đuôi mày gọi là Kim thành cốt (xương thành vàng); đều là cách cục đại quý. Lấy ý "thành vàng hào nước sôi" (thành trì kiên cố không thể phá), là nơi đế vương dựng kinh đô, nên gọi là Kim thành cốt.
Bên trong thuộc chính hệ của tim, là chủ tể của toàn thân, cho nên y học nói: "Tim là quan làm vua, thần minh (tinh thần, trí sáng suốt) từ đó mà ra." Chỗ này lấy rộng rãi, vuông vức có góc cạnh, đầy đặn nhô cao làm quý, như vị vua hiền minh dựng nghiệp; lấy hẹp yếu, lõm, có vết làm hèn, như vị vua mê muội làm mất cơ nghiệp. Nếu có vết Huyền châm (nếp nhăn dọc như cây kim treo giữa Ấn đường) thì báo hiệu chết dữ và tổn hại người trong nhà. Nếu có nếp nhăn, vết sẹo thì báo hiệu tan nát, hình thương và lao lực. Vì thế Đạt Ma nói: "Ấn đường sáng sủa, lông mày không chau, ba mươi tuổi có thể nên công danh."
Tôi khảo xét: Ấn đường vàng, tím, sáng nhuận thì báo hiệu thêm quyền, thăng quan; người thường thì báo hiệu có việc vui, được của. Ngoài ra nếu có các khí sắc hồng, đỏ, đen, tối đều báo hiệu nước mất nhà tan, tai họa bất ngờ ập đến, thấy chết ngay. Nhẹ thì cũng báo hiệu tù tội gông cùm, tổn người hao của, lo buồn bệnh khổ và những việc tương tự. Nếu có màu nổi bóng nhờn, xanh ngưng đọng thì báo hiệu sa sút nguội lạnh, kinh sợ nghi ngờ, những việc hết sức không vừa ý, hoặc mất quyền bãi chức, bị liên lụy để lại hậu họa. Nay đổi tên là Nguyên thủ, tức bên ngoài ứng với ngôi tôn quý của vua; lại có tên Linh hợp, tức bên trong ứng với tim.
Sáu. Hai lông mày là quan văn thái (chủ về văn chương, vẻ đẹp tài hoa), bên trong thuộc chính hệ của phổi. Phổi chủ về lo nghĩ, cho nên có việc không như ý thì trước hết thấy ở lông mày: hai lông mày khô rối, gọi là "mày sầu". Y học lại có thuyết phổi chủ về da lông; lông mày thuộc loại lông, nên là chính hệ của phổi. Vì thế y học cũng gọi phổi là Hoa cái, ý là hình dáng che chở tim.
Tôi khảo xét: phổi giương hai lá để che chở tim. Trong hình người đồng (tượng người bằng đồng có ghi các huyệt châm cứu) của sách "Châm cứu đại thành" (bộ sách châm cứu lớn đời Minh), huyệt Phế du nằm giữa hai xương bả vai (?), có thể thấy nó nằm song song với hệ Đản trung (huyệt ở giữa ngực, ngang hai đầu vú). Đó là chứng cứ chắc chắn nó thuộc hệ phổi; gọi phổi là Hoa cái không xác thực bằng gọi tâm bào lạc là Hoa cái.
Vì thế tướng học có thuyết "hỏi danh tiếng thì xem ở lông mày". Hễ người ta suy nghĩ sâu mà không quyết được thì nhíu mày không giãn. Chỗ này lấy dài, thanh tú, dựng lên có uy làm quý: có danh tiếng, nhiều người phò tá, có quyền, lại có trí tuệ đặc biệt, sáng suốt, không học mà nên. Nếu ngắn, thô đục, khô rối, rậm tục thì báo hiệu lao lực, không người phò tá, phần nhiều nghèo hèn, ngu vụng quá mức, lật qua lật lại mà chẳng thành gì.
Tam dương ở phía dưới lông mày là hệ nối liền phổi và gan; mỗi khi có việc vui giận thường thấy ở khoảng giữa mày và mắt. Vì thế lông mày là quan văn thái, lễ nghĩa từ đó mà ra. Người có bệnh phổi thì lông mày khô ráo không tươi. Nay đổi tên là Phụ bật, tức ý "bên trái có người giúp, bên phải có người đỡ", vì nằm sát Ấn đường (như bề tôi đứng hai bên vua) mà đặt tên.
Bảy. Xương gờ ở đuôi lông mày có hình tam giác, tên cũ là Khâu lăng, Trủng mộ (gò đồi, mồ mả); gọi là lăng mộ tức ý là núi nhỏ. Lùi ra một chút là Phúc đường. Bên trong thuộc ứng hệ của hai nách, cũng là liên đới hệ của hai nách. Hễ lông nách thô rậm mà nhiều thì đuôi mày cũng thô rậm mà nhiều; lông nách mềm mảnh mà ít thì đuôi mày cũng mềm mảnh mà ít. Cho nên đuôi mày có nốt ruồi (?) thì nách bên trái bên phải cũng có nốt ruồi; đó là một chứng cứ chắc chắn về sự ứng nhau giữa trên và dưới.
Chỗ này nổi cao, có xương gờ tam giác thì ứng với được của từ bên ngoài, có nguồn của lưu thông. Vì thế người phương Tây gọi là "xương tích của", cũng cùng nghĩa với kho của bên ngoài. Nếu lõm yếu không nổi thì báo hiệu kho bên ngoài không có của, của không tụ lại. Chỗ này có khí vàng sáng, tím nhuận thì báo hiệu giao thiệp bên ngoài có lợi, được nhiều người góp ý giúp sức, cùng thuyền cùng chung lo.
Nếu có màu xanh bóng nhờn thì báo hiệu có tin buồn đến, cũng báo hiệu cãi vã nhỏ, giao thiệp mất chữ tín mà không có hiệu quả, việc làm chậm trễ không xong. Nếu có khí hồng, đỏ, đen, tối thì báo hiệu mất của bên ngoài, bị kiện tụng dây dưa, nhờ người không được việc mà bị cản trở, giao thiệp sinh thị phi, việc làm bị thiệt ngầm, cũng báo hiệu tai ách mụn nhọt để sẹo. Nay đổi tên là Khúc chi, lấy nghĩa khúc khuỷu, khớp nhánh mà đặt tên.
Tám. Tam dương ở vị trí mí mắt trên. Nửa trên thuộc liên đới hệ của phổi, nửa dưới thuộc thông quá hệ của gan, cho nên bên trong thuộc hệ song song nối liền phổi và gan, cũng gọi là ứng hệ thông nhau. Tướng học vốn gọi là Tam dương. Một cách chia là trái phải: bên trái là Tam dương, bên phải là Tam âm; cách này dùng để suy xét lưu niên (vận hạn từng năm) (?). Một cách chia là trên dưới: trên là Tam dương, dưới là Tam âm; cách này dùng để định vị khí sắc.
Chỗ này đầy đặn, cao phẳng thì báo hiệu nổi danh lớn trong đời, lại là gốc của tuổi thọ, lại báo hiệu nhiều con cái mà có danh vọng. Phần trên chỗ này là khí của phổi, lo việc đi xuống; phần dưới là khí của gan, lo việc đi lên; một xuống một lên, âm dương giao hợp. Bởi vì khí Kim của phổi tượng trưng quẻ Đoài là con gái út, khí Mộc của gan tượng trưng quẻ Chấn là con trai trưởng (theo Bát quái, mỗi quẻ ứng với một người trong nhà). Bộ vị này nối liền và giao nhau, nên có thể làm con cái hưng vượng. Chỗ này thấp hẹp thì dù sang mà không có danh; chỗ này lõm có vết thì con trai con gái tuy nhiều mà không nên người. Cho nên thầy thuốc coi đường lạc của gan là then chốt để kinh Quyết âm (kinh âm cuối cùng trong sáu kinh của đông y) chuyển sang dương.
Chỗ này vàng xanh mà nhuận thì báo hiệu mừng sinh con trai quý, đó là được khí sắc của con trai trưởng. Chỗ này tím hồng mà nhuận thì báo hiệu mừng sinh con gái quý, đó là được khí sắc của con gái giữa (quẻ Ly); cũng báo hiệu được danh, lập công thiện, bình yên và hưởng thọ lâu. Chỗ này nổi bóng nhờn, tối khô thì phần nhiều báo hiệu lo buồn không như ý, kết oán chuốc thị phi, bị ràng buộc liên lụy, gặp nhiều việc lộn xộn.
Chỗ này đen ngưng như tro ướt thì người ấy gặp tai họa chết chóc. Cho nên Ma Y nói: "Đen che Tam dương, Lư y (tức Biển Thước, người đất Lư) cũng không cứu được." Bởi vì nước là quẻ Khảm, mà ở vị trí ấy theo Tiên thiên (bát quái Tiên thiên) là thể quẻ Khôn; cho nên cái sinh ra ta là tử khí (khí chết), cái ta khắc là phế khí (khí bị bỏ đi, suy kiệt) — các trạng thái suy của khí theo thuyết ngũ hành. Nửa này là Mộc của gan bị tuyệt mà thành phế. Thổ của Khôn sinh Kim cũng là tử khí; tuy Thủy của Khảm đang vượng nhưng bị Thổ chế ngự, thành âm cô độc; nửa này là Kim của phổi bị tuyệt mà cô độc (?).
Chỗ này có màu đỏ thảm thì báo hiệu tổn hại người trong nhà, hoặc báo hiệu tai họa nguy hiểm kinh hãi, bệnh nặng, thất bại lớn và những việc tương tự: một là đánh mất đạo đức riêng, gieo nhân ác mà kết thù; hai là tai họa bất ngờ, dịch bệnh, nguy cơ bế tắc các khiếu, cửa ải trong người. Bởi vì sự cản trở không lên không xuống ứng với những việc ấy. Tên cũ là Tam dương, nay đổi tên là Giao quan, lấy nghĩa là nơi khí lên khí xuống giao thông với nhau mà đặt tên.
Chín. Sơn căn (gốc núi, tức sống mũi chỗ giữa hai mắt) ở chính giữa hai mắt đối nhau, là chỗ phần trên của mũi nối với Ấn đường. Y học có người gọi là tim, có người gọi là Vương cung (cung vua); cách chia kinh, tách lạc như thế khá không thích hợp. Tướng học vốn gọi là Mệnh cung, chuyên chủ về bệnh tật tai ách; bệnh di truyền bẩm sinh phân biệt ở bộ vị này.
Tôi khảo xét: bên trong nó thuộc liên đới hệ của Đản trung, là nơi canh giữ phía sau của tim, không phải bản hệ của tim; lại là thông quá hệ của Đốc mạch, đi thẳng tới đường lạc của thận. Nếu coi nó là Vương cung thì còn giải thích được; nếu coi nó là tim thì hoàn toàn không khớp. Bởi vì tướng học đặt tên là Sơn căn, tức là nền móng của con người, liên quan đến cơ nghiệp tổ tiên; hoặc là gốc mệnh của con người, liên quan đến tuổi thọ.
Chỗ này là thông quá hệ của đường lạc thận. Tôi khảo xét bộ vị này: khí nhiều huyết ít. Người bẩm thụ tiên thiên yếu thì ắt thấy gân xanh nổi ngang để biểu hiện, và có các bệnh di tinh, đau lưng, mỏi xương ứng theo. Người bị hao tổn do hậu thiên (do sống, sinh hoạt sau khi ra đời) thì ắt thấy vệt xanh đen nổi ngang để biểu hiện, cũng có các bệnh tinh khô lạnh trơn, não yếu, liệt dương, đau lưng, trí mờ ứng theo. Trẻ nhỏ có vệt xanh đen ngang Sơn căn thì có chứng đau do thận khí; có khi gọi là sán khí (thoát vị) (?), hoặc bệnh đái dầm, có khi ứng với kinh giản (co giật, động kinh ở trẻ). Đó là chứng tiên thiên không đủ, mất khả năng hộ vệ.
Chỗ này nếu nổi cao có xương, tức xương Ngọc trụ, thì báo hiệu đại quý mà sống lâu. Nếu đầy đặn nối thẳng lên trên thì báo hiệu được hưởng di sản người trước phong phú và có dấu hiệu sống lâu. Nếu lõm yếu mà thấp thì báo hiệu người trước không để lại di sản, hoặc không sống lâu. Nếu Sơn căn vàng sáng tím nhuận thì ứng với được thêm ruộng nhà, bản thân khỏe mạnh, cả năm bình yên. Nếu có khí đỏ đen thì báo hiệu tai ách chết chóc. Nếu có một chấm màu hồng đỏ to bằng hạt đậu thì cũng báo hiệu tai họa nước sôi lửa bỏng, hoặc nhà cửa bị cháy. Nếu có các màu xanh, nổi bóng, trơn nhờn, khô thảm thì đều báo hiệu bệnh ách; chỉ là xem lúc nào hiện màu nào mà biết ứng với loại bệnh tai nào. Nay đổi tên là Hậu vệ (lính canh phía sau), tức nghĩa hộ vệ.
Mười. Hai mắt tên cũ là Giám sát quan (quan coi xét), bên trong thuộc chính hệ của gan. Mắt thuộc Mộc, mà gan cũng thuộc Mộc, tức là then chốt của hai mắt. Thầy thuốc có thuyết Ngũ luân (chia mắt làm năm vùng, mỗi vùng ứng với một tạng trong năm tạng), dựa theo hệ của năm tạng; e rằng chỉ là ý tưởng của nhà lý thuyết mà thôi. Bởi hai mắt hoàn toàn thuộc hệ gan; gan là tạng cứng, chỉ có thể tả (làm thoát bớt) chứ không bổ, sao lại gọi Ngũ luân là hệ của năm tạng? Lại sao lại coi hai mắt là tinh hoa của năm tạng? Có lẽ là hiểu lầm từ việc Bát mạch (tám mạch kỳ kinh trong đông y) gắn với gan và thận mà thôi.
Cho nên y học nói: "Vui quá hại tim, giận quá hại gan, lo quá hại phổi, nghĩ quá hại lá lách." Người ta lúc giận dữ tột độ, hoặc lúc đau lòng cùng cực, có thể bị mù — đó là nói về hai mắt. Lại nữa, thầy thuốc chữa bệnh mắt: bình can (làm dịu gan) là phép thứ nhất, sơ can (làm khí gan thông thoáng) là phép thứ hai, tả can (làm thoát bớt cái thừa của gan) là phép thứ ba; đó là chứng cứ chắc chắn hai mắt thuộc hệ gan. Lại đặt riêng một phép bổ thận thêm thủy: bởi thận là Thủy, gan là Mộc, Thủy là mẹ của Mộc, Mộc là con của Thủy; người xưa đặt phép chữa: hư thì bổ mẹ, thực thì tả con. Tạng gan chỉ tả không bổ, nên bổ Thủy để giúp Mộc; đó lại là một chứng cứ chắc chắn hai mắt thuộc hệ gan.
Tôi khảo xét: tình dục quá độ thì thần mắt tối mà ánh nhạt, nhưng chưa đến nỗi hỏng hẳn. Người mê thích luyến đồng (trai trẻ làm thú vui) thì mắt mất ánh, không rõ hình, giảm sức nhìn, cũng chưa đến nỗi hỏng hẳn. Chỉ có giận dữ quá độ, đau thương quá mức thì trước hết nổi tia máu mà ánh tối, sau nổi màng mộng mà con ngươi đen hỏng; đó là chứng cứ chắc chắn thứ ba hai mắt thuộc hệ gan. Lại nữa, Bát mạch gắn với gan thận, là then chốt chung của con người, đủ thấy nó quan trọng.
Cho nên tròng đen ánh vàng là đặc quyền của bậc quý lạ thường; tròng đen màu vàng thẫm là quyền lớn của bậc thượng quý. Thần mắt trong trẻo, tươi nhuận, đầy đủ cũng báo hiệu sáng suốt nhiều tài trí, làm nên sự nghiệp có danh vọng sang quý. Cho nên thần mắt bỗng biến đổi, bỗng tuột mất, bỗng lùi đi, bỗng đứng sững, đều báo hiệu tai ách chết dữ. Tên cũ là Giám sát quan, nay đổi tên là Cơ xu (then chốt), vì vị trí quan trọng, có liên quan đến sống chết mà đặt tên.
Mười một. Trong tròng đen có một điểm đồng tử (con ngươi), ở chính giữa vòng thủy tinh thể, là chính hệ của "tử thận" (?), cũng là liên đới hệ của gan và thận, là gốc nguồn của chân hỏa, chân thủy (lửa thật, nước thật — hai nguồn gốc âm dương trong người theo đông y và Đạo gia). Cho nên người tu luyện coi đây là chỗ của tinh linh, là nơi thủy hỏa ký tế (nước lửa giao hòa, bổ trợ cho nhau), hợp thành chân khí và tuệ kiếm (thanh kiếm trí tuệ, ẩn ngữ tu luyện). Nếu luyện thành phương đồng (con ngươi vuông, tương truyền là dấu hiệu của người tu thành tiên) thì là bậc tiên có đạo. Hệ này vốn thông với "tử thận" của bàng quang, không phải thận ở eo lưng thuộc Đốc mạch.
Tôi khảo xét bộ vị đồng tử: nó là then chốt liên quan đến người hiền hay ngu, siêng cẩn hay lơ là. Hễ (?) thấy đồng tử giãn to thì người ấy có chí lớn mà không siêng, tuy học rộng mà không chu đáo, có vẻ lười nhác coi nhẹ, có hành vi phóng túng theo tính lệch. Người đồng tử vừa phải thì làm việc có bền chí, nhẫn nại chịu khó, siêng cẩn lâu dài, có tầm nhìn xa mà tích cực tiến hành. Người đồng tử thu nhỏ lại gọi là "tụ đồng" (con ngươi tụ).
Tôi khảo xét người tụ đồng thông minh khác thường, đọc sách thì nhìn qua là không quên, lại báo hiệu có tài nghệ chuyên môn nổi tiếng với đời mà hưởng danh lớn; hoặc âm nhạc, đàn, cờ, chữ, vẽ, hoặc chạm khắc, khắc dấu, nghề thuốc, bói toán, xem sao, xem tướng, đều không học mà thành — như thế mới là tụ đồng. Tôi nhiều lần thử nghiệm đều không sai. Nay đổi tên là Thiên chân, lấy nghĩa khiếu thật của tiên thiên mà đặt tên.
Mười hai. Từ khóe mắt lớn (khóe mắt phía trong, gần mũi) ra phía ngoài (?) gọi là Trung câu trần, phía dưới gọi là Lệ đường (vùng dưới mắt, nơi nước mắt chảy). Bên trong thuộc thông quá hệ của khí quản. Xét ra mũi có bốn khiếu (lỗ thông): hai khiếu thẳng phía trên vào bể não, phía dưới xuống Đốc mạch; đây là hai khiếu bên, từ khóe mắt lớn đi đến nắp thanh quản, hợp với họng, dưới nối khí quản. Đó là chỗ y học gọi mũi thuộc Kim của phổi. Nếu nói khiếu bên thông với phổi thì được; nếu nói hoàn toàn thuộc phổi thì không được.
Chỗ này có khí xanh, trơn, nổi bóng nhờn thì là bệnh hại phần âm, ban đêm ngủ không yên, thần không giữ được chỗ ở, hay mộng du, có vẻ hồi hộp kinh sợ không yên, mất bình thường. Nếu có ánh nổi đỏ thẫm thì có người trong nhà khóc than, trong họ hàng thân thích cùng huyết thống có người bị tổn hại. Nếu có khí đen tối, đỏ ngưng đọng thì có lo nghĩ uất kết, phải dè chừng oán cũ, vướng thị phi vì bị nghi ngờ, làm việc nhiều trắc trở lật lọng, giao ước không hiệu lực mà mất chữ tín; liên lụy đã nhiều, ràng buộc càng lớn, nên động một chút là lo buồn nghĩ ngợi mà không quyết đoán, cũng có khi đảo lộn sai lầm đến chỗ nguy hại. Nếu có khí vàng sáng tím nhuận thì báo hiệu người trong nhà bình yên, việc làm thuận lợi, không bị bệnh ách quấy rầy, cũng không bị thị phi cản trở. Tên cũ là Trung câu trần, nay vẫn theo tên cũ.
Mười ba. Khóe mắt nhỏ (đuôi mắt) tức là bộ vị Ngư vĩ (đuôi cá) và Gian môn (vùng ở đuôi mắt, chủ về vợ thiếp); vì chỗ giao nhau ở đuôi mắt giống đuôi cá nên có tên. Bên trong thuộc liên đới hệ của hai bên sườn. Xét ra đuôi mắt gọi là Ngư vĩ, tức lấy hình mà đặt tên; chỗ xương hốc mắt gọi là Gian môn, tức nhân việc vợ thiếp mà đặt tên; nhưng đều thuộc bộ vị chuyên của cung thê thiếp (vợ và vợ lẽ). Chỗ này cũng được khí Mộc của gan, khí Kim của phổi, con trai trưởng và con gái út hóa hợp với nhau.
Cho nên đan kinh nói: "Kim công, Mộc mẫu (ông Kim, bà Mộc — ẩn ngữ chỉ hai yếu tố dương và âm), hai bên phối hợp để thành đạo càn khôn (trời đất)." Lại nói: "Cô gái nhà phía đông, chàng trai nhà phía tây, hai bên giao hợp để thành đôi âm dương." Phổi là tạng Kim, gan là tạng Mộc; đây là khí dư do phổi và gan hợp tác, thuộc chính khí của hai bên sườn.
Chỗ này lấy đầy đặn, không vết không nếp làm tốt: được vợ thiếp hiền thục, giữ đạo làm vợ, lại đảm đang công việc. Chỗ này có vết sẹo hoặc nếp nhăn đều báo hiệu khắc vợ thiếp; khắc vợ thiếp nhiều hay ít thì lấy độ sâu của vết sẹo, độ dài ngắn của nếp nhăn mà định. Nếu nếp nhăn ngửa lên thì vợ chồng sống với nhau đến già, vợ khỏe mạnh hiền thục, không bị khắc. Nếp nhăn chạy ngang thẳng thì báo hiệu khắc vợ cả (?) mà phải lấy vợ kế. Nếp nhăn quặp xuống thì báo hiệu khắc ba vợ mà lấy đến bốn lần. Nếu có nếp hình chữ thập thì báo hiệu sống mà chia lìa rồi lấy người khác, hoặc khắc vợ chưa cưới (?). Đủ thấy đây là bộ vị chuyên về vợ thiếp.
Chỗ này có màu xanh, nổi bóng, trơn nhờn thì báo hiệu vợ thiếp lo buồn, tính tình hẹp hòi, có bệnh tật. Nếu có màu khô thảm, đỏ thẫm thì báo hiệu họ nhà vợ có tang khóc. Nếu có màu hồng đỏ khô nóng thì báo hiệu vợ bị liên lụy kiện tụng, tính tình lệch lạc, cứng nóng nóng nảy, chị em dâu bất hòa mà tranh chấp. Nếu có màu đen tối thì báo hiệu vợ gặp tai ách chết chóc, nhẹ hơn thì vợ thiếp bệnh nặng. Màu vàng sáng thì báo hiệu vợ thiếp bình yên, hòa thuận giữ lễ, có việc mừng lớn, ắt là sinh con trai. Màu tím nhuận thì báo hiệu vợ thiếp hanh thông tốt lành, hiền thục giữ nghĩa, có việc mừng nhỏ, ắt là sinh con gái. Nếu vừa xanh vừa vàng thì việc mừng và bệnh ách lẫn lộn, hoặc nhân bệnh tật mà hóa thành việc mừng. Nếu các màu tím khô, hồng đỏ, khô thảm tụ lại thành đốm thì gọi là "tạp hoa" (hoa lẫn màu), báo hiệu vợ thiếp làm điều tà, dâm đãng, mất phẩm hạnh, bỏ trốn theo người. Tên cũ là Ngư vĩ, nay đổi tên là Nguyên hậu, lấy nghĩa hoàng hậu, phi tần mà đặt tên.
Mười bốn. Đoạn giữa sống mũi tên cũ là cung Niên thọ, lại gọi là cung Tật ách (cung bệnh tật, tai ách). Bên trong thuộc hệ ứng chứng (hệ phản ánh triệu chứng) của mật, cũng là hệ thông với mật; còn y học thì cho là thuộc đường lạc của gan. Xét ra đường lạc của gan thuộc Mộc, mũi thuộc Thổ, vị trí gốc cách nhau quá xa.
Tôi khảo xét hình người đồng ghi rõ trong sách "Châm cứu đại thành", nói tạng phủ trong thân người thì khí gan từ bên trái đi lên, khí phổi từ bên phải đi xuống; các sách đông y đều nói "gan trái, phổi phải". Lại khảo xét đồ giải phẫu kinh lạc của tây y thì nói phổi ở nửa người bên trái, gan ở nửa người bên phải, tức là "phổi trái, gan phải". Tôi xét hai thuyết đều có lý hết sức, khác nhau ở hai điểm: khí hóa (sự vận hành biến hóa của khí) và vị trí cố định mà thôi.
Người sống có sinh khí thì có bánh xe khí thường quay vòng, thúc đẩy bánh xe huyết, đi khắp (?) toàn thân. Gan vị trí gốc tuy ở bên phải mà khí đi lên từ bên trái; phổi vị trí gốc tuy ở bên trái mà khí đi xuống từ bên phải; như kim đồng hồ, bánh xe máy chạy thì có thể sang trái sang phải. Người chết không còn sinh khí thì bánh xe khí không quay mà đứng lại, bánh xe huyết không chuyển, gan cố định ở bên phải, phổi cố định ở bên trái, không lên không xuống; như kim đồng hồ, máy dừng thì không thể sang trái sang phải.
Tôi khảo xét "Hoàng Đế nội kinh" (bộ sách y học cổ nhất của Trung Hoa), "Nạn kinh" của Vương Thúc Hòa (theo tác giả; Vương Thúc Hòa là danh y đời Tấn), "Châm cứu đại thành" cùng các sách y học, đều nói "gan trái phổi phải", mà vị trí theo giải phẫu lại là "phổi trái gan phải". Tôi nghĩ người xưa lập phép quyết không đến nỗi sai lầm trái ngược đến thế, chắc là do liên quan đến động cơ của khí hóa; đó là chỗ đông y hơn tây y. Nhưng tạm không bàn ở trái hay ở phải, thì cả hai đều ở phần bên cạnh, sao lại có thể ở đoạn giữa sống mũi?
Tôi khảo xét: việc tiêu hóa ăn uống của người ta hoàn toàn nhờ sức của mật, vì đường lạc của mật có cả thủy lẫn hỏa. Người xưa cho rằng lá lách và dạ dày tiêu hóa ăn uống, thì không đúng sự thật, chỉ là một ý tưởng mà thôi. Xét ra lá lách là bộ máy quạt đẩy để tách trong khỏi đục, còn dạ dày là đường đi qua của kho chứa tạm, đều không phải bộ phận tiêu hóa; phải nhờ sức thủy hỏa của mật mới tiêu hóa được. Tôi khảo xét người đã chết, mật của họ vẫn còn làm tan được ngũ kim (năm loại kim loại: vàng, bạc, đồng, sắt, thiếc), lượng lấy ba đồng cân (đơn vị cân xưa, mỗi đồng cân khoảng 3,7 gam) làm chuẩn, nặng hơn nữa thì không tan hết. Theo chứng cứ chắc chắn này thì biết sức của mật khá lớn. Người ta khỏe mạnh hay suy yếu đều do ăn uống quyết định, cho nên gọi là cung Tật ách.
Chỗ này lấy đều đặn dày dặn, có sống mũi làm tốt: cả đời không bệnh khổ, cũng làm hưng vượng con cái trong nhà. Nếu lộ đốt, hoặc dọc sống có ba chỗ cong, thì báo hiệu khắc con cái, trắc trở thất bại. Nếu lộ đốt mà lệch trái phải ba chỗ cong thì báo hiệu khắc con cái, bệnh hiểm, không sống lâu.
Nếu Niên thọ có khí vàng tím thì bình yên không bệnh khổ, cũng báo hiệu gia đình thuận lợi. Nếu có màu xanh trơn, tối ngưng đọng thì báo hiệu ăn uống kém, có bệnh đầy trướng bĩ tắc. Nếu có màu xanh nhờn, nổi khô thì có thấp thủy (nước ẩm đọng trong người) dâng ngược lên, sinh bệnh đờm ẩm (đờm và dịch đọng), ho, hen suyễn. Nếu có một chấm hoặc một sợi khí hồng đỏ thì đều báo hiệu tai ách hỏa hoạn (cháy nhà). Nếu có khí đen thảm thì báo hiệu khắc chú bác, gia cảnh sa sút; bản thân cũng báo hiệu bệnh tật, bệnh cũ. Nếu có ánh đỏ thẫm khô nóng thì báo hiệu chứng thấp nhiệt (ẩm nóng) như sốt rét, dịch bệnh. Thầy thuốc thấy Niên thọ hiện các màu, có bệnh thì cho là bệnh dạ dày, thật ra chính là bệnh mật. Tên cũ là Niên thọ và cung Tật ách, nay đổi tên là Mệnh quan, lấy nghĩa cửa ải tính mạng mà đặt tên.
Mười lăm. Chuẩn đầu (đầu mũi) tên cũ là Trung nhạc, vì ở giữa Ngũ nhạc (năm chỗ nhô cao trên mặt: trán, cằm, hai gò má và mũi, ví như năm ngọn núi lớn) mà có tên. Bên trong thuộc chính hệ của lá lách, ngũ hành thuộc Thổ, lại là thông quá hệ của khí Kim, tức là cửa ra của khí quản, vì Kim là con của Thổ, sinh ra nhau và nương nhau. Lại là ứng chứng hệ của Thủy thuộc thận: từ Bách hội vào bể não, xuống Đốc mạch, lại nhân Kim mà sinh Thủy. Vị trí chỗ này hoàn toàn thuộc Thổ, nên gọi là Thổ tinh (sao Thổ). Thổ sinh ra muôn vật, là nguồn của cải; đây là bộ vị chuyên của sao tài (sao chủ về tiền của).
Bộ vị này lấy đầy đặn, tròn dày, vồng thẳng (?), đều đặn làm đại phú, cực giàu, kéo theo cả danh vọng sang quý. Chỗ này nhọn mỏng, lõm gầy thì sao tài không đủ, có trắc trở thất bại, đến nỗi khốn cùng. Cho nên tướng học coi Thổ tinh là kho của ngồi giữ, vì Thổ chủ về dày dặn, cất chứa tích tụ; nó ưa tươi nhuận, ghét khô ráo.
Tôi thường thấy có màu hồng đỏ, đỏ thẫm khô nóng thì báo hiệu tan nát, mất nghiệp, tổn quyền lợi, khắc người trong nhà và những việc tương tự; nhẹ nhất thì báo hiệu bệnh trĩ, rò hậu môn (?), bệnh do rượu, đau nhức gân xương do khí ẩm, tay chân co quắp. Nếu có màu xanh, nổi bóng, trơn nhờn thì báo hiệu sa sút mất của, lo buồn không như ý. Nếu có màu đen khô, tối thảm đều là thất bại lớn. Nếu có khí vàng sáng tím nhuận thì báo hiệu được của, được lộc, có việc vui mừng.
Nếu hiện khí sắc hồng đỏ mà lại được nguồn của, phát đạt lớn thì người ấy ắt chết; người đời gọi đó là "của quan tài". Cho nên tục ngữ nói: "Lửa đốt nhà giữa, nhà tan người mất." Nghĩa thế nào? Xét ra lá lách là Thổ dương, lấy vàng sáng làm màu chính của vị trí gốc; đỏ là Hỏa, Hỏa là mẹ của Thổ. Tôi khảo xét thuật số (các môn bói toán, đoán số mệnh), đều lấy "cái sinh ra ta là tử khí" làm phép định sẵn, cho nên chỗ Thổ hiện màu hồng đỏ là khí sắc không lành. Nay đổi tên là Bảo khuyết (lầu báu), lấy nghĩa kho của mà đặt tên.
Mười sáu. Hai lỗ mũi tên cũ là Lan đài, Đình úy (bên trái là Lan đài, bên phải là Đình úy), lại gọi là Tỉnh táo (giếng và bếp). Bên trong thuộc liên đới hệ của màng ngăn (cơ hoành), cũng là hệ thông với màng ngăn. Màng ngăn là thứ che chắn khí đục tà uế, giữ gìn và giúp cho chỗ thông lên, lợi xuống. Y học đem phối với dạ dày, e là không thích hợp. Tôi khảo xét y học có nói: hơi thở của người ta, về tiên thiên thì nhờ thận mà sinh, bắt đầu từ Thủy; về hậu thiên thì nhờ dạ dày mà sinh, bắt đầu từ Thổ. Dạ dày đã là bộ vị quan trọng, sao lại đặt ở hai bên là chỗ không quan trọng?
Xét theo phép tướng, Lan đài thuộc loại của thiên phù (của bất ngờ, không thường xuyên), của do chơi bời; Đình úy thuộc loại của do giao thiệp, của tiềm ẩn. Tuy thuộc kho của, nhưng chưa phải phạm vi chính đáng. Cho nên người có suy nghĩ, hành vi không ngay, ăn uống thứ không lành, mùi vị lạ, thì Lan đài, Đình úy có những chấm nhỏ như bụi đen đọng lại. Chỗ này lấy đầy dày, thu gọn đều đặn làm tốt: sao tài vào kho, giữ được mà hưởng. Nếu mỏng gầy, lộ ra ngoài thì sao tài trôi nổi, không giữ được mà thành ra trống không.
Nếu có nếp nhăn chạy thẳng phá ra tới Chuẩn đầu thì báo hiệu trắc trở thất bại, có tai ách nguy hiểm. Nếu nếp bên trái phá mà bên phải không phá thì báo hiệu kinh hiểm, tổn thất, nhưng không đến bản thân; nặng thì cũng chỉ bị thương để lại sẹo mà thôi. Nếu nếp bên phải phá mà bên trái không phá thì báo hiệu kinh sợ, có tổn thất nhỏ, ứng nhẹ hơn một bậc; nặng thì cũng chỉ bên trong không người giúp, bên ngoài có hậu họa mà thôi.
Chỗ này có màu vàng sáng tím nhuận thì báo hiệu được của thiên phù, của giao thiệp, và hùn hạp (?) có lợi. Nếu có màu xanh, nổi bóng, nhờn trơn thì báo hiệu liên lụy tổn thất, bị ràng buộc không nên công, hầu như không có hiệu quả. Nếu có màu hồng, đen, đỏ, tối đều báo hiệu tổn thất, và tai vạ từ lục thân (sáu hàng thân thích: cha, mẹ, anh, em, vợ, con) mà về nghĩa không thể chối từ. Tên cũ là Lan đài, Đình úy, nay đổi tên là Bảo bình (bức bình phong báu): một là ý kho chứa, một là nghĩa che chắn bảo vệ mà đặt tên.
Mười bảy. Hai xương gò má tên cũ là Quốc ấn (ấn của nước), lại gọi là Đông nhạc, Tây nhạc. Bên trong thuộc liên đới hệ của Tam tiêu (theo đông y: một "phủ" chia thân người làm ba vùng trên, giữa, dưới, lo việc lưu thông khí và nước). Người xưa nói Tam tiêu có tên mà không có hình chất, chỉ là ý chia ba phần trên, giữa, dưới mà thôi. Nếu quả như thuyết ấy, sao không gọi là đoạn trên, đoạn giữa, đoạn dưới, lại gọi tên là Tam tiêu?
Tôi khảo xét phép mới và giải phẫu học, nói trong tạng phủ có một thứ là màng mỡ nối như lưới, trên bổ chỗ thiếu của chính khí, dưới đuổi chỗ thừa của chất đục uế; mức quan trọng ngang với Tam tiêu mà người xưa bàn. Đại để Tam tiêu chính là tên khác của màng mỡ lưới ấy; Đường Tông Hải (danh y cuối đời Thanh, chủ trương kết hợp đông y và tây y) đã chứng thực đó là Tam tiêu. Nó ở phía trên ruột non, ruột già, uốn khúc để che chở các tạng.
Vị trí này lấy cao vồng, vút lên làm có quyền lớn, sự nghiệp danh vọng sang quý phi thường, tức là bức phên giậu che chắn của quốc gia. Thấp (?) nhỏ, lõm yếu thì báo hiệu tầm thường không sang quý, tài trí năng lực đều không đủ. Nếu gò má vồng to mà vị trí không gần đuôi mắt thì là quyền giả, phần nhiều ứng với người trong giới đào kép (diễn viên, ca kỹ). Nếu Lệ đường chạy xuống phá vào xương gò má thì báo hiệu mắc bệnh thần kinh mà giảm trí khôn.
Chỗ này nếu có khí sắc vàng tím sáng nhuận thì báo hiệu thêm quyền lộc mà thăng chức, lập công tiến chức. Nếu có khí sắc xanh, nổi bóng, trơn nhờn thì báo hiệu bị giáng chức, mất quyền, lo buồn kinh sợ; người thường cũng báo hiệu bị cản trở tổn thất, sa sút mất của. Nếu có khí sắc đen, đỏ, hồng ngưng đọng thì báo hiệu nguy hiểm chết chóc, tù tội gông cùm; nhẹ cũng báo hiệu có tang, hình thương, kinh sợ vì tan nát lớn. Nếu có ánh nổi đỏ thẫm thì là bệnh trĩ, rò (?) do rượu và ẩm thấp. Nếu có ánh nổi đỏ tươi thì là bệnh lao tổn do tình dục. Tên cũ là Quốc ấn, nay đổi tên là Bình phiên (phên giậu che chắn), lấy nghĩa là trấn trọng yếu che chắn cho quốc gia mà đặt tên.
Mười tám. Phía sau Thính cung (huyệt ở ngay trước lỗ tai) có chỗ thịt nổi cao, đó là Mệnh môn (cửa mệnh). Bên trong thuộc chính hệ của thận lớn. Thầy thuốc thì coi là huyệt Giáp xa, lại là huyệt Thính cung. Tôi khảo xét bộ vị này là mạch chính của tiên thiên, tức hơi thở và mạch lạc của người ta nhờ thận mà sinh. Cho nên thuật số bắt đầu suy từ quẻ Khảm, vì "Thiên nhất sinh Thủy" (số một của trời sinh ra Thủy, theo Hà đồ — đồ hình số cổ làm gốc cho thuật số).
Tôi khảo xét: người Mệnh môn không nổi lên thì ắt chết trước mười hai tuổi, quyết không thể qua tuổi thơ mà trưởng thành. Người xưa nói "ba mươi tuổi thì đứng vững". Người Mệnh môn hơi nổi thì ắt chết trước ba mươi sáu tuổi, quyết không thể qua hạn ấy (?). Phàm người sống được đến trên sáu mươi, hoặc hưởng thọ lớn, thì Mệnh môn ắt nổi cao, dài và vồng, cao hơn vành tai. Tôi nhiều lần thử đều không sai.
Cho nên Mệnh môn hiện màu đen ngưng như tro đất ướt thì dù người không bệnh cũng báo hiệu bệnh đột ngột mà chết; người bệnh lâu thì là đến ngày chết, vì thận khí đã tuyệt. Chỗ này có mạch đập là được; mạch ngừng không đập thì người ấy ắt chết (?), vì mạch thận đã hết. Bên trong lõm xuống thì ắt chết (?), vì khiếu thận bế tắc, đường lạc thận đứt rời.
Nếu có các màu hồng, đỏ, trơn nhờn thì là bệnh ách dây dưa, thuộc loại hỏa của thận bốc lên, thủy của thận dâng lên, mạch thận hao tổn, đường lạc thận ngưng trệ. Nếu có màu xanh mà ánh nổi thì báo hiệu bệnh ách do lo buồn không như ý, do tình dục tương tư. Nếu có khí sắc vàng tím sáng nhuận thì thân thể khỏe mạnh, tinh thần đầy đủ, không bệnh khổ. Nay giữ theo tên cũ là Mệnh môn, tức nghĩa then chốt của tính mạng.
Mười chín. Nhĩ châu (dái tai, hạt ngọc của tai) tên cũ là Nhĩ luân (vành tai), lại gọi là Trí châu (hạt ngọc trí tuệ). Bên trong thuộc liên đới hệ của đường lạc thận nối với cột sống, tức là theo sách thuốc, từ huyệt Đại chùy (ở đốt sống cổ lồi to nhất sau gáy) đi xuống, đến huyệt Dương quan ở đốt sống lưng thứ mười bốn, là nơi phát ra mạch của quân hỏa và tướng hỏa (theo đông y: quân hỏa là lửa của tim, tướng hỏa là lửa của thận, mệnh môn).
Chỗ này lấy to, tròn dày như hạt ngọc làm đẹp, báo hiệu thông minh trí tuệ, hiền lành, lộc hậu. Tròn như ngọc là quý, sát vào thịt là giàu. Chỗ này nếu ngắn, mỏng nhỏ đều là thời trẻ không tốt, ngu vụng ít lộc. Chỗ này nếu có nếp nhăn xuyên phá thì báo hiệu khắc anh chị em trước mười bốn tuổi. Nếu có nốt ruồi đen (?) thì báo hiệu thông minh khác thường nhưng hay gặp tai nạn sông nước.
Dái tai hướng về miệng thì báo hiệu sang quý, hưởng danh tiếng lớn trăm đời; Cam La (thần đồng thời Chiến Quốc, mười hai tuổi đã làm thượng khanh nước Tần) và Thái Công (Khương Thái Công, tức Lã Vọng, ngoài tám mươi tuổi mới gặp Chu Văn Vương) đều có tướng này. Còn phát đạt sớm hay muộn thì lại phải tham khảo các bộ vị khác mà định. Cho nên Ma Y có câu "Ngọc sáng chầu về biển (dái tai hướng về miệng), ăn lộc vạn chung (chung: đơn vị đong thóc lớn thời xưa; ý nói bổng lộc rất hậu)".
Cho nên dái tai dày tròn như ngọc thì báo hiệu nhiều tài, giỏi biện luận, thiên tư sáng láng nhanh nhạy, có gốc trí tuệ, cơm áo đầy đủ, là dòng dõi sang quý. Tròn trĩu mà rủ thẳng xuống thì báo hiệu sáng dạ nhanh nhạy mà kiêu ngạo lệch lạc, tùy tiện cậy tài. Mỏng gầy thì ngu mà không có trí nhớ. Vành vuông thì thật thà không có mưu mô. Nếu có màu đỏ, đen, thảm, tối đều báo hiệu bệnh nặng lâu năm, bệnh cũ. Nếu vành tai khô héo thì người ấy sắp chết, vì hệ thận không thông. Chỗ này lấy màu vàng sáng, hồng tươi làm dấu chính khí mạnh khỏe. Tên cũ là Nhĩ luân, nay đổi tên là Minh châu (ngọc sáng), vì liên quan gốc thiêng của hệ thận mà tôn quý đặt tên.
Hai mươi. Nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) vốn gọi là chỗ Câu hức (mương rãnh), là vùng thông đến Tứ độc (bốn con sông lớn: Trường Giang, Hoàng Hà, sông Hoài, sông Tế; tướng học ví với tai, mắt, miệng, mũi), là quan giao thông. Bên trong thuộc chính hệ của dạ dày. Cho nên y học nói: "Dạ dày là quan kho chứa", là nơi dồn chứa, là bộ vị nhận trên thông dưới; ngoài Nhân trung không có bộ vị quan trọng nào khác hợp với nó.
Tôi khảo xét y học, có thuyết coi Lan đài, Đình úy thuộc đường lạc dạ dày, lại có thuyết coi Pháp lệnh (hai nếp nhăn từ cánh mũi chạy xuống hai bên miệng) thuộc đường lạc dạ dày; cả hai đều không hợp phép, cũng không hợp lý. Xét ra hình chất hậu thiên của người ta nhờ Thổ của dạ dày mà sinh, mạch lạc cũng phát từ dạ dày. Cho nên người sắp chết thì Nhân trung ắt co ngắn lại, hoặc có khí sắc xanh đen, tối ngưng đọng; vì mạch khí Thổ của dạ dày thuộc hậu thiên đã đứt tuyệt, người ấy không cứu được; đó là chứng cứ chắc chắn.
Cho nên bộ vị này liên quan đến con cái, lại liên quan đến tuổi thọ. Nếu rãnh sâu mà dài thì báo hiệu nhiều con cái, có dấu hiệu sống lâu. Nếu trên hẹp dưới rộng thì trước được con gái nên người, sau mới được con trai. Nếu dưới hẹp trên rộng thì báo hiệu trước được con trai nên người, sau mới được con gái. Nếu có nếp dọc thì báo hiệu khắc con trai; nếp ngang thì khắc con gái; nếp chữ thập thì khắc cả con trai con gái mà cô độc tuyệt tự. Nếu Nhân trung phẳng đầy, rãnh không thông thì báo hiệu khắc con cái. Nếu Nhân trung ngắn mà hếch lên thì báo hiệu không sống lâu mà nhiều thị phi.
Chỗ này lấy vàng sáng tím nhuận làm dấu vị khí (khí của dạ dày) mạnh khỏe, không bệnh khổ. Nếu có khí sắc xanh, nổi bóng, trơn nhờn thì báo hiệu bệnh khí thống (đau do khí ứ trệ), và Thổ không chế được Thủy, nước dâng lên thành đờm ẩm; ở phụ nữ thì là chứng đau khi hành kinh, bệnh băng huyết, khí hư. Nếu có khí sắc đỏ hồng thì báo hiệu bệnh sốt dịch. Nếu có khí sắc tối, khô thảm thì báo hiệu bệnh chết, vị khí đã đứt tuyệt, cốc khí (khí do ăn uống mà có) đã cạn. Tên cũ là Nhân trung, nay đổi tên là Bảo thương, lấy nghĩa kho chứa quý báu mà đặt tên.
21. Miệng là Thủy tinh (sao Thủy; trong tướng học, năm bộ phận trên mặt được gán với năm sao Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, và miệng thuộc sao Thủy). Miệng có phân biệt môi trên và môi dưới. Bên trong, miệng thuộc hệ chính (bộ vị phản ánh trực tiếp một cơ quan) của đan điền (vùng bụng dưới rốn, theo Đông y và Đạo gia là nơi tụ khí căn bản của cơ thể). Miệng cũng thuộc hệ liên đới (bộ vị phản ánh gián tiếp, có liên quan kéo theo) của đan điền, và thuộc hệ thông qua (nơi đường khí của cơ quan ấy đi ngang qua) của rốn và miệng (?).
Môi trên là bề ngoài của khí hải (biển khí: vùng dưới rốn được coi là nơi chứa khí của cơ thể). Môi dưới là bề ngoài của huyết hải (biển máu: nơi chứa và điều hòa máu, ở phụ nữ gắn với kinh nguyệt). Tôi xét thấy người có bệnh tật thường hiện dấu hiệu lên hai môi. Vì thế ở đàn ông có cách gọi chung là khí hải, liên quan đến chân khí (khí gốc, sinh lực căn bản) của con người, tức là ý của câu "trời số một sinh ra nước" (theo Hà đồ, số 1 thuộc trời sinh ra hành Thủy). Mỗi khi khí yếu, trên dưới không giao nhau, nấc ngược, nghẹn lên, thì môi ắt thâm tối, không tươi.
Ở phụ nữ có cách gọi chung là huyết hải, liên quan đến huyết luân (vòng lưu chuyển của máu), tức là ý của câu "đất số sáu làm thành" (số 6 thuộc đất, làm thành hành Thủy). Mỗi khi máu yếu, ứ đọng, đau nhức, có khối u cục, chứng trưng hà (khối tích trong bụng dưới, thường gặp ở phụ nữ), thì môi ắt trắng khô, không tươi, không sinh nở được và không sống lâu. Cho nên phụ nữ dùng mẩu son tô môi, chính là để tỏ ra máu huyết đầy đủ, không bệnh và có thể sinh con.
Vùng này lấy dày, đều, rộng, khép kín làm tốt, ứng với việc hưởng lộc dày và có danh giá. Nếu miệng có hình chữ "khẩu" (vuông vức), hoặc hình cánh cung, hoặc hình trăng ngửa (hai khóe cong lên), hoặc hình chữ "nhất" (thẳng như một nét ngang), đều chủ (báo trước, ứng vào) đại quý. Nếu môi mỏng nhọn, không đều, không khép, chủ vất vả, cơm áo không đủ. Nếu hai khóe trễ xuống, chủ hung hiểm, chết chóc. Nếu môi trên mỏng gọt, có vằn hoặc vết cong, chủ bệnh nghẹn của dạ dày, bệnh nghẹn tắc do đầy trướng. Nếu môi dưới mỏng gọt, có vằn hoặc vết cong, chủ chứng đau lưng do bệnh thận, liệt dương kèm đàm ẩm (nước dịch ứ đọng trong cơ thể).
Lấy hai điều này mà xét thì môi trên liên đới với dạ dày, môi dưới liên đới với thận, đó là bằng chứng chắc chắn. Giới thầy thuốc thì có thuyết cho môi thuộc tỳ, thuộc tâm, đều không biết căn cứ vào phép gì. Cho nên môi đỏ như tô son là tốt, người ấy lộc dày và sống lâu. Tên cũ là Thủy tinh, nay đổi tên là Bắc Hải, vì vị trí của nó nằm ở phía bắc (phía dưới) gương mặt, giống như biển, nên đặt tên như vậy.
22. Hai khóe miệng là Thực lộc nhị thương (hai kho lộc ăn), đây là tên gốc trong tướng pháp. Bên trong, chúng thuộc hệ ứng chứng (nơi hiện dấu hiệu ứng nghiệm của một cơ quan) của đại tràng (ruột già) và tiểu tràng (ruột non). Bên trái là phần chính của đại tràng, bên phải là phần chính của tiểu tràng. Vùng này thuộc hành Thủy, như khúc hạ lưu của sông lớn đổ ra biển.
Tôi xét thấy các bộ vị hiện khí sắc (màu sắc và độ sáng tối hiện trên da mặt, được coi là phản ánh vận số và bệnh tật) vàng sáng đều tốt. Riêng hai khóe miệng có khí sắc vàng sáng lại không tốt, mà ngược lại báo bệnh nặng lâu ngày, hoặc bệnh theo mùa phát ra nhất thời. Nếu khí vàng nổi mà khô thì bệnh tai càng nặng. Tuy vậy, trong ba mùa xuân, hạ, thu, dù có bệnh cũng không nguy. Chỉ khi mùa đông mà hiện khí vàng nổi khô thì người ấy ắt chết.
Xét hai khóe miệng thuộc Thủy, mùa đông cũng là thời lệnh (khí của mùa đang làm chủ) của Thủy. Màu vàng thuộc Thổ, vàng mà nổi khô là Thổ không chính. Thổ khắc được Thủy (theo thuyết ngũ hành, đất ngăn được nước). Khắc bộ vị đã là không tốt và có bệnh tai rồi, nay lại khắc cả thời lệnh, cho nên thành tai ách chết.
Phàm bệnh ôn nhiệt (bệnh sốt nóng), đại tiện và tiểu tiện bế tắc thì hai khóe miệng ắt khô loét, tróc da. Đây là bằng chứng về đại tràng và tiểu tràng. Lại nữa, khóe miệng có khí sắc đen tối hay đỏ hồng thì báo tật ách (bệnh tật, tai nạn) như liệt ruột (?) và lòi dom. Nếu không mắc bệnh ấy thì báo tai nạn kinh hãi trên sông nước. Đây là bằng chứng thứ hai về đại tràng và tiểu tràng. Tên gốc là Thực lộc nhị thương, nay theo tên cũ (?) gọi là Mệnh phù.
23. Thừa tương ở dưới miệng, là chỗ lõm có mọc râu. Bên trong, nó thuộc hệ thông qua của bàng quang; ở phụ nữ thì thuộc hệ ứng chứng của tử cung. Xét chữ "thừa" nghĩa là đón đỡ cái ở trên, chữ "tương" nghĩa là nước đục. Nước đục thì đương nhiên chìm xuống, cho nên ứng với bàng quang là thích hợp (?). Đàn ông thì ứng bàng quang, phụ nữ thì ứng tử cung.
Vùng này lấy đầy đặn, bằng phẳng, gồ lên làm tốt, chủ tuổi già có phúc dày, con cháu phát đạt, vì vị trí của nó gần Địa khố (kho đất: vùng hai bên cằm, chủ tài sản lúc tuổi già). Vùng này lõm hõm, gọt mỏng thì chủ tuổi già cơm áo không đủ, con cháu tầm thường. Nếu vằn vết chạy ngang bằng thì không gặp kinh hãi trên sông nước. Nếu vằn vết trễ xuống thì phải gặp nhiều tai nạn kinh hãi trên sông nước.
Tôi xét thấy người không có râu ở chỗ Thừa tương thì lông ở bìu dương vật ắt thưa và mềm, có khi không mọc (?). Đây là bằng chứng thứ nhất cho thấy bên trong nó thuộc bàng quang. Tôi xét thấy người mắc bệnh hoa liễu (bệnh lây qua đường tình dục), các chứng lở loét độc (?), cùng chứng ngư khẩu (hạch sưng ở bẹn do bệnh hoa liễu) và chứng lâm bạch trọc (tiểu buốt, tiểu ra chất đục trắng), thì ở chỗ Thừa tương ắt hiện vết khí đỏ đen như đám mây, hoặc như hoa lốm đốm nhiều màu tựa đám mây. Đây là bằng chứng thứ hai cho thấy bên trong nó thuộc bàng quang.
Vùng này nếu có khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì lợi cho việc đi thuyền, không gặp tai kinh hãi vì nước. Nếu có khí sắc đen thảm thì chủ đi thuyền rơi xuống nước mà chết, hoặc say rượu mà chết đột ngột. Nếu có khí sắc tối trệ, nổi nhờn thì chủ kinh hãi vì nước nhưng không đến nguy, hoặc bị tổn thất khi đi thuyền, hoặc mắc bệnh do hành vi bất chính, hoặc con cái gặp bệnh tai, hoặc con cái gây liên lụy. Lại phải tùy tài trí và hoàn cảnh thực tế của người ấy mà đoán. Tên cũ là Thừa tương, nay đổi tên là Sinh hóa quan (cửa ải sinh hóa), vì nó mang ý thận thủy và bàng quang, lại thuộc bộ vị con cái, nên đặt tên như vậy.
24. Chỗ hai má vuông nhô ra, tên gốc là Nô bộc cung (cung tôi tớ: dùng để xem về kẻ dưới, người giúp việc). Tướng học còn gọi là bộ Tai di (vùng má và cằm). Bên trong, nó thuộc hệ ứng chứng của cốc đạo (đường ruột thải phân) và hậu môn. Đây là bộ chuyên về tôi tớ, kẻ dưới, cho nên chương trước có Hạ phủ, tức là sự giúp đỡ của kẻ dưới. Đây là điểm thấp nhất trong các bộ.
Vùng này lấy vuông nhô, dày dặn làm tốt, ứng với việc có tôi tớ trung thành để dùng. Nếu lõm gọt mà yếu thì gặp tôi tớ gian xảo lừa dối mình. Nếu có khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì chủ tôi tớ, kẻ dưới có công, làm việc hết phận sự. Nếu có khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì chủ tôi tớ, kẻ dưới không trung thành, không chăm chỉ (?), không dùng được. Nếu có khí sắc đỏ hồng, nóng, sẫm thì chủ tôi tớ gây kiện tụng thị phi; nhẹ thì chủ bệnh lòi dom, đi ngoài ra máu. Nếu có sắc đen tối thảm thì chủ tôi tớ gặp tai họa bất ngờ mà chết dữ, hoặc tôi tớ lừa đảo bỏ trốn mất tích, hoặc trâu ngựa, gia súc chết.
Tôi xét thấy người mắc bệnh hoa liễu nặng nhất thì xương má lõm trước, sống mũi sập sau. Đây là bằng chứng về cốc đạo, có ích cho cả y học lẫn tướng học, nên đặc biệt ghi lại. Tên gốc là Nô bộc cung, nay đổi tên là Trọc quan (cửa ải chất đục), vì vị trí của nó thấp nhất nên đặt tên như vậy.
Công Đốc (tác giả sách) nói: Hai mươi bốn bộ vị kể trên là kinh nghiệm nhiều năm của tôi, lại đã khảo chứng qua nhiều sách, thực tế ứng nghiệm không sai, rồi mới chọn ghi lại. Trong hai mươi bốn bộ này, có bộ chọn ra từ sách người xưa rồi thêm chú thích rõ ràng, có bộ trích từ sách tân học (học thuật mới, tức y học phương Tây) rồi khảo cứu để chứng thực. Vì vậy tôi chia ra hệ tổng quát chính đáng của mỗi bộ, hoặc là hệ liên đới; lại chia ra hệ ứng của hai kinh (kinh lạc: các đường vận hành khí huyết trong thân thể theo Đông y), hoặc là hệ thông qua.
Trong đó có quan hệ lợi hại: cùng một khí thì ứng nhau, khác mạch mà vẫn thông nhau. Đây là điểm quan trọng của việc phân biệt các kinh lạc. Cho nên thầy thuốc trước hết chú trọng chữ "vọng" (nhìn), sau đó chú trọng chữ "văn" (nghe và ngửi). Đây là hai trong bốn phép chẩn đoán của Đông y: vọng, văn, vấn, thiết. Bởi nhìn khí sắc thì biết bệnh nặng hay nhẹ, xét bộ vị thì biết bệnh ở tạng phủ nào (tạng phủ: các cơ quan nội tạng; tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là dạ dày, mật, ruột, bàng quang...). Đối với tướng học, đây vốn là phép chính yếu; đối với y học cũng không phải không có chút bổ ích.
Tên gọi các bộ vị khác với bộ vị xưa đến bảy phần mười, hợp với bộ vị xưa ba phần mười. Không phải tôi dám coi thường người trước, mà vì ý tôi (?) cốt ở tìm sự thật ứng nghiệm, không chuộng bề ngoài hão huyền, nên sửa đổi cho hợp với ý nghĩa mà thôi.
Hình thứ hai: Các bộ vị đã khảo chính, sửa mới
Trích lục và giải thích kỹ về khí sắc
Công Đốc nói: Các bộ vị trên do tôi khảo chính và đặt tên. Tôi phân biệt kinh lạc để chứng thực quan hệ nặng nhẹ của từng bộ, lại phân biệt khí sắc thì tự nhiên rõ sự thật. Lại tùy trình độ người ấy ra sao, thân phận ra sao, mạnh yếu hư thực ra sao, mà đoán lành dữ nặng nhẹ, lợi ích lớn nhỏ, tổn thất lớn nhỏ. Đó là phép linh hoạt mà vẫn hợp phép tắc.
Tôi căn cứ vào y học, số học (học thuật về số lý như âm dương, ngũ hành) và đan kinh (sách luyện đan, dưỡng sinh của Đạo gia), gộp lại mà trích lục. Màu xanh ứng với gan, màu đỏ ứng với tim, màu trắng ứng với phổi, màu vàng ứng với tỳ (theo Đông y là cơ quan chủ việc tiêu hóa, vận chuyển chất bổ), màu đen ứng với thận. Đó là quan hệ lớn của năm màu hợp với năm tạng.
Lại nói: gan chủ gân, tim chủ huyết mạch, phổi chủ da lông, tỳ chủ thịt và thớ thịt, thận chủ xương tủy. Đó là năm tạng phân loại mà sinh hóa. Lại nói: gân thuộc can Mộc (gan, hành Mộc), huyết mạch thuộc tâm Hỏa (tim, hành Hỏa), da lông thuộc phế Kim (phổi, hành Kim), thớ thịt thuộc tỳ Thổ, xương tủy thuộc thận Thủy. Đó là năm tạng hợp với sự khí hóa của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, vừa sinh vừa khắc lẫn nhau).
Lại nói: can Mộc tính thẳng, vị chua, giận quá thì hại nó. Tâm Hỏa tính ấm, vị cay nồng, vui cười quá thì hại nó. Phế Kim tính cứng, vị cay, lo buồn uất ức quá thì hại nó. Tỳ Thổ tính dày, vị ngọt, suy nghĩ lo toan quá thì hại nó. Thận Thủy tính mềm, vị mặn (?), sợ hãi quá thì hại nó. Đó là năm tạng phối với năm tính, hợp với ngũ hành mà biến thành năm thứ tổn thương, là lẽ tự nhiên tột cùng.
Tôi xét: màu xanh là sắc chính của mùa xuân. Xanh mà sáng nhuận như lông chim trả, đó là sắc chính của màu xanh; dù đang bệnh nặng cũng không hề gì, không đến nguy. Nếu xanh mà dính nhờn như cỏ mùa thu đẫm sương, đó là sắc không chính của màu xanh; dù không bệnh cũng thành bệnh, bệnh lâu ắt chết, vì can khí đã thoát và sắp tuyệt.
Màu vàng là sắc chính của mùa Thổ. Bốn mùa mỗi mùa chiếm một tháng thuộc Thổ, tức trọn các tháng ba, sáu, chín (?). Vàng mà nhuận bóng như yếm bụng con cua (?), đó là sắc chính của màu vàng; dù bệnh lâu ngày cũng không hề gì, không đến nguy. Nếu vàng mà tối trệ như quả chỉ thực khô đông (chỉ thực: quả cam đắng non phơi khô, một vị thuốc), đó là sắc không chính của màu vàng; dù không đau cũng thành bệnh, bệnh lâu ắt nguy, vì tỳ mạch đã thoát và sắp tuyệt.
Màu đen là sắc chính của mùa đông. Đen mà sáng nhuận như lông cánh quạ, đó là sắc chính của màu đen; dù bệnh lâu cũng không nguy. Nếu đen mà thảm trệ như tro đất bị thấm ướt, đó là sắc không chính của màu đen; dù không đau cũng thành bệnh, bệnh lâu ắt chết, vì thận khí đã thoát và sắp hết.
Màu trắng là sắc chính của mùa thu. Trắng mà trong sạch như ánh quý của ngọc đẹp, đó là sắc chính của màu trắng; dù bệnh lâu ngày cũng không hề gì, không đến nguy. Nếu trắng mà khô thảm, ảm đạm như xương khô, đó là sắc không chính của màu trắng; dù không đau cũng thành bệnh, bệnh lâu ắt chết, vì phế khí đã thoát và sắp tuyệt.
Màu đỏ là sắc chính của mùa hạ. Đỏ mà tươi sáng như than lửa đang cháy, đó là chứng thấp nhiệt (nóng ẩm) phát bệnh đột ngột, hoặc chứng phản dương (?); khỏi cũng nhanh, không đến nguy. Nếu đỏ mà sẫm tối như con lợn bệnh nổi ban máu, thì dù không bệnh cũng thành bệnh, bệnh lâu ắt chết. Đó là sắc không chính của màu đỏ: tâm mạch đã phát tiết hết và sắp tuyệt, quân hỏa và tướng hỏa (quân hỏa: lửa của tim; tướng hỏa: lửa phụ trợ ở thận, gan mật...) nổi ra ngoài mà không thu về.
Xét năm màu hợp với ngũ hành mà ứng với năm khí của năm tạng. Thế nhưng ở bộ vị nào cũng có thể hiện khí sắc xanh, vàng, trắng, đỏ, đen. Đủ thấy các loại khí sắc phát ra từ tiên thiên (phần bẩm sinh, có từ trước khi sinh ra) chứ không phải phát ra từ năm tạng. Người xem tướng nên xét bộ vị nào thuộc khí ngũ hành nào, thời lệnh nào hiện khí sắc gì, là sinh hay khắc, để biết lành dữ. Đại thể, vừa khắc thời lệnh vừa khắc bộ vị là hung nhất. Không khắc thời lệnh mà khắc bộ vị là hung bậc thứ hai. Khắc thời lệnh mà không khắc bộ vị là hung bậc thứ ba. Những trường hợp cùng hành hoặc sinh nhau đều không có hại. Nên theo loại mà suy ra để đoán. Cho nên khí sắc là điềm báo lành dữ, họa phúc, chứ không chỉ ứng vào bệnh tật mà thôi.
Tôi xét các lời bàn trong sách y phần nhiều câu nệ, không có phép linh hoạt, lại không tường tận như thế này; đây là phần tôi bổ sung hơn một nửa. Vả lại sách y chỉ bàn năm tạng mà chưa nói đến sáu phủ (dạ dày, mật, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu). Lẽ nào năm mạch tim, gan, tỳ, phổi, thận thoát tuyệt mới làm người ta chết, còn vị khí tuyệt, đởm khí (khí của mật) tuyệt, tam tiêu (hệ thống ba vùng trên, giữa, dưới trong thân, chủ việc lưu thông khí và nước) và bàng quang tuyệt, đại tràng và tiểu tràng tuyệt lại không đến chết sao? Đây là điều đáng tiếc để lại mấy nghìn năm.
Tôi khảo cứu hơn mười năm mới có được các chứng cứ. Như đã bàn ở trên, các khí sắc phát ra từ tiên thiên, màu nào cũng có thể dẫn đến chết, chỉ cần xét ngũ hình (năm dạng hình người phân theo ngũ hành) của người ấy thuộc loại nào và thời điểm khí sắc hiện ra là lúc nào. Cho nên nói năm tạng sáu phủ đều có mạch khí thoát tuyệt. Nay tôi đặc biệt vẽ hình riêng và nói kỹ những dấu hiệu ứng nghiệm của tật ách để khỏi lẫn lộn. Hình vẽ ở bên phải (tức ở trên), lời bàn chi tiết phụ ở sau, để đợi người cao minh đời sau bình luận xem đúng hay không.
Giải thích kỹ phần bàn chung về tật ách
Công Đốc nói: Hình vẽ trên là toàn đồ tật ách, chuyên bàn về tật ách. Đây là bản sửa đổi mới, có thêm kinh nghiệm, hơn mười năm khổ công mới thành. Phàm bệnh do khí hóa sinh ra thì bên ngoài hiện ở các bộ vị trên mặt, bên trong căn cứ vào kinh lạc của năm tạng sáu phủ, và chia ra bệnh nội nhân (do nguyên nhân bên trong) với bệnh ngoại nhân (do nguyên nhân bên ngoài).
Bệnh nội nhân là do thất tình (bảy thứ cảm xúc) bị tổn thương vì rượu, sắc dục, tiền của, tức giận, phát ra từ mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, ham muốn. Bệnh ngoại nhân là do cảm phải lục khí (sáu thứ khí của trời đất) không chính, phát ra từ phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa (gió, lạnh, nắng nóng, ẩm, khô, nóng như lửa). Phàm có tật ách đều hiện ở khí sắc của bộ vị; chỉ riêng chứng đổ máu, thương tích bên ngoài thì tôi khảo xét chưa kỹ. Còn ghẻ lở, hoa liễu, đậu sởi thì cũng có liên quan đến bộ vị. Khí sắc này là động cơ của tiên thiên, nhờ khí hóa mà trong ngoài ứng nhau.
Nay chia làm ba loại. Thứ nhất là tật ách nguy hiểm, có thể dẫn đến chết. Thứ hai là bệnh cũ thường gặp, có thể dây dưa. Thứ ba là tật ách nhất thời, chỉ tạm thời không lâu, sẽ khỏi hẳn. Đó là ba đề mục lớn của tật ách.
Loại thứ nhất là bệnh chết người, gồm mười một bộ vị: Tổ mạch, Tổ khí, Linh hợp, Tiền vệ, Thiên môn, Mệnh môn, Giao quan, Bảo thương, Mệnh phù, Thiên chân, Mệnh cung. Loại thứ hai là bệnh dây dưa, gồm mười hai bộ vị: Hậu vệ, Mệnh quan, Phụ bật, Cơ xu, Tam âm, Trung câu trần, Hạ câu trần, Bảo khuyết, Khí hải, Huyết hải, Bình phiên, Trọc khuyết (?). Loại thứ ba là bệnh tạm thời, gồm bốn bộ vị: Thượng câu trần, Huyền vũ, Bảo bình, Sinh hóa quan. Còn tai bay vạ gió, họa lạ, những tai nguy chết ngay thì có hình nguy hiểm riêng để thuyết minh.
Thiên này chuyên bàn về tật ách, giải thích kỹ từng điều để người đọc dễ thấy, dễ hiểu. Điều nào chưa qua khảo chính thì xóa hết. Điều nào còn nghi chưa rõ thì có đánh dấu riêng, người đọc nên lưu ý để khỏi lẫn lộn mà không có chỗ nắm chắc. Tôi không cố ý chê bai người trước, mà chỉ bổ sung chỗ thiếu. Tất cả đều từ nghiên cứu thực tế, chứng cứ xác thực, thành quy tắc nhất định và dùng được.
Giải thích kỹ loại tật ách chết người
1. Tổ mạch, bên trong thuộc Thập nhị tầng lâu (mười hai tầng lầu: tên Đạo gia gọi khí quản, cuống họng), là hệ thông qua của đại não và đốc mạch (mạch chạy dọc giữa sống lưng lên đỉnh đầu, cai quản các đường dương trong thân). Trên đến chân tóc, dưới đến Thiên đình (vùng giữa trán phía trên), đây là phần chính của Thượng đình (một phần ba phía trên của mặt, từ chân tóc đến chân mày). Vùng này bên ngoài thuộc đốc mạch của não, bên trong thuộc khí quản ở cổ họng. Đây là bệnh gốc nội nhân, liên quan đến tổn thương của thất tình và ứng với bệnh thần kinh.
Nếu có khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì người ấy thần kinh minh mẫn, không bị tổn thương, chính khí (sức đề kháng, sinh lực chân chính) đầy đủ, thêm vào đó công việc thuận lợi, gia đình bình an. Nếu có khí sắc đen tối, khô trệ thì người ấy gặp hoàn cảnh xấu, sự nghiệp thất bại, lo buồn uất kết, chính khí tổn thương; đó là ngày chết sắp đến. Nếu màu đen tối khô trệ lan xuống đến Ấn đường (khoảng giữa hai chân mày) thì chết.
Nếu hiện sắc trắng thảm loang thấm thì chủ khắc làm tổn hại người trong nhà, đau buồn quá độ, uất kết phiền loạn, thành tật ách lớn. Nếu hiện khí sắc đỏ như lửa đốt thì chủ dính dáng quan sự, tù ngục, tức giận bất bình, lại chủ bệnh nặng lâu ngày, kéo dài mà chết. Nếu hiện khí đen thảm có thêm chấm như bụi, hoặc đỏ thảm như đám mây, đều gọi là tạp hoa (hoa lốm đốm), tức mấy màu kết đọng trong một bộ; người ấy thần kinh tổn thương, mất sự bình thường, ứng với bệnh điên cuồng, mê muội, mất tinh khôn, giảm trí tuệ.
2. Tổ khí, bên trong là hệ tương thông với vùng vú. Vùng này ở chỗ cong nhô của tóc mai, giữa hai góc trán; trên đến chân tóc, dưới đến Biên thành (vùng rìa trán gần thái dương), nằm ở bên cạnh vùng trán hai bên trái phải (?). Đây là chỗ ứng bệnh nội nhân lẫn ngoại nhân. Nội nhân thì chủ lo buồn vì việc ở xa, kiêng dè chuyện lợi hại mà sinh bệnh. Ngoại nhân thì chủ mắc ôn dịch do lục dâm (sáu khí độc của trời đất khi thái quá: gió, lạnh, nắng nóng, ẩm, khô, nóng như lửa) mà thành bệnh.
Vùng này hiện khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì người ấy cảnh ngộ hanh thông, công việc thuận lợi, tiền bạc lưu thông ngày một tăng, tin vui thường đến, nên lòng hòa, khí bình, thân thể khỏe mạnh yên ổn (?), không có bệnh khổ. Nếu hiện khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì người ấy gặp trở ngại trong việc bên ngoài, có tin lo buồn từ xa, chủ bệnh mất ngủ, hồi hộp kinh sợ. Nếu hiện khí sắc đen tối, thảm trệ thì chủ khắc cha mẹ phải để tang, hoặc khắc người quan trọng trong nhà; trước thì có hao tổn sa sút (?), sau chuyển thành bệnh nội nhân chinh xung (tim đập hồi hộp, hoảng hốt không yên).
Nếu màu ấy vắt ngang qua Ấn đường thì cũng vì chuyện đó mà bệnh chết, hoặc vì dùng thuốc sai mà chết. Nếu đen tối thảm trệ lại có thêm ánh nổi nhờn, đó là ôn dịch, bệnh cấp phát ra nhất thời mà chết. Nếu ánh nổi chỉ thành một đường hẹp, không rộng, thì chưa đến nguy, chỉ là bệnh lâu tái đi tái lại mà thôi.
3. Linh hợp, tên gốc là Ấn đường, ở chính giữa hai chân mày. Bên trong thuộc hệ chính của tim, ngũ hành thuộc Hỏa. Đây là vua của cả gương mặt, nên thiên trước gọi là Nguyên thủ (người đứng đầu). Nếu hiện khí sắc tía nhuận là sắc chính, chủ đại cát, gặp việc vui mừng. Nếu hiện khí sắc vàng sáng cũng là sắc chính, chủ tốt bậc thứ hai, được thêm tiền tài, bổng lộc. Nếu thấy khí sắc đỏ hồng thì là việc nguy hiểm, sắp gặp ngay tai ách chết, có người vì thất bại mà tự treo cổ hay tự cắt cổ.
Nếu hiện khí sắc xanh nhờn, nổi trơn thì chủ bệnh do lo âu thầm kín, vì tổn thất mà động đến tâm tính. Nếu hiện khí sắc đen tối, khô trệ, đó là Thủy đến khắc Hỏa, chủ bệnh tai lớn, đến mức không chữa được. Người ấy dù không có bệnh, nếu hiện khí sắc đen thảm khô trệ cũng chủ bệnh chết không chữa, hoặc tai bay vạ gió, tù ngục gông cùm; lại vì tai họa ấy mà đau buồn phẫn uất dồn dập, tổn thương tinh thần mà chết. Đây là bộ vị quan trọng bậc nhất.
4. Tiền vệ, bắt đầu từ Thiên đình xuống đến Trung chính (vùng trán ngay trên Ấn đường), nằm phía trên Ấn đường. Nó thuộc hệ chính của tâm bao lạc (màng bao bọc tim, theo Đông y có nhiệm vụ che chở cho tim). Đây là bệnh gốc ngoại nhân, thường thấy các chứng trướng đầy, phiền muộn, bĩ tắc (đầy tức, nghẽn ở ngực bụng), đau co rút. Bởi nó là hoa cái (lọng che) của tim, giao với xương hai bên sườn. Có người nói đó là đau tim, thật ra không phải, mà là chứng khí thống (đau do khí ứ trệ) của tâm bao lạc.
Vùng này có khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì người có chức chủ được thăng chức, nắm quyền; người thường chủ được thêm tiền, có lợi. Nếu hiện khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì chủ bệnh phiền muộn, nôn mửa, có bệnh ợ hơi, nghẹn (?). Nếu hiện khí sắc đen thảm, tối trệ thì chủ chứng đau do ôn dịch, lệ khí (khí độc gây dịch bệnh), thêm vào đó là tổn thất, lo nghĩ; khí nghịch xông lên thì không chữa được mà chết. Nếu có khí sắc đỏ thì chủ hơi nóng của bệnh ôn nhiệt bốc lên, co giật gân, bĩ tắc, rồi chuyển thành bệnh phong nổi ra ngoài; đây là loại chứng nguy không chữa được, nhẹ hơn thì cũng là bệnh nặng.
5. Thiên môn, tức vùng hai góc trán, trên đến Biên thành, dưới đến Mi lăng (gờ xương chân mày). Phía trên là hệ thông qua của vùng vú, phía dưới là hệ liên đới của hai nách. Đây là chỗ ứng bệnh ngoại nhân, phần nhiều phát ra nhất thời. Bởi ở đàn ông, nó là cơ xu (then chốt, chỗ xoay chuyển) của kinh Dương minh; ở phụ nữ, nó là cơ xu của kinh Quyết âm (Dương minh, Quyết âm: tên hai nhóm kinh mạch trong Đông y). Cho nên khi bệnh truyền theo kinh mạch mà bị nghẽn không qua được thì ắt đến tai ách chết.
Vùng này có khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì chủ nguồn tiền từ bên ngoài khá dồi dào, hàng hóa lưu thông khá thuận, đương nhiên không có bệnh tật. Nếu hiện khí sắc trơn nhờn, đỏ hồng thì chủ có bệnh nhưng không nguy, và có tổn thất không vừa ý. Nếu hiện khí sắc đen thảm, tối khô thì ứng với bệnh cấp do ôn dịch phát ra nhất thời, có các chứng co giật, co quắp, bế khiếu khí tắc (các lỗ thông bị bít, hơi thở nghẽn), hoặc mắc dịch tả mà chết.
Cho nên Ma Y (Ma Y đạo giả, được coi là tổ của tướng học) có nói: "Ba thiên đen tối, bệnh từ trời đến." Ý nói khí không chính của lục dâm đang lưu hành, khiến người mắc chứng nguy của ôn dịch. "Ba thiên" tức là Thiên đình và hai Thiên môn.
6. Mệnh môn, tức chỗ nhô lên trước lỗ tai thuộc Thính cung (vùng tai). Theo y học thì đó là phía sau Giáp xa (vùng góc hàm). Bên trong thuộc hệ chính của thận. Vì vị trí của nó như cửa của tai, lại là (?) gốc rễ sinh mệnh từ tiên thiên, nên gọi là Mệnh môn (cửa của mệnh). Ở đây bệnh nội nhân nhiều, bệnh ngoại nhân ít.
Bộ này là nơi khảo nghiệm dấu hiệu tuổi thọ của con người. Chỗ nhô trước tai cao thì người ấy ắt thọ, sống đến tuổi bảy, tám mươi trở lên. Chỗ nhô trước tai thấp thì thọ yếu, khoảng trên ba mươi, dưới năm mươi tuổi. Nếu phẳng, không có chỗ nhô thì người ấy không sống đến tuổi trưởng thành. Theo phép xưa thì không đủ ba mươi tuổi đã chết. Tôi xét người thời nay không có chỗ nhô mà phẳng thì khó sống quá mười hai tuổi. Đủ thấy thời đại trước sau không giống nhau, xưa nay khác biệt.
Xét thận là nguyên khí (khí gốc) của tiên thiên, nên ứng với gốc tuổi thọ của con người. Nếu vùng này có khí sắc xanh tối mà khô thì người ấy rượu chè, sắc dục quá độ, buông thả dục vọng làm tổn hại thân thể, phát ra thận yếu, đau lưng, bệnh mộng tinh, di tinh. Nếu hiện khí sắc đỏ hồng, nóng nhờn thì người ấy mắc bệnh do tình dục không được thỏa, cùng bệnh bàng quang không khí hóa được (không chuyển hóa, đẩy nước ra được), các chứng ngũ lâm bạch trọc (năm chứng tiểu tiện rắt buốt và tiểu ra chất đục).
Nếu hiện khí sắc đen thảm, không nhuận thì đó là chứng nguy thận tuyệt, bệnh nặng không chữa mà chết, hoặc thoát dương (khí dương thoát hết) và bạo quyết (ngất lịm đột ngột) phát ra nhất thời mà chết. Vùng này lấy các khí sắc vàng sáng, trắng trong, tía nhuận làm tốt, đó là thận khí khỏe mạnh, không có bệnh khổ.
7. Giao quan, tên gốc là Tam dương, tức toàn bộ mí mắt trên. Bên trong là hệ liên đới nơi gan và phổi nối nhau, ứng cả bệnh nội nhân lẫn ngoại nhân. Vùng này nửa thuộc Kim, nửa thuộc Mộc, là nơi khí thăng lên và giáng xuống. Phàm người lo nghĩ quá độ thì hại phế khí, khí không giáng xuống được mà thành bệnh. Giận dữ quá mức thì hại can khí, khí không thăng lên được mà thành bệnh.
Cho nên hiện khí sắc vàng sáng, tía nhuận thì chủ việc vui mừng và đông con cái. Nếu hiện khí sắc xanh nhuận, trắng trong thì cũng chủ bình an, hanh thông. Nếu hiện khí sắc đỏ hồng, khô nhờn thì chủ bệnh nghẹn, khí tắc (?), ho, thở gấp, cùng bệnh phong tiết ra ngoài, hỏa tràn ở trong. Nếu hiện khí sắc đen thảm thì Kim khí không giáng, Mộc khí không thăng, khí ngưng trệ, máu ngừng lưu chuyển; đó là chứng hai tạng cùng tuyệt, nên nguy và không chữa được.
Ma Y có nói: "Đen che Thái dương (vùng mắt), thầy Lư cũng không cứu nổi" (thầy Lư tức Biển Thước, danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc). Đó chính là sắc đen ở Giao quan này. Ngoài ra sắc đen còn chủ khắc con cái, rồi vì thế mà động tâm tính sinh bệnh.
8. Bảo thương, tên gốc là Nhân trung, tức cái rãnh lưu thông dưới đầu mũi. Bên trong thuộc hệ chính của dạ dày, ứng bệnh ngoại nhân. Vùng này là nơi chứa trữ như kho lúa của con người, là nguồn gốc của cốc khí (khí từ ngũ cốc, tức chất bổ từ thức ăn), gốc rễ của sinh mệnh. Bởi mạch hậu thiên (phần nuôi dưỡng sau khi sinh nhờ ăn uống) được sinh ra nhờ dạ dày. Bộ vị này phần nhiều ứng các chứng đau, lại phần nhiều là bệnh vùng bụng.
Nếu hiện khí sắc xanh trệ, khô nhờn, đó là can Mộc khắc vị Thổ (gan khắc dạ dày), chủ các bệnh đau do khí, đầy tức trướng, trên nôn dưới tả, thấp khí (khí ẩm) nghẽn tắc; cũng có thể đến chứng nguy không chữa được. Tôi thường thấy phụ nữ có khí sắc xanh trệ, khô nhờn thì mỗi tháng bị thống kinh (đau bụng khi hành kinh), kinh sớm kinh muộn và không sinh nở được, lại có chứng băng huyết, khí hư trắng, trưng hà. Nhẹ thì kéo dài ba năm, năm năm; nặng thì suốt đời yếu ớt cho đến chết.
Nếu hiện khí sắc đen tối, trệ như bụi, đó là vị Thổ không chế ngự được Thủy, nước dâng ngược lên, sinh nghẹn, gầy mòn, phù chân, phù lưng; tất cả đều là chứng nguy đến chết. Lại phải phân biệt mùa nào đang làm chủ. Như mùa đông là mùa Thủy, hiện khí đen trệ thì bệnh nặng nhưng cứu được; hiện khí xanh nghẽn trệ thì chết, dù không có bệnh cũng bỗng nhiên bệnh nặng mà chết. Đây là bệnh ngoại cảm theo mùa (?), bị chữa sai thuốc cũng nhiều.
Như mùa xuân là mùa Mộc, hiện khí xanh trệ thì bệnh nặng nhưng cứu được; hiện khí đen tối trệ thì chết, dù không có bệnh cũng bỗng nhiên bệnh nặng mà chết. Đây là bệnh gầy yếu, bị chữa sai thuốc càng nhiều. Như mùa hạ là mùa Hỏa, mùa thu là mùa Kim, hiện hai màu (?) xanh, đen thì đều là bệnh tai lớn nhưng cứu được, không đến mức nguy tuyệt. Vùng này lấy vàng sáng, tía nhuận, trắng trong làm sắc chính, không có bệnh khổ.
9. Mệnh phù ở hai khóe miệng, tên gốc là Thực lộc nhị thương. Bên trong thuộc hệ liên đới của đại tràng và tiểu tràng, cũng là hệ ứng chứng của đại tràng và tiểu tràng. Bên trái là đại tràng, bên phải là tiểu tràng. Đây là bệnh gốc ngoại nhân. Nếu hiện khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì chủ bệnh thấp khí ứ đọng, đau bụng dưới. Nếu hiện khí sắc đỏ, khô cháy, đỏ sẫm thì chủ bệnh hỏa kết (nóng làm táo kết), đi ngoài ra máu, cùng bệnh ứ huyết ở ruột, khối tích ở ruột (?).
Riêng mùa đông là mùa Thủy, nếu hiện khí sắc vàng tối, không nhuận thì ứng với tật ách chết không chữa được, vì đại tràng và tiểu tràng đã tuyệt. Bởi màu vàng là khí của Thổ, bộ vị này lại thuộc Thủy. Đại tràng và tiểu tràng là nơi thông chảy như sông ngòi, còn Thổ là thứ ngăn tắc, khắc chế. Vừa khắc bộ vị thuộc Thủy tinh, lại vừa khắc thời lệnh Thủy của mùa đông, đó là khắc kép nên có thể dẫn đến chết. Còn ba mùa xuân, hạ, thu thì không nguy hiểm, chỉ là bệnh tai dây dưa ngày tháng mà thôi. Nếu có khí sắc đen thảm cũng chủ bệnh ách lớn: vào hai mùa xuân, hạ có thể nguy đến chết không chữa được; vào hai mùa thu, đông thì cứu được, chỉ là bệnh tai kéo dài mà thôi.
10. Thiên chân, tức tròng đen của hai mắt, Linh tinh viên (?) và con ngươi. Đây là hệ thông qua của thận (?). Ở đây bệnh nội nhân nhiều, bệnh ngoại nhân ít. Một là chân hỏa (lửa gốc của sự sống) của Mệnh môn, một là chân khí của bàng quang, tức điều mà thầy thuốc gọi là hai thứ lửa quân và tướng. Nó có khí mà không có chất, biến đổi thất thường, là then chốt sống chết của con người.
Ở đây chia làm bốn loại. Thứ nhất gọi là thần thoát (thần: ánh sáng tinh anh trong mắt): mắt ngấn lệ, không có ánh sáng, đó là điềm báo chết. Thứ hai gọi là thần thoái: tròng đen so với ngày thường như lùi sâu vào một lớp, đó là chứng cứ của cái chết. Thứ ba gọi là thần định: ánh mắt đờ đẫn, mơ hồ mà như trừng trừng nhìn, đó là sự ứng nghiệm của cái chết. Thứ tư gọi là thần biến: ánh mắt bỗng đổi khác thường, đó là hiện tượng của cái chết.
Xét bốn điều này đều rất nhỏ nhặt, không dễ nhận ra; không nghiên cứu kỹ thì không phân biệt được chi tiết. Chỉ khi mắt khác thường, khác với dáng vẻ ngày thường, mới là xác thực. Trong đó lại chia ba trường hợp: một là ánh mắt của người bệnh lâu, hai là ánh mắt của người bệnh tạm thời, ba là ánh mắt của người chưa bệnh. Nếu xảy ra bốn điều kể trên thì đều là tai ách chết, vì bộ này là then chốt của tiên thiên. Đây là bộ vị quan trọng về cái chết, chi tiết ghi trong thiên Nguy hiểm.
11. Mệnh cung, tức phía dưới Ấn đường, phía trên Sơn căn (gốc mũi, chỗ thấp nhất giữa hai mắt). Đây là thận lạc (?), hệ thông qua của đốc mạch, là nơi xương sườn chính và xương sườn cụt (?) hội tụ, là hệ ứng chứng của chỗ Đản trung (vùng giữa ngực, giữa hai vú) giao với cơ hoành. Nó chủ bệnh để lại từ tiên thiên: phàm cha mẹ có bệnh gì thì con cái thừa hưởng bệnh ấy. Một nửa là bệnh di truyền thuộc nội nhân, một nửa là bệnh thận khí thuộc ngoại nhân.
Như chân hỏa suy yếu mà không chưng hóa được, bàng quang không có sức mà không chuyển đưa được, thì ứng với bệnh tiên thiên là di tinh, tiết khí. Lại như tỳ Thổ không đầy đủ, trong đục không phân, đởm khí không hóa, sức chuyển vận yếu (?), thì ứng với bệnh hậu thiên là bĩ tắc, khối u cục. Cho nên trẻ con đái dầm vì thận khí không đủ thì có gân xanh nổi ngang ở Mệnh cung; nếu không thì có bệnh đau do thận khí. Người lớn bị thấp khí đọng tụ thành tai họa thì có sắc tối trệ nổi lộ ở Mệnh cung.
Nếu có sắc đen mà khô, đỏ mà thảm, đều là bệnh chết không chữa được, hoặc vì buông thả dục vọng mà vong dương (mất hết khí dương). Lại có người trên hai mươi, dưới ba mươi tuổi, thủy và hỏa cùng thoát mà chết. Những chứng nguy này, thầy thuốc phần nhiều thấy người còn trẻ khỏe mà xem nhẹ (?), đến nỗi chết không cứu được. Không kể đã bệnh hay chưa bệnh, đều nên xét như nhau. Nếu có khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì có lo nghĩ ngờ vực, bệnh mất ngủ, tổn âm (hao tổn phần âm, tức phần tinh huyết, dịch thể). Mệnh cung đều lấy khí sắc vàng sáng, tía nhuận, trắng trong mới là bình an, không có bệnh khổ.
Giải thích kỹ loại tật ách dây dưa
1. Đản trung, tức vùng Sơn căn, đổi tên là Hậu vệ, tức là người hộ vệ cho Ấn đường. Nó ở điểm chính giữa hai mắt, là hệ chính của Đản trung, ngực và cơ hoành, cũng là hệ thông qua của thận và phổi. Đây là bệnh gốc ngoại nhân, cũng là bệnh để lại từ cha mẹ. Vùng này khí nhiều huyết ít, khí sắc hiện ra phần nhiều đọng trệ, không dễ tan hết.
Nếu có bệnh hư nhược thì có khí sắc xanh tối mà trệ hiện ở Hậu vệ. Nếu có bệnh kinh giản (kinh sợ co giật, động kinh) thì có khí sắc xanh đen xen lẫn hiện ở Hậu vệ. Nếu vùng này có khí sắc đỏ hồng thì có thận hỏa bốc lên, hoặc nhà cửa bị cháy, gặp tai họa Hồi lộc (tên thần lửa, chỉ nạn hỏa hoạn), vì thế mà sinh bệnh khí và hỏa xung đột nhau. Nếu có ánh nổi nhờn thì có bệnh tiên thiên không đầy đủ, rượu chè sắc dục không tiết độ, nguyên thần (tinh thần gốc) bị tổn thương.
Hoặc chủ bệnh giảm mà không khỏi hẳn, hoặc chủ bệnh khỏi mà không dứt gốc, hoặc chủ lúc khỏi lúc phát. Dù bệnh lâu hay bệnh tạm đều là bệnh đã bám rễ, tích ngày dồn tháng; người có gốc bệnh mà không biết còn nhiều lắm.
2. Mệnh quan, tên gốc là Niên thọ, ở đoạn giữa sống mũi. Bên trong thuộc hệ chính của mật. Ở đây phần nhiều ứng bệnh gốc ngoại nhân, cũng có gốc của bệnh kiêm phát (nhiều bệnh cùng lúc). Đây là nơi tiêu hóa cốc khí. Phàm người ăn uống khỏe, có năng lực tiêu hóa, ắt phải nhờ sức nóng và sức nước của phủ mật, rồi sau thân thể mới khỏe mạnh. Cho nên các loại bệnh như ăn uống đọng lại, bế tắc đầy trướng, thấp đọng không hóa đều lấy chỗ này làm bộ chuyên trách, nên gọi là Tật ách cung (cung bệnh tật).
Người xưa có thuyết cho rằng tỳ tiêu hóa thức ăn, dạ dày thu nạp thức ăn; tôi xét thì đều sai. Xét tỳ là cái máy quạt, là tạng phân biệt chất trong và chất đục. Dạ dày là kho chứa, là phủ chứa trữ và chuyển đưa. Cho nên cặn bã của nước uống và thức ăn đều tích tụ trong dạ dày, nhờ sức nước và sức lửa của mật mà hòa tan, rồi nhờ sức quạt của tỳ mà phần trong đưa vào tiểu tràng, phần đục đưa vào đại tràng. Sức tiêu hóa thật sự là nhờ nước mật hòa tan, lửa mật chưng hóa, sau đó trong đục mới phân ra. Phần trong ra phần trong, phần đục ra phần đục, lại nhờ sức phân biệt của tỳ và sức chuyển đưa của dạ dày mà đẩy ra ngoài.
Cho nên mật của người đã chết vẫn còn hòa tan được ngũ kim (năm loại kim loại); mỗi túi mật người có thể hòa tan được hai đồng song hào (đồng bạc hai hào). Vì vậy sức lực và mối quan hệ của Mệnh quan đều rất nặng, khí sắc ở đây lại rất rõ ràng, nên nhà tướng học coi đây là bộ chuyên về tật ách. Xét một miếng ăn, một ngụm uống là việc thường ngày của đời người, đều nhờ sức lớn của phủ mật. Vùng này lấy vàng sáng, tía nhuận làm dấu hiệu thân thể khỏe mạnh, nên Ma Y có câu: "Niên thọ vàng sáng, một năm bình an."
Nếu hiện khí sắc xanh nổi, trơn nhờn thì là tật ách do ăn uống đình trệ, đầy tức, phiền trướng. Nếu hiện khí sắc đỏ hồng thì chủ tai họa hỏa hoạn, cũng chủ bệnh hỏa tràn ở trong, phong tiết ra ngoài. Nếu hiện khí sắc đen thảm, tối trệ thì là các bệnh bĩ khối (khối u cục gây đầy tức), nôn nấc, nghẹn, đau do khí, Thổ không chế được Thủy khiến nước dâng ngược lên. Bởi vì mật không chưng hóa, tỳ không quạt, dạ dày không chuyển đưa, đến nỗi Thủy Hỏa không giúp nhau, Hỏa Thổ không sinh nhau, Thổ Thủy không hóa nhau.
Cho nên mật yếu thì khó hồi phục, bệnh ở mật khó trừ hết, nhưng không đến mức chết ngay, cũng không đến mức đại hung. Nếu có tật ách chết người thì phải đối chiếu với khí sắc của các bộ khác; riêng mình Mệnh quan thì không đến mức chết.
3. Phụ bật, tức bộ hai chân mày. Bên trong ứng với hệ chính của phổi, ngũ hành thuộc Kim, vì phổi chủ da lông. Đây lại là bệnh gốc nội nhân, vì phổi chủ lo nghĩ. Gọi là Hoa cái vì vẻ thanh tú, mỏng mảnh, non mềm của nó. Nó còn là bộ chủ về văn chương, nên lấy thanh tú, mềm mảnh, thưa đều làm hợp cách; lấy dài, cong vòng làm bình thường; lấy nổi cao, có thế, có gờ làm hạng kỳ lạ.
Vì phổi chủ lo nghĩ, nên lúc người ta vừa ý, thỏa lòng thì chân mày xuôi và nhuận, sáng sủa rạng rỡ; lúc không vừa ý, không thỏa lòng thì chân mày khô rối, dựng đứng như cỏ. Đó là chỗ chứng cứ xác thực. Phàm có bệnh phổi thì hai chân mày dựng cứng, hoặc mọc ngược, khô, rối bời. Phàm người lo buồn quá độ thì tổn hại lá phổi, hai chân mày rối loạn, khô cháy, ứng với các bệnh ho, thở suyễn, ợ hơi, nấc, nôn.
Bộ này mà thấy bệnh thì có người suốt đời không khỏi, có người tám chín năm, năm sáu năm, hai ba năm, không giống nhau. Phổi mềm và non nên nhất thời không khỏi được, bởi trong thời gian ngắn chưa thỏa được điều mong muốn.
4. Cơ xu, tức toàn bộ hai mắt, là hệ tổng quát của gan, ứng bệnh gốc nội nhân, vì lo thì hại phổi, giận thì hại gan. Thầy thuốc có học thuyết ngũ luân (chia mắt thành năm vùng ứng với năm tạng): huyết, khí, nhục, phong, hỏa. Tôi xét ý của thuyết ấy là dựa theo hình dáng, màu sắc mà đặt tên. Phàm người khí tính không thư thái mà nổi giận thì ánh mắt lộ ra, mắt tròn và lòng trắng nổi lên. Lại nữa, bát mạch (tám mạch kỳ kinh, ngoài mười hai kinh chính) gắn với gan và thận, nên mắt đương nhiên là cơ quan then chốt tổng quát của con người. Vì vậy bộ này chỉ có thể nói về bệnh gan, mà liên đới đến bệnh thận.
Phàm tia máu nổi lộ ắt là bệnh gan nóng. Tia máu lan tràn, đỏ hồng, nặng thì là bệnh hỏa tràn ở trong, phong tiết ra ngoài. Phàm hiện màng mờ đục, đờ đẫn thì là chứng hàn do nước lạnh đọng ở dưới; kế đó là máu đọng do ăn uống động khí. Ánh mắt lười đờ, không có ánh sáng thì là bệnh vinh vệ không giao nhau (vinh: phần chất bổ đi trong mạch; vệ: phần khí bảo vệ đi ngoài mạch), khí trệ không thông.
Ánh mắt như buồn như sắp khóc thì là bệnh vì có điều không thỏa, tà khí bên ngoài thừa cơ xâm vào, hoặc là bệnh thấp khí đọng tụ. Ánh mắt như vui như cười thì là bệnh vì ý nghĩ bậy bạ đã động, lửa dục thiêu đốt, hoặc là bệnh do khí thịnh xung động. Ánh mắt như ngửa lên trầm tư thì là nguy cơ đang ẩn nấp, có bệnh lo âu thầm kín vì làm điều bất chính. Ánh mắt như lùi vào sâu hơn thì là phẫn uất dồn nén đến vỡ bung, có bệnh tổn hại đến mức thoát tuyệt.
Tôi xét thấy hễ có bệnh sán khí (thoát vị, sa ruột xuống bìu) liên quan đến bàng quang thì hai mắt thường nhắm, nhìn rụt rè, tròng đen như tối thảm mà không linh động. Hễ có bệnh di tinh, hoạt tinh (tinh tự chảy ra) thì ánh mắt trong như nước mùa thu, nhưng thần sắc như rụt rè yếu ớt, phù phiếm, tán loạn. Hễ có chứng ngũ lâm bạch trọc thì ánh mắt như lười nhác mà hay nhìn đờ ra (?), lại như buồn nhẹ mà chứa giận dữ, nóng nảy, thường thích mở mắt, ít nhắm. Đó là đại khái sự ứng chứng các bệnh ở Cơ xu.
5. Tam âm ở dưới hai mắt, tên gốc là Ngọa tằm (con tằm nằm: vùng thịt mỏng ngay dưới mắt). Bên trong thuộc hệ thông qua của kinh Quyết âm, vì trong ba kinh âm thì Quyết âm là then chốt. Nó lại thuộc hệ liên đới của thận, vì ở đây bệnh nội nhân nhiều. Bởi trong lòng có điều chưa thỏa, kiêng dè ngày càng sâu, lo âu thầm kín ngày càng nặng, sợ bị người lợi dụng mà lại không thể bày tỏ rõ ràng, nên thành bệnh do đau buồn phẫn uất dồn dập.
Nếu hiện ánh nổi xanh nhờn thì người ấy cảm xúc khá sâu, lửa dục bốc động, ứng với bệnh đau lưng, mỏi gối. Nếu hiện xanh đen xen lẫn, lại thêm ánh như phấn thì có bệnh thận khí xông lên, bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới xông lên ngực như con lợn chạy), đau do khí; lại là bệnh dâm dục quá độ, dương khí nổi bốc (?), liệt dương. Nếu trong khí xanh có điểm đỏ hồng thì là bệnh bàng quang tiểu rỉ rắt, hoa liễu, hạ cam (lở loét ở bộ phận sinh dục).
Nếu hiện gân xanh nổi ngang thì chủ con cái chết, lại vì lo buồn mà thành bệnh. Nếu hiện gân xanh nổi dọc thì chủ người thân cùng huyết thống chết, cùng người bên họ mẹ, họ vợ, lại vì bị liên lụy mà thành bệnh. Bên trái ứng với con trai, bên phải ứng với con gái; các khí sắc khác thì không ứng.
6. Trung câu trần ở bên cạnh Sơn căn và bên cạnh khóe mắt, chỗ có gân xanh ẩn dưới da. Bên trong thuộc hệ thông qua của phế quản, ứng bệnh gốc ngoại nhân, tức khí không chính của lục dâm trong bốn mùa. Phổi là mạch lạc của kinh Thái âm (một nhóm kinh mạch âm trong Đông y), nên bộ này có bệnh thì phần nhiều hiện màu xanh đen, lại chia hai loại: nổi nhờn và chìm tối. Các màu vàng, trắng, tía nhuận đều không quan hệ gì, phần nhiều là bình an.
Đại để ở đây phần nhiều ứng với ba loại: tổn âm, âm hư (phần âm thiếu hụt) và huyết hư (máu thiếu). Nếu hiện xanh đen xen lẫn mà có gân nổi cao thì là thần không giữ nhà (tinh thần không yên ở trong thân), đêm ngủ không yên, ngủ rồi lại tỉnh không ngủ được, tinh thần lang thang, hay mơ thấy chuyện kinh sợ. Đây là bệnh thường gặp, nhất thời không dễ hồi phục.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video