# Kinh nhân duyên Bồ Tát xả thân cho hổ đói ăn và dựng tháp
Kinh nhân duyên Bồ Tát (người tu hạnh lớn, cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) xả thân cho hổ đói ăn và dựng tháp (công trình xây để thờ di cốt bậc thánh), một quyển.
Thuộc loại kinh Đại thừa (dòng Phật giáo chủ trương tu để cứu độ tất cả chúng sinh) chỉ có một bản dịch.
Kinh nhân duyên Bồ Tát xả thân cho hổ đói ăn và dựng tháp, một quyển.
Sa-môn (người xuất gia tu hành) Pháp Thịnh, người Cao Xương, đời Bắc Lương dịch.
Kinh nhân duyên Bồ Tát xả thân cho hổ đói ăn và dựng tháp
Tôi nghe như thế này (câu mở đầu quen thuộc của kinh Phật, do người thuật lại lời Phật nói). Một thời, Phật đi đến nước Càn-đà-việt, ở thành lớn Tỳ-sa-môn-ba-la. Dưới bóng mát vách núi phía bắc thành, Ngài thuyết pháp (giảng giải giáo lý) dạy dỗ cho vua, quan, dân trong nước, cùng thiên long bát bộ (tám loài thần linh như trời, rồng, quỷ thần… theo hộ trì Phật pháp) và các loài "nhân phi nhân" (những loài giống người mà không phải người). Ngài cứu độ (giúp thoát khổ, đi vào đường giác ngộ) vô số người.
Khi buổi giảng sắp xong, Phật mỉm cười, từ miệng phát ra ánh sáng thơm. Ánh sáng có chín màu, chiếu khắp các nước, mùi hương cũng lan khắp như vậy. Đại chúng thấy ánh sáng, ngửi mùi hương, ai nấy đều rất vui mừng. Rồi ánh sáng quay trở lại, bay vòng quanh Phật bảy vòng, lại đi vào miệng Ngài.
Lúc ấy A-nan (người em họ và thị giả thân cận của Phật, nổi tiếng nghe nhớ nhiều nhất) sửa lại y phục, quỳ thẳng, chắp tay bạch Phật rằng: "Hôm nay Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật) hiện điềm lạ, ắt có nhân duyên (nguyên do sâu xa từ việc đã làm trong quá khứ). Việc này sẽ đem lại lợi ích lớn, chúng sinh được nhờ ơn. Kính mong Thiên Tôn (bậc tôn quý hơn cả chư thiên, tức Phật) nói rõ nhân duyên ấy."
Phật bảo A-nan: "Đúng như lời ông nói. Chư Phật mỗi khi mỉm cười hiện điềm lạ đều có nhân duyên lớn. Ông có muốn nghe không?"
A-nan thưa: "Dạ, bạch đấng Thiên Trung Thiên (bậc trời trong các trời, tức Phật), con muốn nghe."
Phật bảo A-nan: "Thuở xưa, cách đây chín kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài trong vũ trụ quan Phật giáo), đời ấy không có Phật. Có một nước lớn tên là Càn-đà-ma-đề. Vua tên Càn-đà-thi-lợi, hoàng hậu tên Sai-ma-mục-khư, thái tử tên Chiên-đàn-ma-đề. Nước ấy rộng lớn, giàu có, vui vẻ, đông dân; người sống thọ một nghìn năm trăm tuổi.
Nhờ phúc đức của thái tử mà thiên hạ thái bình, không có trộm cướp; dân chúng hòa thuận, không đánh chiếm lẫn nhau. Thái tử nhân từ, thông minh, sáng suốt, học thông các loại sách vở, và chín mươi sáu thứ đạo thuật (các học phái, tôn giáo khác ở Ấn Độ thời bấy giờ) cùng các phép tắc nghi lễ, không gì là không thông thạo. Từ nhỏ đã luôn thích bố thí (đem của cải, sức lực, kể cả thân mình cho người khác mà không mong đền đáp), đối với thân, mạng và của cải đều không tiếc gì. Thái tử thương yêu nuôi dưỡng chúng sinh hơn cả cha mẹ thương con đỏ; lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu mọi người khỏi khổ) che chở khắp nơi, bình đẳng không phân biệt. Thái tử hiếu thảo phụng dưỡng cha mẹ, lễ nghĩa đầy đủ.
Bấy giờ vua cha xây cho thái tử một khu vườn cách thành không xa. Vườn ấy mỗi bề dài rộng tám do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng một ngày đường đi của quân đội vua). Trong vườn trồng hàng hàng hoa quả, có chim quý thú lạ, sạch sẽ đẹp đẽ. Khắp nơi có suối chảy và ao tắm. Trong ao thường có hoa ưu-bát-la (sen xanh), hoa bát-đầu-ma (sen hồng), hoa câu-vật-đầu (sen vàng hay súng), hoa phân-đà-lợi (sen trắng), cùng các loại sen đỏ, sen trắng khác. Chim công, chim hồng, chim (?) (tên một loài chim nước, chữ gốc bị hỏng), cò bợ, uyên ương bơi lội đùa giỡn trong đó. Nơi ấy mát mẻ, thơm sạch, đẹp nhất không đâu sánh bằng.
Bấy giờ thái tử cùng các quan và phi tần, thể nữ (cung nữ hầu hạ) người dẫn trước kẻ theo sau đến vườn dạo chơi. Qua bảy ngày, thái tử quay xe trở về cung. Lúc ấy trong nước, những người nghèo khổ, cô đơn, già yếu, mắc đủ thứ bệnh nghe tin thái tử về, đều kéo đến đứng hai bên đường, giơ tay xin thái tử. Thái tử thấy vậy liền đem chuỗi anh lạc (chuỗi ngọc đeo trang sức trên người), quần áo trang sức trên mình, tiền vàng, tiền bạc, xe cộ, voi ngựa, đem cho hết. Về tới cổng thành thì không còn gì nữa, mà người nghèo vẫn còn nhiều; thái tử buồn vì không cho được khắp. Về đến cung, thái tử nghĩ đến những người nghèo kia, lo buồn đến không ăn uống được.
Vua hỏi thái tử: "Con buồn vì chuyện gì?"
Thái tử đáp: "Vừa rồi con ra ngoài dạo chơi, thấy những người nghèo đứng chen hai bên đường xin những thứ họ thiếu thốn. Con đã đem hết những gì có trên mình cho họ mà vẫn không đủ khắp, vì thế con buồn. Nay con muốn xin đại vương của cải trong kho để chu cấp cho người khắp thiên hạ, không biết đại vương có cho con điều mong muốn ấy không?"
Vua nói: "Kho tàng của quốc gia là để phòng lúc nguy cấp, không nên dùng vào việc riêng."
Thế là điều thái tử mong không thành, nỗi buồn còn hơn trước.
Thái tử có một cận thần tên là Xà-da. Thấy thái tử không ăn, ông thương xót buồn bực, quỳ thẳng chắp tay thưa: "Thần có mười nghìn tiền vàng, xin dâng lên Đại Thiên (lời tôn xưng thái tử) tùy ý sử dụng. Xin ngài đừng lo cho người nghèo nữa, hãy ăn uống như trước. Nếu tiền không đủ, thần xin bán thân để cung phụng Đại Thiên." Rồi Xà-da đem mười nghìn tiền vàng dâng lên thái tử. Thái tử sai người mang tiền ra khỏi thành bố thí cho người nghèo. Hết sạch mười nghìn tiền mà vẫn không cho được khắp. Người ấy về thưa với thái tử: "Tiền vàng đã hết mà người nghèo vẫn còn nhiều." Thái tử lại sai cận thần kiểm kê kho riêng, được thêm mười nghìn tiền vàng đem cho người nghèo, nhưng vẫn không đủ.
Thái tử tự nghĩ: "Nỗi khổ của con người đều do nghèo khó, mong cầu mà không được. Nay ta nên tự bán tấm thân mình yêu quý để cứu nỗi khổ của họ, cho họ được yên vui." Nghĩ xong, thái tử cởi bỏ áo quần châu báu, mặc đồ cũ của người thường, lặng lẽ ra khỏi cung thành, đi sang một nước khác tên là Bùi-đề-xá. Thái tử tự bán mình cho một người Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, cao nhất trong xã hội Ấn Độ xưa) được một nghìn tiền vàng, rồi đem số tiền ấy bố thí cho người nghèo.
Người Bà-la-môn sai người nô lệ (tức thái tử) đánh xe vào núi đốn củi đem ra chợ bán. Qua một thời gian lâu, lần nọ đi lấy củi, ở trong núi người nô lệ được một khúc gỗ ngưu đầu chiên-đàn (loại gỗ đàn hương quý nhất, mọc ở núi Ngưu Đầu, rất thơm, dùng làm thuốc) nặng một trăm cân.
Lúc ấy vua nước kia vốn mắc bệnh hủi (bệnh phong), thuốc men và bùa chú đều không chữa khỏi. Vua giận nói: "Dùng thầy thuốc để làm gì? Trăm bệnh của người đời đều có thuốc chữa, sao riêng bệnh của ta lại không được?" Rồi ra lệnh bắt các thầy thuốc đem ra chợ chém đầu. Có một thầy thuốc dập đầu tâu vua: "Thuốc chữa bệnh của đại vương ở đời khó có, tuy có tên mà chưa ai từng thấy."
Vua hỏi: "Thuốc ấy tên gì?"
Đáp: "Tên là ngưu đầu chiên-đàn."
Vua nói: "Tội phúc và việc làm của mỗi người khác nhau; biết đâu có người có phúc lại có thứ thuốc này." Liền ra lệnh truyền khắp thiên hạ: "Ai có thứ thuốc này, ta sẽ chia nửa nước để mua."
Người Bà-la-môn gọi người nô lệ đến bảo: "Từ trước tới nay ngươi bán củi tuy kiếm được chút tiền, nhưng không bằng mối lợi giàu sang lần này. Quốc vương có bệnh, nay đem nửa nước ra mua ngưu đầu chiên-đàn. Ngươi hãy mang khúc chiên-đàn này đến dâng đại vương, ắt sẽ được như ý. Ta cũng sẽ cùng hưởng niềm vui ấy với ngươi." Người nô lệ liền mang khúc ngưu đầu chiên-đàn dâng lên vua.
Vua được gỗ ấy, mài ra xoa lên người, bệnh hủi liền khỏi. Vua vô cùng vui mừng, quan dân cả nước ai cũng hân hoan được nhờ. Vua liền triệu các quan mở hội bố thí lớn, ân xá tù nhân, cứu giúp người nghèo thiếu; trên dưới hòa vui. Vua sai đại thần chia đôi cung điện, cùng dân chúng trong nước mình cai quản, vàng bạc châu báu, tiền của, lúa gạo, vải lụa, tôi tớ, xe cộ, voi ngựa, trâu dê, đều chia làm hai phần. Vua sửa soạn trăm cỗ xe báu, nghìn con ngựa cưỡi, bày âm nhạc ca múa, hương hoa, cờ phướn, cùng trăm món ăn ngon để rước người nô lệ về kinh. Vua mời người ấy cùng ngồi trên giường báu, bày âm nhạc ca múa, ăn uống vui chơi.
Vua hỏi người nô lệ: "Ta thấy phúc đức và dáng vẻ uy nghi của khanh khác hẳn người đời, cớ sao lại ở chốn thấp hèn? Xin được nghe chí hướng của khanh."
Người nô lệ đáp: "Rất tốt. Ngài đã muốn nghe thì nay tôi xin nói. Đúng như ngài nghi, tôi vốn không phải nô lệ. Ngài có từng nghe vua nước Càn-đà-ma-đề có thái tử tên là Chiên-đàn-ma-đề thích bố thí không?"
Vua đáp: "Ta nghe nhiều lần nhưng chưa được gặp."
Người ấy nói: "Tôi chính là người đó."
Vua nghe xong càng thêm kính trọng, hỏi: "Vì cớ gì mà đến nỗi này?"
Thái tử nói: "Tôi thích bố thí, đem hết của cải trong nước ra cũng không đủ dùng, người nghèo vẫn còn nhiều, ước nguyện chưa thành, vì vậy tôi bỏ nước ra đi tự bán thân mình."
Vua nói: "Người đời do việc làm từ trước mà chịu quả báo theo nghiệp (hành động thiện ác đã làm, sẽ sinh ra kết quả tương ứng): làm lành thì được vui, làm ác thì chịu khổ. Đó không phải do khanh gây ra, cũng không phải do cha mẹ ban cho, sao khanh lại bỏ cả niềm trông mong lớn lao của đất nước, dấn thân vào chỗ hiểm nguy gian khó? Việc như thế trong thiên hạ ít có, ắt khanh có cái nhìn khác người, xin hãy nói rõ ý ấy."
Thái tử đáp: "Tôi vốn đã phát nguyện thề cứu độ chúng sinh, tu các hạnh ba-la-mật (các pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), lập chí cầu Bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn của Phật)."
Vua nói: "Lành thay! Ta rất tùy hỷ (vui mừng theo điều thiện của người khác)."
Thái tử nói với vua: "Nay tôi xin trả nước lại cho ngài, chỉ cầu một điều, mong ngài đừng từ chối."
Vua hỏi: "Khanh muốn gì?"
Thái tử nói: "Tôi muốn được của cải trong kho để chu cấp cho những người nghèo khó, cô độc, già yếu, gầy ốm, bệnh tật khắp thiên hạ, tùy ý bố thí trọn năm mươi ngày. Công đức (phần phúc lành do làm việc thiện mà có) trong việc này xin cùng chia với ngài."
Vua nói: "Rất tốt. Tiền của tùy khanh đem bố thí. Còn nửa nước ta ban thưởng là phần công của khanh, ta không dám nhận lại."
Thái tử nói: "Hay lắm. Ngài đem của cải cho tôi, tôi đem nước dâng ngài. Tôi thích bố thí, còn ngài thích làm vua. Mỗi người mỗi tính, chí hướng không giống nhau."
Vua nói: "Việc làm của khanh rộng lớn sâu xa, ta không theo kịp. Khi khanh đắc đạo, xin hãy cứu độ ta."
Thái tử liền sai sứ đi báo khắp các nước: ai là người nghèo khó, cô độc, già yếu, gầy ốm thì đều đến hội họp. Bấy giờ thái tử sai người mở các kho, chở của cải ra bày trên bãi đất bằng, bố thí cho người nghèo trọn năm mươi ngày. Người nghèo đều trở nên giàu có, không ai là không vui mừng.
Lại nói, từ khi thái tử bỏ nước ra đi, các quan hoảng sợ khóc lóc tâu vua: "Đêm qua thái tử bỗng biến mất, không biết ở đâu." Vua nghe vậy ngã từ trên giường xuống, ngất đi không biết gì. Hoàng hậu, phi tần, thể nữ trong cung, cùng quan lại và dân chúng ai cũng kinh hoàng, đau xót buồn khổ, cất tiếng gào khóc, chạy ra bốn phía tìm thái tử. Hoàng hậu sợ mất thái tử, thất thần như người điên, liền cùng vợ thái tử vén váy, xõa tóc chạy ra khỏi thành, chạy đông chạy tây tìm thái tử. Vua sợ hoàng hậu thương con buồn khổ có thể mất mạng, liền cùng các quan sửa soạn xe ra khỏi thành, tìm hoàng hậu và dò tin thái tử.
Cách kinh thành mười dặm, giữa đồng cỏ hoang vắng, vua thấy hoàng hậu cùng mấy cung nữ đấm ngực khóc lóc, đầu tóc rối bời, mắt sưng húp, vạch từng bụi cỏ tìm thái tử. Vua thấy vậy càng thêm đau buồn, đến nắm tay hoàng hậu, nước mắt chảy ròng ròng, khuyên rằng: "Con chúng ta có phúc đức, hiền từ, hiếu thảo, thích bố thí, không thù oán với ai. Nó đem hết của cải bố thí cho thiên hạ mà vẫn không đủ, thường ôm lòng tiếc nuối vì không có gì để cho. Nay con lén đi, ắt là sang nước khác tìm của để bố thí, hoặc tự bán mình để giúp người nghèo thiếu. Thôi hãy cùng ta về cung, đừng quá lo buồn. Ta sẽ sai sứ đến các nước dò hỏi tin tức, nhất định tìm được con về."
Hoàng hậu mắng: "Chính vì vua keo kiệt tham lam, giữ gìn tiếc của mà không thương con. Bây giờ có thể lấy tiền của thay cho thân con được không?"
Vua nói: "Lỗi là ở ta trước, nay hối hận thì sao kịp. Hãy cùng về cung, ta bảo đảm không mất con. Ta sẽ tự mình đi khắp bốn phương tìm kiếm, nhất định đưa con về."
Hoàng hậu rơi lệ nói: "Nay mất con rồi, ta sống làm gì nữa! Thà chết ở đây chứ không về tay không. Ta trông thấy con mà quên cả đói khát; dù gặp bệnh tật đau đớn cũng không coi là khổ. Nay về giữ cung trống, còn biết nương tựa vào đâu?"
Bấy giờ vợ thái tử xõa tóc rối bời, kêu trời, đập đầu xuống đất, nhìn quanh bốn phía không thấy thái tử, kêu trời dập đầu, nuốt nước mắt mà nói: "Trời đất, mặt trời mặt trăng, linh hồn cha mẹ! Nếu con có tội, nay xin sám hối (thành tâm nhận lỗi và hứa không tái phạm) hết thảy, mong cho con sớm được gặp lại chồng." Thế rồi vua cố kéo hoàng hậu và vợ thái tử lên xe về cung.
Lúc ấy thái tử ở xa tận nước khác, hai mắt và tay chân ba lần giật (?) (chữ gốc bị hỏng, hiểu là "giật"), trong lòng lo sợ như thể đánh mất điều gì. Thái tử liền từ biệt vua nước kia để về nước mình. Vua sai cận thần sửa soạn trăm cỗ xe báu, nghìn con ngựa cưỡi, mười nghìn tiền vàng, một trăm nghìn tiền bạc. Vua có năm trăm vị đại thần, mỗi người cũng đem mười nghìn tiền vàng, một trăm nghìn tiền bạc tặng thái tử. Vua cùng mười triệu quần thần tiễn thái tử đến tận biên giới, mở hội lớn vui vẻ cảm tạ nhau, rồi chia tay.
Thái tử nghĩ: "Từ nhỏ đến giờ, chân ta không tự nhiên cử động, mắt ta không tự nhiên giật. Trước đây ta ra khỏi nước không từ biệt cha mẹ, chắc hẳn cha mẹ và quan dân trong nước sợ mất ta nên lo buồn khổ não. Nay ta phải mau về cho mọi người biết tin." Lại nghĩ: "Đường xá xa xôi, không thể đến ngay được. Sợ cha mẹ ta thương nhớ nặng lòng, có khi mất mạng. Phải làm cách nào cho tin tức đến mau?"
Lúc ấy có một con quạ biết nói tiếng người, thưa với thái tử: "Đức nhân từ của ngài rất nặng, ơn huệ thấm khắp nơi, lo gì việc không xong. Ngài muốn làm gì, tôi xin giúp."
Thái tử đáp: "Ta muốn nhờ một việc, mong ngươi đừng từ chối."
Quạ thưa: "Xin vâng lệnh."
Thái tử nói: "Phiền ngươi mang thư về cho vua cha ta."
Quạ thưa: "Việc nên gấp, đúng lúc này đây."
Thái tử viết thư trao cho quạ. Quạ ngậm thư trong miệng bay về nước, đặt thư trước mặt vua. Vua mở thư đọc, biết tin thái tử, vô cùng vui mừng, liền đứng dậy vào cung bảo hoàng hậu: "Như ta đã nói với nàng, biết là không mất con. Chẳng mấy ngày nữa sẽ được gặp con." Hoàng hậu nghe xong như người chết sống lại, vỗ tay khen hay, nói: "Cầu cho khắp thiên hạ đều yên ổn vui sướng, mọi điều mong ước đều được, thọ mạng vô lượng."
Bấy giờ quan lại, hào tộc, nam nữ lớn nhỏ trong nước nghe tin thái tử về, đều hô vạn tuế. Vua liền cùng vài chục triệu quần thần sửa soạn xe, người dẫn kẻ theo ra đón thái tử. Gặp nhau giữa đường, thái tử thấy cha liền xuống xe báu, bước đến cúi lạy sát chân, thưa với vua cha: "Con làm trái đạo hiếu, khiến đấng tôn quý phải vất vả, làm kinh động cả nước, mong được tha thứ."
Vua nói: "Tốt lắm." Cha con gặp nhau, buồn vui lẫn lộn, rồi quay xe về cung. Dân chúng cả nước ai cũng vui mừng.
Những người nghèo khổ đi xin ở các nước xa nghe tin thái tử về mang theo nhiều tiền của, đều từ xa đến xin thái tử. Thái tử sai người khiêng chở tiền của ra bãi đất trống bằng phẳng nơi đầu đường lớn, bố thí cho người nghèo. Suốt một năm, ngày nào cũng không dứt; người bốn phương đến đều được như ý.
Bấy giờ vua cha cùng các đại thần nói với thái tử: "Từ nay về sau, châu báu trong kho nhà nước, con cần dùng gì cứ tùy ý, đừng ngần ngại. Đức bố thí được người gần xa đều quý trọng; kẻ thù và kẻ ác nghe đến công đức của thái tử cũng tự nhiên làm điều lành."
Thuở ấy có một vị đạo sĩ thần tiên được ngũ thông (năm năng lực siêu phàm: nhìn thấu xa, nghe thấu xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại) tên là Dũng Mãnh, cùng năm trăm đệ tử ở trong một hang đá lớn trên núi này, tu thiền (tu tập lắng tâm, tập trung tư tưởng) hành đạo, lập chí cầu Bồ-đề, muốn cứu chúng sinh khỏi mọi khổ đau, dạy dỗ thiên hạ ai cũng làm lành. Lúc ấy thái tử Chiên-đàn-ma-đề mang theo đủ trăm món ăn uống ngon lên núi cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng tôn kính) các vị tiên tu đạo.
Khi ấy vị thầy tiên chúc nguyện cho thái tử và nhân đó thuyết pháp. Thái tử trong lòng vui mừng, chí ưa cảnh vô vi (trạng thái thanh tịnh, thoát khỏi mọi ràng buộc và sinh diệt của thế gian), không muốn về nước nữa. Nhìn lại cung điện mà thấy như địa ngục (nơi chịu khổ cực hình phạt nặng nhất sau khi chết), nhìn vợ con quyến thuộc mà thấy như gông cùm xiềng xích, xem năm thứ dục lạc (ngũ dục: những thú vui do sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác êm ái đem lại; cũng hiểu là của cải, sắc dục, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ) như địa ngục. Nghĩ xong, thái tử cởi chuỗi anh lạc và áo quần sang trọng trên người, cùng xe ngựa, người hầu, giao hết cho cận thần, sai về nước.
Rồi thái tử mặc áo da hươu, ở lại trong núi, theo thầy học đạo, chuyên tâm tìm tòi đạo thuật.
Cận thần của thái tử về nước tâu vua: "Thái tử lên núi cúng dường tiên nhân, ở lại đó học đạo, không chịu về cung. Thái tử tự hẹn khi nào thông thạo hết kinh sách và chú thuật mới thôi, nhất định không về."
Vua nói: "Khổ biết bao! Người đời có con thì được vui sướng, lúc về già có chỗ nương nhờ, lại giúp ích cho nước, trừ được tai họa. Ta có đứa con này mà thường ôm lo khổ. Nó không ham giàu sang, không gần gũi người thân. Đứa con làm khổ cha mẹ như vậy thì có đạo lý gì?" Vua liền triệu các quan cùng bàn việc này.
Các quan tâu: "Thái tử ưa đạo, không tham vinh hoa thế gian, chí thích cảnh vô vi, đã không chịu về nước thì cũng không làm sao được. Đại vương nên sai sứ đến hỏi cho rõ ý thái tử. Nếu nhất định không về thì sẽ liệu cách thích hợp."
Vua liền sai sứ đến hỏi thái tử: "Ta nay chờ con như người khát mong nước uống. Con ở lại trong núi không về là ý gì? Nay hoàng hậu và vợ con gạt lệ trông ngóng đường về, kêu khóc khổ não không chịu nổi. Đạo làm con là làm cho cha mẹ yên lòng, không nên làm trái khiến cha mẹ khổ. Hãy theo sứ giả mà về ngay." Sứ giả nhận lệnh, truyền lại đúng như vậy.
Thái tử đáp: "Muôn vật đều vô thường (luôn biến đổi, không có gì còn mãi), hình hài không tồn tại lâu dài. Gia đình vui vầy, đến khi ly biệt thì khổ. Mạng sống do trời, không được tự chủ. Khi cái chết vô thường đến, dù là cha con cũng không cứu được nhau. Nay con cầu đạo vô vi, muốn cứu chúng sinh khỏi mọi khổ. Ngày đắc đạo, con sẽ cứu độ cha mẹ trước tiên. Nơi này không xa, con cũng sẽ thường đến hầu thăm trước mặt. Chí con đã quyết, xin đại vương tính cách lập người khác nối ngôi."
Sứ giả về tâu vua, kể lại đầy đủ những lời trên. Vua liền triệu tập các quan, lập thái tử khác.
Bấy giờ hoàng hậu cùng vợ thái tử, thể nữ và đoàn tùy tùng mang theo y phục, đồ trang sức của thái tử, cùng đủ thứ trái ngọt, thức ăn uống, hương hoa, âm nhạc ca múa, người dẫn kẻ theo lên núi. Đến chỗ thái tử, họ dâng cơm cho các vị tiên, nhân đó đón thái tử về.
Hoàng hậu nói: "Trồng lúa để phòng đói, đào giếng để chờ lúc khát, xây thành để phòng giặc, nuôi con để hầu hạ lúc già. Nay con không về nước thì mẹ không sống nổi."
Thái tử quỳ thẳng thưa với mẹ: "Con đã bỏ nhà ở núi, đổi dáng thay áo, như nước bọt đã nhổ ra khỏi miệng thì không thể ăn lại được. Kẻ đạo sĩ sống nhàn nơi núi không làm được gì cho đất nước. Lẽ ấy đã định, không thể đổi dời. Con thà nát thân ở đây chứ quyết không trở về. Xin mẹ trở về, rồi con sẽ đến hầu thăm."
Hoàng hậu và vợ thái tử thấy thái tử ý chí vững chắc, không có ý quay về, đành đau buồn khóc lóc theo đường trở về. Lúc ấy vua chỉ mong hoàng hậu đón được thái tử về, nên cùng các quan ra khỏi thành chờ đón. Nhưng chỉ thấy hoàng hậu và vợ thái tử xõa tóc rối bời, đấm ngực kêu gào, theo đường về tay không. Vua càng thêm buồn. Quần thần và muôn dân ai cũng rơi lệ. Rồi quay xe về cung.
Bấy giờ vua khuyên giải an ủi hoàng hậu và vợ thái tử: "Con ta ưa đạo, ở đời khó có. Nó thương yêu nuôi dưỡng, cứu giúp khắp nơi, ai cũng được nhờ ơn. Đó là báu vật của đất nước, không phải người tầm thường. Nay nó thích ở núi để thực hiện chí nguyện, chỉ mong nó được yên ổn, thỉnh thoảng lại gặp nhau. Nay ta với con cách nhau không xa, gửi đồ ăn uống, tin tức qua lại cũng có thể tự an ủi."
Hoàng hậu được vua khuyên giải, nỗi lo buồn nguôi bớt, thường sai người mang đồ ăn uống, các thứ trái ngọt, món ngon lên núi cúng dường thái tử. Cứ như vậy nhiều năm. Thái tử cũng thường xuống núi thăm hỏi cha mẹ, rồi lại về núi tu đạo.
Dưới núi ấy có vực sâu vách đứng, dưới đáy có một con hổ mẹ mới đẻ bảy con. Khi ấy trời đổ tuyết lớn. Hổ mẹ ôm con đã nhiều ngày không đi kiếm ăn được, vì sợ con chết rét nên chịu đói giữ con. Tuyết rơi không ngớt, mẹ con đói lả, chẳng bao lâu sẽ chết. Hổ mẹ bị cơn đói thiêu đốt, đến nỗi muốn ăn thịt con mình.
Lúc ấy các vị đạo sĩ tiên nhân trên núi thấy việc này, bèn khuyên nhau: "Ai có thể bỏ thân cứu chúng sinh, thì nay chính là lúc." Thái tử nghe vậy, cất tiếng nói: "Lành thay! Nguyện của ta đã thành rồi." Thái tử đến đầu vách núi nhìn xuống, thấy hổ mẹ ôm con bị tuyết phủ, liền sinh lòng thương xót lớn. Thái tử đứng trên đỉnh núi, lặng lẽ nhập định (đưa tâm vào trạng thái thiền định hoàn toàn tĩnh lặng), liền đạt được vô sinh pháp nhẫn thanh tịnh (trí tuệ thấy rõ và an trú vững chắc trong chân lý rằng mọi sự vốn không thật sinh, không thật diệt), thấy được việc của vô số kiếp đã qua, việc tương lai cũng vậy.
Thái tử liền trở về thưa với thầy và năm trăm bạn đồng học: "Nay tôi xả thân, mong mọi người đều tùy hỷ."
Thầy nói: "Con học đạo chưa lâu, hiểu biết chưa rộng, sao bỗng muốn tự kết liễu, bỏ tấm thân mình yêu quý?"
Thái tử đáp: "Xưa con có lời nguyện sẽ xả bỏ một nghìn thân. Trước đây con đã xả chín trăm chín mươi chín thân; thân xả hôm nay là đủ một nghìn. Vì thế con xả thân. Mong thầy tùy hỷ."
Thầy nói: "Chí nguyện của con cao vời mầu nhiệm, không ai bằng. Con ắt sẽ đắc đạo trước, khi ấy chớ bỏ quên ta."
Thái tử từ biệt thầy ra đi.
Bấy giờ vị đại sư và năm trăm đạo sĩ thần tiên nước mắt đầy mặt, tiễn thái tử đến đầu vách núi. Lúc ấy có trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) Phú-lan dẫn theo năm trăm người nam nữ mang đồ ăn uống lên núi cúng dường. Thấy thái tử xả thân, họ đau xót khóc lóc, cũng theo thái tử đến đầu vách núi.
Rồi thái tử phát lời thề nguyện lớn trước mọi người: "Nay ta xả thân cứu mạng chúng sinh. Mọi công đức có được xin mau thành tựu Bồ-đề, được thân kim cang (thân bền chắc không gì phá hoại được như kim cương), được pháp thân vô vi (thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không sinh không diệt) có đủ bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, tự tại, trong sạch). Ai chưa được cứu độ thì khiến được cứu độ, ai chưa được giải thoát thì khiến được giải thoát, ai chưa được an ổn thì khiến được an ổn.
Thân ta đây là vô thường, khổ não, nơi tụ tập mọi thứ độc hại. Thân này không sạch, chín lỗ (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, và hai lỗ đại tiểu tiện) luôn rỉ chảy đồ dơ; bị bốn con rắn độc là tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể, khi mất cân bằng thì sinh bệnh) cắn đốt; bị năm tên giặc cầm dao (ví cho năm yếu tố hợp thành con người là sắc, thọ, tưởng, hành, thức — nguồn gốc mọi khổ đau) đuổi theo hãm hại. Thân như thế này là thứ vô ơn: đem món ngon vật lạ và năm thứ dục lạc cung phụng nó, đến lúc chết đi nó chẳng đền ơn bằng điều lành nào, trái lại còn làm ta sa vào địa ngục chịu khổ vô lượng. Cho nên đối với thân người, chỉ nên bắt nó chịu khổ, không nên cho nó hưởng vui."
Thái tử chê trách mọi lỗi lầm của thân xong, lại phát lời thề: "Nay ta đem thịt máu của ta cứu con hổ đói kia. Phần xá-lợi (di cốt còn lại của bậc tu hành sau khi chết) xương cốt còn lại, sau này cha mẹ ta ắt sẽ dựng tháp. Xin cho tất cả chúng sinh mắc các bệnh khổ trong thân, do nhân duyên tội lỗi đời trước, mà thuốc thang, châm cứu không chữa khỏi, hễ đến chỗ tháp của ta hết lòng cúng dường, thì tùy bệnh nặng nhẹ, không quá trăm ngày ắt được khỏi. Nếu lời này chân thật không dối, xin chư thiên (các vị trời, các vị thần ở cõi trời) mưa hương hoa xuống." Chư thiên liền theo tiếng mà mưa hoa mạn-đà-la (một loài hoa ở cõi trời, trắng đẹp, thơm, khiến người thấy lòng vui), mặt đất đều rung chuyển.
Thái tử liền cởi áo da hươu quấn che đầu mặt, chắp tay gieo mình xuống trước mặt hổ. Thế là hổ mẹ được ăn thịt Bồ Tát, mẹ con đều sống. Lúc ấy những người trên đầu vách núi nhìn xuống, thấy thái tử bị hổ ăn, xương thịt vương vãi ngổn ngang, họ kêu gào khóc lóc vang động cả núi. Có người đấm ngực, tự vật mình, lăn lộn trên đất; có người ngồi thiền quán tưởng; có người dập đầu sám hối với thái tử.
Bấy giờ chư thiên ở cõi Thủ-đà-hội (cõi trời Tịnh Cư, nơi ở của các bậc thánh đã dứt dục vọng), cùng Thiên Đế Thích (vua của cõi trời Đao Lợi), Tứ Thiên Vương (bốn vị vua trời giữ gìn bốn phương), và chư thiên cung trời mặt trời, mặt trăng, cả mấy chục triệu vị, đều phát tâm cầu Bồ-đề vô thượng (giác ngộ cao nhất, không gì hơn). Họ tấu âm nhạc ca múa, đốt hương, rải hoa mạn-đà-la cúng dường thái tử, và xướng rằng: "Lành thay, Ma-ha-tát-đỏa (bậc đại chúng sinh có tâm lớn, tức Bồ Tát lớn)! Chẳng bao lâu nữa ngài sẽ ngồi nơi đạo tràng (chỗ thành Phật)." Xướng như vậy ba lần rồi ai nấy trở về cung trời. Năm trăm vị tiên đều phát ý cầu đạo vô thượng chánh chân (con đường giác ngộ cao nhất, chân chính và chân thật của Phật). Vị đại sư thần tiên đạt được vô sinh nhẫn.
Hôm sau, vua và hoàng hậu sai sứ mang đồ ăn uống lên núi biếu thái tử. Đến căn nhà đá thái tử thường ở, chỉ thấy đồ nằm, áo da hươu, lọng che, bát ăn, tích trượng (gậy có vòng khoen của người tu), bình nước, bình rửa đều còn trong phòng, mà không thấy thái tử. Sứ đi hỏi khắp mọi người, không ai trả lời. Chỉ thấy các vị tiên từng tốp mười, tốp năm, nhìn nhau khóc lóc. Đến chỗ vị đại sư, chỉ thấy thầy tiên chống tay lên má, nước mắt đầy mặt, ngồi rên rỉ. Hỏi khắp xung quanh, không ai đáp. Sứ giả sợ hãi, đem đồ ăn uống dâng các vị tiên, rồi chạy về thưa với hoàng hậu, kể đủ các việc trên.
Hoàng hậu hỏi: "Không thấy con ta, vậy có thấy các vị tiên không?"
Đáp: "Chỉ thấy các vị tiên từng tốp mười, tốp năm nhìn nhau khóc lóc."
Hoàng hậu nói: "Khổ thay, con ta chết rồi!" Bà đấm ngực kêu lớn, chạy đến chỗ vua. Vua nghe vậy ngã từ trên giường xuống, ngất đi không biết gì. Quần thần và muôn dân kéo đến bên vua, dập đầu khuyên: "Thái tử ở trên núi, chưa rõ thật hư, sao lại đau buồn đến thế? Xin đại vương hãy bình tâm đôi chút."
Thế rồi vua và hoàng hậu, vợ thái tử, thể nữ, quan lại, dân chúng vén áo, chân trần, chạy lên núi.
Lúc ấy trưởng giả Phú-lan cũng đi ngược đường đến đón và tâu vua: "Hôm qua thái tử gieo mình xuống vực, đem thịt cho hổ ăn. Nay chỉ còn xương vương vãi trên đất."
Trưởng giả liền dẫn vua đến chỗ thi thể thái tử. Vua, hoàng hậu, vợ thái tử, thể nữ, quần thần và dân chúng cất tiếng khóc than vang động cả núi rừng. Vua và hoàng hậu nằm phục trên thi thể thái tử, ruột gan đứt đoạn, ngất đi không biết gì. Vợ thái tử đến đỡ đầu, vuốt lại tóc thái tử, ruột gan tan nát, khóc đến khản cả tiếng (?) (chữ gốc bị hỏng), nói: "Sao số phận thiếp mỏng manh thế, khi còn sống đã mất người chồng tôn quý! Hôm nay vĩnh biệt, không bao giờ còn gặp lại. Thà để thân thiếp nát như bụi phấn, chứ đừng để trời của thiếp đột ngột ra đi như thế này. Thái tử đã chết, thiếp còn sống làm gì?"
Bấy giờ quần thần tâu vua: "Thái tử bố thí, thề cứu độ chúng sinh, nay bị con quỷ giết người là vô thường cướp mất. Nhân lúc thi hài chưa hôi thối rữa nát, nên làm lễ cúng dường." Liền thu nhặt hài cốt đem ra cửa thung lũng. Trên bãi đất bằng, chất củi trầm chiên-đàn cùng đủ các loại gỗ thơm, các thứ dầu thơm, lọng lụa, cờ phướn để trà-tỳ (hỏa táng theo nghi lễ Phật giáo) thái tử. Thu lấy xá-lợi, đựng vào đồ quý, rồi ngay tại đó dựng tháp thất bảo (bảy thứ báu như vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não), trang trí bằng đủ thứ bảo vật. Khu tháp ấy mỗi bề rộng mười dặm, xung quanh trồng hàng hàng hoa quả, có suối chảy, ao tắm, trang nghiêm sạch sẽ. Vua thường sai bốn đội nhạc công ca múa ngày đêm cúng dường, tấu nhạc ở tháp này.
Phật bảo A-nan: "Thái tử thuở ấy chính là thân ta. Vua cha khi ấy nay là cha ta, vua Duyệt-đầu-đàn (tức vua Tịnh Phạn, vua nước Ca-tỳ-la-vệ). Hoàng hậu khi ấy là mẹ ta, Ma-da. Vợ thái tử khi ấy nay là Cù-di (tức Da-du-đà-la, vợ của Phật khi còn là thái tử Tất-đạt-đa). Đại thần Xà-da khi ấy là A-nan. Vị đại sư thần tiên trên núi khi ấy là Di-lặc (vị Bồ Tát sẽ thành Phật kế tiếp trong tương lai). Vua nước Bùi-đề-xá là Nan-đà (em trai cùng cha khác mẹ của Phật). Người Bà-la-môn khi ấy là La-vân (tức La-hầu-la, con trai của Phật). Bồ Tát Di-lặc từ xưa đến nay vốn luôn là thầy của ta. Nhờ ta bố thí, không tiếc thân mạng để cứu chúng sinh, nên đã vượt lên trước thầy, cách xa đến chín kiếp. Nay ta được thành Phật, cứu độ chúng sinh không cùng tận."
Khi Phật nói kinh này, có tám mươi bốn nghìn trời, rồng và người đều phát ý cầu đạo vô thượng bình đẳng (con đường giác ngộ cao nhất, bình đẳng với tất cả). Tám nghìn tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thọ đủ giới) dứt sạch phiền não, cởi hết mọi trói buộc, chứng đạo Ứng Chân (tức quả A-la-hán, bậc thánh đã hoàn toàn thoát khỏi sinh tử). Vua cùng quần thần, trời, rồng, quỷ thần nghe Phật nói đều rất vui mừng, lạy Phật rồi ra về.
(Bản Đan và bản Hương (?) có thêm đoạn tiếp theo:) Bấy giờ quốc vương nghe Phật nói xong, liền ngay tại chỗ ấy dựng một ngôi tháp lớn, gọi là tháp Bồ Tát xả thân cho hổ đói, nay vẫn còn. Dưới núi phía đông tháp có tăng phòng, giảng đường, tinh xá (chùa, nơi tu hành của tăng sĩ), thường có năm nghìn vị tăng, được cúng dường đủ bốn thứ cần dùng (thức ăn uống, áo mặc, chỗ nằm, thuốc men).
Pháp Thịnh (người dịch kinh này) lúc ấy thấy người các nước, ai mắc bệnh hủi, điên cuồng, điếc, mù, tay chân què quặt, cùng đủ các thứ bệnh tật, đều đến tháp này, đốt hương, thắp đèn, lấy bùn thơm xoa đất, sửa sang quét dọn, rảy nước, rồi dập đầu sám hối, trăm bệnh đều khỏi. Người đến trước khỏi bệnh thì ra về, người đến sau cũng đều như thế. Thường có hơn trăm người, không kể sang hèn đều như vậy, không bao giờ dứt.
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video