MAN DIỆN (MẶT NÚI THÔ VỤNG)
(Thiên này bàn chỗ sa (dải gò quanh mạch, quanh huyệt) và nước tách hợp, nên xem cùng thiên "Hợp cát" ở quyển đầu.)
Đất thật hay giả chỉ ở chỗ có khai diện (núi "mở mặt": mặt rõ ràng, hai bên xòe ra như chữ bát, mạch từ giữa ra) hay không. Khai diện thì thô vụng cũng thật; không khai diện thì thanh tú cũng giả. Còn chuyện thanh tú hay thô vụng là bàn ở tinh thần (các ngọn núi) của hậu long (đoạn long phía sau), không bàn ở núi huyệt.
Tạ Giác Trai nói: "Đột kim (núi hình kim tinh tròn lồi) thô vụng gọi là man mạch, nên nhận ra râu tôm, khí khác thường (?); hễ thấy đốt, bọc cùng cành, khối, thầy tầm thường chớ uổng công mưu tính; nếu là răng lược thưa, mặt kìm ra, thì theo đường mạch mà bỏ công phu; ấy là huyệt chân chính tự nhiên, nếu hiểu được thì không chỗ nào khó (?)." Lại nói: "Phép huyệt man mạch khó nhất, nhận lấy râu tôm, mắt cua mà đặt; nước một vế theo quấn vòng mà xuống, ba ngã năm khúc phải quanh co (nước phải thanh tú); quá thô quá vụng đều là giả (không khai diện thì thô vụng), một vế rõ một vế mờ là một kiểu riêng; trái phải gối về nước chảy mà lấy (đặt huyệt ở bên nước giới rõ), văn nhã để lại cho con cháu xem."
Bởi con tôm có sáu râu, bốn ngắn hai dài; ra khỏi nước thì đều dựng đứng, ở trong nước thì hai râu dài xòe quay về sau như chữ bát, đuôi râu hơi quay lại ôm thân. Thử thả tôm sống vào chậu nước trong sẽ tự thấy râu dài ôm quay lại; lấy càng tôm làm râu là sai. Nay lấy đầu râu tôm hướng lên ví với núi huyệt, đuôi tôm rủ xuống ví với sườn núi, thân tôm ví với mạch huyệt, râu tôm ví với nước vết bóng (vết nước mờ trên mặt đất) tách ra dưới sườn thiền dực (hai dải gò mỏng như cánh ve) trước đỉnh núi và dưới sườn cánh ngầm ở lưng chừng núi.
Ngoài sự tách của cầu thiềm (khối gò tròn ngay sau huyệt như mái hiên) không bàn, phía trên tách một lớp cánh ngầm thì phải có một lớp râu tôm (trước huyệt có một lớp sa tách thì có một lớp nước tách); nếu tính cả sự tách của cầu thiềm thì có ba lớp tách, hai lớp vào huyệt, phải có hai lớp nước râu tôm (thiền dực trên đỉnh núi, kim ngư sa — hai dải gò nhỏ hình như cá vàng — ở lưng chừng núi, cầu thiềm sát huyệt, đó là ba lớp tách của sa; một lớp nước từ dưới sườn thiền dực đỉnh núi tách ra, một lớp nước từ dưới sườn kim ngư sa tách ra; nước kim ngư cũng gọi là nước râu tôm, nên nói hai lớp râu tôm). Nhưng lớp vào huyệt là quan trọng nhất (lớp này tách ra từ dưới sườn kim ngư sa, tức nước tách sau cầu thiềm; huyệt thật hay giả hoàn toàn ở đây. Trên đây bàn sa tách để chứng nước tách, dưới đây bàn nước tách để chứng sa tách).
Bởi lớp nước râu tôm thứ nhất phải tách ra từ dưới sườn thiền dực của hóa sinh não (khối gò tròn ngay dưới đỉnh nơi mạch sinh ra) trên đỉnh núi (chú kỹ ở thiên "Hợp cát" quyển đầu), phải có cánh ngầm hơi nhô ở lưng chừng núi đẩy tách ra, khiến nó như hình chữ bát, vòng ngoài kim ngư sa mà xuống. Nếu trên đỉnh không có thiền dực, lưng chừng không có kim ngư sa, thì nước giới (nước làm ranh giới hai bên mạch) ắt kẹp mạch xuyên đầu, đập sườn, một mạch thẳng xuống, làm sao tách ra như râu tôm được. Lớp râu tôm thứ hai phải tách ra từ dưới sườn cánh ngầm lưng chừng núi, phải có má phình của cầu thiềm đẩy tách ra, khiến nó như chữ bát vòng qua bên má huyệt (má huyệt tức là sa tách của cầu thiềm) mà hợp ở nội minh đường (khoảng đất bằng trước huyệt trong vòng Long Hổ). Nếu lưng chừng không có cánh ngầm, cầu thiềm lại không có má phình, thì nước giới ắt đập sườn kẹp mạch, cắt chân huyệt mà xuống, lại làm sao tách ra như râu tôm. Cho nên có hay không có râu tôm là do có hay không có cánh ngầm, má huyệt quyết định.
Nước tách ra từ cánh ngầm lưng chừng núi còn gọi là nước mang cá, bởi cánh ngầm áp sát mạch như mang cá áp sát thân, nước tách dưới sườn cánh ngầm như mang cá phun nước. Nhưng dưới một chỗ tỏa (chỗ mạch hạ thấp xuống) mà không có chỗ bình (phẳng) quay miệng lại thì nước không tách; cho nên cánh ngầm hai bên kéo xuống mà rủ thấp, đường mạch ở giữa bằng một đoạn rồi bỗng nổi lên, dưới sườn mới có vết gấp, như râu tôm tách đi. Nếu đường mạch không tỏa không bình, cùng cánh ngầm hai bên một loạt kéo xuống, dưới sườn không có vết gấp, thì nước giới ắt chảy tản bốn phía, làm sao thấy được râu tôm vết bóng. Cho nên có hay không có râu tôm lại do có hay không có tỏa bình quyết định (trên đây tuy bàn hai lớp râu tôm phía sau, thật ra là bàn mạch đến của đỉnh núi và lưng chừng núi, vì mạch không có nước tách thì không trong).
Chỗ quay miệng ở cuối đoạn bình, từ trên núi bước xuống thì không thấy nổi cao riêng; ở dưới và hai bên nhìn thì ắt thấy nổi cao một khối, gọi chung là đột bào (gò nổi như bọt nước). Chia ra mà nói: hơi trải ra như hình trải nệm giăng đệm gọi là khí; như vú bò, vú dê rủ xuống gọi là nhũ; nhỏ khéo tròn sạch như hạt châu lăn trơn gọi là châu; chút gò nổi sinh ở chỗ cong động, như lớp da ở gốc ngón trỏ khi gập lại, gọi là chuyển bì; trào ngang thô rộng, chia đốt mà đến gọi là tiết; như cái bọc, như cái bụng gọi là bao; như cành cây dài rủ xuống gọi là ngạnh; một chuỗi mấy khối mà đứt quãng gọi là khối. Đó là tám tên của mạch ra.
Châu, nhũ, khí, bì là mạch ẩn kín nhỏ nhặt; tiết, bao, ngạnh, khối là mạch lộ rõ. Không phải núi đột kim thô vụng thì cả tám loại đều là mạch tốt. Ở núi đột kim thô vụng, ra mạch ẩn kín châu, nhũ, khí, bì là trong thô có tinh, kết huyệt ắt thật; ra mạch lộ rõ tiết, bao, ngạnh, khối là trong thô lại thô, ắt không có kết tụ (long thô mạch thô tức là thuần âm không hóa). Nhưng nếu quả có ba tách, ba tỏa, ba bình mà đến, lại có động khí (khí sống động) hơi tách hơi bình, thở hít nổi chìm, thì dù là núi đột kim thô vụng ra mạch tiết, bao, ngạnh, khối cũng có hề gì (có âm dương biến hóa như vậy thì không ngại mạch thô; tiết này bàn mạch đến ẩn hiện không đều (?)).
Tám loại trên, ở đoạn truyền mạch lưng chừng núi là đột bào, ở chỗ sát huyệt là cầu thiềm. Cầu thiềm tức là giải nhãn (mắt cua), bởi giải nhãn là tên khác của cầu thiềm: muốn nó tròn sạch như mắt cua, không được vỡ vụn nghiêng lệch; muốn nó rủ đầu nhô ra như mắt cua, không được sụp xuống không nổi; muốn nó mềm non như mắt cua, không được thô cứng không biến; muốn nó dứt gọn như mắt cua, không được sống âm còn thè ra. Muốn người nhìn tên mà nghĩ ra nghĩa, nên gọi là giải nhãn. Dương công (Dương Quân Tùng) nói: "Giữa có mắt cua, quyết không thể dời." Ngô Tê Tinh nói: "Lúc rơi xuống thì sừng ốc sên xoay, chỗ dừng thì mắt cua rủ" (sừng ốc sên là âm sa — gò nhỏ hơi nổi — sát huyệt; mắt cua rủ là cầu thiềm có thế rủ đầu). Đều là nói cầu thiềm. Nhưng không được trọc trơn như mắt cua, phải có mặt phân kim (mặt núi tròn tách đều hai bên) (xem kỹ thiên "Nhũ đột oa kiềm"; tiết này bàn cầu thiềm).
Lại gọi là "một giọt nước mắt cua" (một giọt là nói nước chảy rất ít), vì trước cầu thiềm có một chỗ tỏa làm thế rủ đầu, ắt có bậc cao thấp như nước nhỏ giọt từ mái hiên, tức là cái gọi là "thiềm" (mái hiên). Hai góc tách ra không tỏa mà riêng chính giữa tỏa xuống, thì dưới mái hiên ắt có chỗ hơi bằng mờ mờ, tách ra vết bóng, nước vòng bên quầng huyệt, trước quầng huyệt cũng ắt có chỗ hơi lõm mờ mờ, có thể đọng nước vòng quanh (đọng là tụ, vòng là quanh; nói nước quanh quầng huyệt theo cầu thiềm xuống, hai bên tách rủ rồi tụ ở chỗ lõm trước quầng), tức là cái gọi là táng khẩu (miệng huyệt, chỗ đặt quan tài) (chỗ phẳng dưới mái hiên là táng khẩu, là quầng huyệt; chỗ hơi lõm trước quầng là tiểu minh đường — khoảng đất nhỏ bằng phẳng ngay trước huyệt; vậy tiểu minh đường ở trong táng khẩu). Vì cầu thiềm gọi là mắt cua nên nước vòng quanh dưới cầu thiềm cũng gọi là nước mắt cua (một thuyết nói: cầu thiềm phân kim khai diện, một chỗ tỏa mà thoát ra hai mảnh chữ bát ẩn, tức là vết gấp mờ mờ trong thiền dực, nước ôm lấy mắt cua, nên gọi là nước mắt cua).
Người nay gượng chia ra: nhũ đột (huyệt hình vú, hình gò lồi) dài mà mạch hẹp, nước vết bóng hai bên dài thì gọi là râu tôm; nhũ đột ngắn mà mạch rộng (?), nước vết bóng hai bên ngắn thì gọi là mắt cua. Lại cho rằng cua bò ngang, bò sang trái thì mắt trái sáng, bò sang phải thì mắt phải sáng, nước một vế rõ một vế mờ giống như thế, nên gọi là nước mắt cua. Nhưng rốt cuộc đều chỉ là nước vết bóng mà thôi, không cần biện giải nhiều cách (tiết này bàn nước mắt cua).
"Nước một vế theo quấn vòng mà xuống" (nước vết bóng một vế rõ làm ranh giới cho mạch, thong thả mà xuống) là nói nước vết bóng ở núi thô vụng ắt một vế rõ một vế mờ, nên gọi là "một vế". "Ba ngã năm khúc phải quanh co" là nói nước ba hợp nên uốn khúc mà đi, không được thẳng tắp như hai bàn tay chắp lại. Không có râu tôm tách ra thì là quá thô quá vụng; nếu có râu tôm một vế rõ một vế mờ thì lại không chê thô vụng, nên gọi là "một kiểu riêng". Điểm huyệt nên ở phía nước giới rõ, vì sinh khí ở chỗ mỏng, nên nói "trái phải gối về nước chảy mà lấy" (phía nước giới rõ thì thế tự mỏng nhẹ; với man diện, chỗ núi sinh động mà nước vòng quanh tức là có sa ôm; gối về nước chảy cũng là ý dựa vào sa mà điểm huyệt).
Hai câu "răng lược thưa, mặt kìm" là nói núi thô không ra mạch nhũ, châu, khí, bì, mà chỉ đồng loạt tách ra mấy vế như hình răng lược mà thành huyệt kìm (huyệt hình gọng kìm); răng lược thưa thì chỗ giống kìm không ít, phải nhận chỗ trong kìm có dương mạch (mạch hơi nổi lên) là huyệt thật, nên nói "theo đường mạch mà bỏ công phu" (dương mạch trong kìm xem thiên "Nhũ đột oa kiềm". Xét: hai bài thơ của Tạ thị, bài trước bàn tỏa, bình, đột bào, mặt kìm, lấy sa tách trên long để chứng mạch; bài sau bàn một vế, ba ngã, lấy nước tách trên mạch để chứng huyệt. Cả thiên giải chung ý hai bài thơ; nhưng râu tôm, mắt cua và mạch đến ẩn hiện thì mọi huyệt đều phải suy ra tương tự, không riêng gì man diện).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video