"Huyền Trung ký" (Ghi chép những chuyện huyền bí). [Đời Tấn] Quách Phác soạn.
Phục Hy thân rồng, Nữ Oa mình rắn (Phục Hy, Nữ Oa: hai vị thần tổ của loài người trong thần thoại Trung Hoa). (Nguồn: chú thích bài "Phú điện Linh Quang nước Lỗ" trong sách Văn tuyển, một tuyển tập thơ văn cổ; chú thích phần Hậu kỷ quyển 2 sách Lộ sử, một bộ sử về thời thượng cổ. Lộ sử, Hậu kỷ quyển 1 lại dẫn câu đầu.)
Ba người con của Chuyên Húc thị (một vị vua thời thượng cổ) đều chết, rồi trú trong nhà cửa của người ta, hay làm trẻ con giật mình hoảng sợ. Đời Hán dùng quân năm doanh (năm doanh trại quân cấm vệ kinh thành) cùng một nghìn kỵ binh, chuyền đuốc từ Đoan Môn (cửa chính phía nam cung vua) để đưa quỷ dịch (ma gây bệnh dịch) đi, rồi ném xuống sông Lạc. (Nguồn: chú thích sách Kinh Sở tuế thời ký, sách ghi phong tục lễ tết vùng Kinh Sở. Sách Ngọc chúc bảo điển quyển 12 dẫn câu này là "đưa từ Đoan Môn đến sông Lạc".)
Hình Thiên tranh ngôi thần với Thượng đế. Thượng đế chặt đầu hắn, chôn ở núi Thường Dương. Hình Thiên bèn lấy hai vú làm mắt, lấy rốn làm miệng. (Nguồn: sách Ngự lãm, tức bộ Thái bình ngự lãm, một bộ sách tra cứu lớn đời Tống, quyển 550 dẫn chú thích sách Sơn hải kinh, nói rằng Huyền Trung ký cũng có chép.)
Doãn Thọ làm ra gương soi. (Nguồn: Ngự lãm quyển 717; sách Hải lục toái sự quyển 5.)
Tuần Thủy làm ra mũ. (Nguồn: sách Thông điển quyển 57. Sách Thông chí lược dẫn chữ "mũ lễ" thành "mũ thường".)
Cẩu Phong thị (họ được phong đất là chó): Cao Tân thị (tức vua Khốc thời thượng cổ) có con gái đẹp, chưa gả chồng. Khi Khuyển Nhung (một bộ tộc phía tây) làm loạn, vua nói: "Ai đánh dẹp được chúng thì ta gả con gái đẹp cho, lại phong ba trăm hộ."
Con chó của vua tên là Bàn Hộ (Ngự lãm dẫn là Bàn Hồ). Ba tháng sau nó giết được thủ lĩnh Khuyển Nhung, mang đầu về. Vua cho rằng chuyện này không thể dùng để dạy dân, bèn gả con gái cho nó rồi đày đi xa. Cách đất Cối Kê về phía đông nam hai vạn một nghìn dặm, họ tìm được một vùng đất giữa biển, mỗi bề ba nghìn dặm (Ngự lãm dẫn chữ "nghìn" là "trăm"). Vua phong vùng đất ấy cho họ. Họ sinh con trai thì là chó, sinh con gái thì là gái đẹp. (Nguồn: sách Loại tụ, tức Nghệ văn loại tụ, sách tra cứu đời Đường, quyển 94.) Nơi ấy được phong làm nước Cẩu Dân (nước dân chó).
(Nguồn: Ngự lãm quyển 905. Cũng thấy ở Lộ sử, phần Phát huy quyển 2. Sách này dẫn hai câu từ "Vua cho rằng…" thành "Vua lấy con gái gả cho nó, nhưng việc ấy không thể dùng để dạy dỗ dân". Chữ "đày đi" được dẫn thành "thả trôi đi", chữ "gái đẹp" thành "người đẹp", còn câu cuối thành "ấy là Khuyển Phong thị".)
Dân Trượng Phu (dân toàn đàn ông): vua Thái Mậu nhà Ân sai Vương Anh đến chỗ Tây Vương Mẫu (vị nữ thần ở phương tây) hái thuốc. Đến đây thì hết lương, không đi tiếp được, Vương Anh bèn ăn quả cây, lấy vỏ cây làm áo mặc. Suốt đời ông không có vợ mà vẫn sinh được hai con. Con chui ra từ khoảng giữa lưng (?), và khi con ra thì cha chết. Đó là dân Trượng Phu, ở cách Ngọc Môn (cửa ải ở biên giới phía tây) hai vạn dặm. (Nguồn: Ngự lãm quyển 361.)
Dân Phù Phục (dân bò rạp): bề tôi của Hoàng Đế Hiên Viên tên là Già Phong, phạm tội, bị trừng phạt rồi bị đày đi. Ông bò rạp mà đi, con cháu về sau thành dân Phù Phục, ở cách cửa ải Ngọc Môn (?) hai vạn năm nghìn dặm. (Nguồn: Ngự lãm quyển 797.)
Dân Hóa (dân biến hóa) ăn lá cây, ba bảy năm (?) thì biến hóa, có thể tự nhả tơ quấn quanh mình như con tằm làm kén. Chín năm thì mọc cánh, mười năm thì chết. Họ ở cách đất Lang Nha bốn vạn dặm. (Nguồn: Ngự lãm quyển 825.)
Họ Kỳ Quăng (dân một tay) giỏi làm đồ khéo lạ, làm được xe bay, theo gió đi xa. (Nguồn: Ngự lãm quyển 752.)
Nước Quân Tử rộng mỗi bề nghìn dặm, có nhiều hoa mộc cận (một loại dâm bụt). (Nguồn: Loại tụ quyển 89.)
Phong tục nước Y giống phong tục Đường Ngô. Dân ở trong hang, cách Ngọc Môn một vạn dặm. (Nguồn: sách Thư sao, tức Bắc Đường thư sao, sách tra cứu đời Đường, quyển 158.)
Dân Phi Lộ: đất lạnh, ở trong hang, ăn rễ cây. (Nguồn: Thư sao quyển 158.)
Dân Đinh… (chữ khuyết): đất lạnh, ở trong hang, ăn thịt chim và chuột. Dân gọi là Danh Cừu (?). (Nguồn: Thư sao quyển 158.)
Huyện Chu Ngô: dân ở đó làm phu dịch (?), sống dọc ven biển. Khi đẻ con thì lấy cát đá tự vây quanh mình (?). Họ không ăn gạo, chỉ nhờ cá mà sống. (Nguồn: Ngự lãm quyển 361.)
Phía tây nước Ngô có đầm Cụ Khu (tức Thái Hồ), trong đầm có núi Bao Sơn, trong núi có căn phòng báu trong hang Động Đình (từ đây trở lên cũng thấy ở sách Sơ học ký quyển 8). Từ đó có đường ngầm đi trong lòng đất, thông tới Đông Vũ thuộc Lang Gia. (Nguồn: sách Hoàn vũ ký, tức Thái bình hoàn vũ ký, sách địa lý đời Tống, quyển 91; Ngự lãm quyển 46.)
Quận Thục có núi Thanh Thành, trong núi có hang động (một bản dẫn: "Thanh Thành có hang") ngầm đi trong lòng đất. Hang chia làm ba đường, mỗi đường thông tới một nơi (hai câu này một bản dẫn là "chia làm ba lỗ"); đường phía tây bắc thông tới núi Côn Lôn. (Nguồn: Ngự lãm quyển 54, lại quyển 166.)
Phía bắc Bành Thành có núi Cửu Lý. Trong núi có hang ngầm thông tới Lang Gia, lại thông tới núi Vương Ốc, tục gọi là hang Hoàng Trì. (Nguồn: Hoàn vũ ký quyển 15. Thư sao quyển 158 và sách Bạch thiếp quyển 6 đều dẫn là: "Phía bắc Bành Thành có hang Hoàng Trì giống căn phòng trong động, phía bắc thông tới núi Vương Ốc".)
Trong thiên hạ, thứ nhiều nhất là nước (chú thích sách Sự loại phú dẫn là "không gì bằng nước"). Nước nâng trời, chở đất; cao hay thấp không nơi nào nước không tới, muôn vật không vật nào nước không thấm nhuần. (Nguồn: lời tựa sách Thủy kinh chú, sách chú giải về sông ngòi; Loại tụ quyển 8; Sơ học ký quyển 6; Bạch thiếp quyển 6; Ngự lãm quyển 59. Chú thích bài "Phú biển" trong Văn tuyển dẫn hai câu đầu.)
Thứ mạnh nhất trong thiên hạ (chú thích Văn tuyển dẫn là "lớn nhất") là Ốc Tiêu ở biển Đông (Bạch thiếp dẫn là "Ác Tiêu"): nước đổ vào nó mãi không ngừng. Ốc Tiêu là tên một ngọn núi, ở phía nam biển Đông ba vạn dặm. Nước biển đổ vào là tan biến ngay, cho nên nước sông chảy mãi về đông nam mà biển không đầy. (Nguồn: Ngự lãm quyển 52, lại quyển 60; Hoàn vũ ký quyển 22; Loại tụ quyển 8; Bạch thiếp quyển 6; chú thích bài "Phú sông" trong Văn tuyển; chú thích Sự loại phú quyển 6.)
Thứ yếu nhất trong thiên hạ là Nhược Thủy (sông Yếu) ở Côn Lôn: đến sợi lông chim hồng cũng không nổi được trên đó. (Nguồn: phần Sách ẩn, lời chú giải truyện Hung Nô trong sách Sử ký; chú thích truyện các dân tộc ngoài biên trong sách Hán thư; Ngự lãm quyển 65; sách Thảo đường thi tiên quyển 10.)
Vật lớn nhất trong thiên hạ là con cua ở biển Bắc: nó giơ một càng lên có thể gác lên núi, còn thân vẫn nằm dưới nước. (Nguồn: Ngự lãm quyển 942.)
Vật lớn nhất ở phía đông nam là con ngao khổng lồ: lưng nó đội núi Bồng Lai (núi tiên ngoài biển), chu vi nghìn dặm. (Nguồn: chú thích bài "Phú Tư huyền" trong Văn tuyển; Ngự lãm quyển 38.) Ngao khổng lồ tức là con rùa khổng lồ. (Nguồn: Sơ học ký quyển 30. Chú thích bài "Phú kinh đô nước Ngô" trong Văn tuyển dẫn là "ngao khổng lồ là rùa".)
Ở biển Đông phương đông có con cá lớn (sách Quảng ký, tức Thái bình quảng ký, dẫn là "vật lớn nhất phương đông là cá biển Đông"). Người đi biển ngày đầu gặp đầu cá, đến ngày thứ bảy mới gặp đuôi cá. Khi nó đẻ, nước biển ba trăm dặm biến thành máu. (Nguồn: Ngự lãm quyển 936; Quảng ký quyển 464. Lời giảng của Thành Huyền Anh cho thiên "Tiêu dao du" sách Trang Tử dẫn là: "Nó đẻ ba ngày, biển biếc vì thế đổi sang màu đỏ".)
Vật cao nhất trong thiên hạ là cây Phù Tang không cành: cây vươn lên tới trời, rồi uốn khúc cong xuống (chú thích Sự loại phú quyển 25 dẫn là "uốn cong rồi xuống"), thông tới Tam Tuyền (ba tầng suối, chỗ sâu nhất dưới lòng đất). (Nguồn: sách nông học Tề dân yếu thuật quyển 10; Ngự lãm quyển 955.)
Quả cây lớn nhất là quả đào ở núi Tích Thạch: to như cái lồng chứa được mười hộc (hộc: đơn vị đo lường thóc gạo, bằng mười đấu). (Nguồn: Tề dân yếu thuật quyển 10; Loại tụ quyển 88; Sơ học ký quyển 28; Ngự lãm quyển 967.)
Phương đông có Sài Đô, ở nước Tề (Ngự lãm quyển 1 dẫn có ba chữ "ở nước Tề", lại viết chữ "Đô" thành "Chử", nghĩa là bãi). Ở đó có núi, trên núi có suối giống cái giếng, sâu không lường được. Mùa xuân, mùa hè suối thường phun ra mưa đá (Ngự lãm dẫn là "đến mùa xuân hè mưa đá từ trong giếng phun ra"), làm hỏng ngũ cốc. Người ta lấy củi lấp lại thì mưa đá không ra; không lấy củi lấp thì nó lại ra (chín chữ này Ngự lãm dẫn có). Vì thế nơi ấy gọi là Sài Đô ("sài" nghĩa là củi). (Nguồn: Thư sao quyển 152; Ngự lãm quyển 14, lại quyển 70; Quảng ký quyển 399.)
Phương nam có núi Viêm Hỏa (núi lửa nóng; Ngự lãm dẫn có chữ "hỏa"), ở phía đông nước Phù Nam, phía bắc nước Gia Doanh, phía tây nước Chư Bạc. Núi ấy từ tháng tư thì lửa bùng lên, đến tháng mười hai thì lửa tắt. Tháng giêng, tháng hai, tháng ba lửa không cháy, trên núi chỉ bốc mây hơi, cây cỏ ra lá đâm cành. Đến tháng tư lửa cháy, cây cỏ rụng lá, giống như cây cỏ ở Trung Quốc rụng lá khi trời lạnh.
Người đi đường qua dưới núi vào tháng giêng, tháng hai, tháng ba, lấy cây ở đó làm củi (Ngự lãm dẫn là "lấy cây này làm củi") đốt thì cháy mãi không hết. Lấy vỏ cây se sợi dệt thành vải hỏa hoán (vải giặt bằng lửa: bẩn thì bỏ vào lửa đốt là sạch mà vải không cháy). (Nguồn: Loại tụ quyển 80; Ngự lãm quyển 868; chú thích Sự loại phú quyển 8.)
Phương bắc có núi Chung Sơn. Trên núi có một cái đầu bằng đá giống đầu người: mắt trái là mặt trời, mắt phải là mặt trăng. Mở mắt trái thì là ban ngày, mở mắt phải thì là ban đêm. Há miệng thì là mùa xuân, mùa hè; ngậm miệng thì là mùa thu, mùa đông. (Nguồn: Ngự lãm quyển 38.)
Phía đông nam có núi Đào Đô, trên núi có cây lớn tên là Đào Đô, cành cách nhau ba nghìn dặm. Trên cây có một con gà trời. Khi mặt trời vừa mọc, ánh sáng chiếu vào cây này thì gà trời gáy, bầy gà đều gáy theo. (Nguồn: Tề dân yếu thuật quyển 6; Loại tụ quyển 91; Ngự lãm quyển 918.)
Dưới gốc cây có hai vị thần, bên trái tên là Long, bên phải tên là… (chữ khuyết) (theo chú thích Ngọc chúc bảo điển quyển 1). Cả hai đều cầm dây bện bằng cây lau, rình bắt loài quỷ mang điềm dữ, bắt được thì giết. (Ba câu này bổ sung theo đoạn sách Quát địa đồ do Ngọc chúc bảo điển dẫn.) Ngày nay sáng mồng một Tết, người ta làm hai hình người bằng gỗ đào dựng bên cửa, cài lông gà trống vào dây, ấy là dấu tích còn lại của tục xưa. (Nguồn: Ngự lãm quyển 29; Ngọc chúc bảo điển quyển 1.)
Phía đông Bồng Lai có núi Đại Dư, trên núi có cây Phù Tang. Cây cao vạn trượng (trượng: đơn vị đo dài, khoảng hơn ba mét). Trên ngọn cây thường có gà trời làm tổ. Mỗi đêm đến giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng) thì gà trời gáy, con Dương Ô (con quạ sống trong mặt trời) đáp lại. Dương Ô kêu thì gà khắp thiên hạ đều gáy. (Nguồn: sách Cổ ngọc đồ phổ quyển 24.)
Phía tây bắc núi Côn Lôn có một ngọn núi (Ngự lãm dẫn là "núi phía tây nam"), chu vi ba vạn dặm. Có con rắn khổng lồ quấn quanh núi, được ba vòng. Con rắn ấy dài chín vạn dặm (đoạn trên Bạch thiếp quyển 98 và Ngự lãm quyển 38 cũng dẫn). Rắn ở trên núi này, uống nước và kiếm ăn ở biển xanh. (Nguồn: Loại tụ quyển 96; Quảng ký quyển 456.)
Phía tây nam Ngọc Môn là (vùng) Phích Lịch (?) (ba chữ "là Phích Lịch" có trong bản Thư sao dẫn). Phía đông đất của người Khương có một nước, năm sáu trăm hộ, không phải đi phu dịch việc gì khác. Trong nước có núi, trên núi có đền miếu. Mỗi năm người trong nước nộp vài nghìn mũi nhọn (một bản dẫn là "đá"; chú thích Sự loại phú cũng thế, có lời chú nhỏ nói một bản viết là "đá kê"; Thư sao dẫn là một chữ hỏng (?); sách Văn kiến ký dẫn là "mũi khoan") vào miếu, gọi là "mũi nhọn sét", để cấp cho sét dùng. Từ khi sấm mùa xuân bắt đầu nổ thì số mũi nhọn giảm dần từng ngày, đến mùa thu thì hết sạch. (Nguồn: Ngự lãm quyển 797, lại quyển 13, quyển 52; Thư sao quyển 152; sách Phong thị văn kiến ký quyển 8; chú thích Sự loại phú quyển 7.)
Biển Đông có vùng đất Xà Khâu (gò rắn) hiểm trở, nhiều chỗ lầy lội ẩm ướt. Bầy rắn ở đó, không có người. Có con rắn đầu người mình rắn. (Nguồn: Loại tụ quyển 96; Quảng ký quyển 456.)
Trên núi Viên Khâu có nhiều rắn lớn, phải dùng tinh chất hùng hoàng (một loại khoáng vật màu vàng, xưa cho là trừ được rắn rết) để trấn áp. (Nguồn: Ngự lãm quyển 988.)
Nước Đại Nhục Chi (một nước ở Trung Á) và các nước Tây Hồ (các dân tộc phía tây) (ba chữ "và Tây Hồ" có trong bản Thư sao dẫn) có giống bò tên là Nhật Phản. (Thư sao quyển 145 dẫn là bò Nhật Chi; Ngự lãm quyển 900 dẫn là bò Phản; Thông điển quyển 192 dẫn là Nhật Cập; chú thích Sự loại phú quyển 22 dẫn là bò Bạch Bì.) Hôm nay cắt lấy ba bốn cân thịt của nó (Loại tụ dẫn là hai ba cân), hôm sau thịt đã mọc lại, vết thương liền ngay. (Loại tụ dẫn là "hôm sau vết thương lành", chú thích Sự loại phú và Thông điển dẫn cũng thế. Ngự lãm quyển 900 và quyển 166 dẫn là "cắt rồi lại mọc, tên là bò Phục". Hoàn vũ ký quyển 80 cũng thế, nhưng chữ "Phục" viết là "Cập".)
Người Hán vào nước này, thấy giống bò ấy mà không biết là của quý lạ. Người Hán nói: "Nước tôi có một loài sâu, to nhỏ cỡ ngón tay, tên là tằm, ăn lá dâu, nhả tơ cho người dùng." Người nước ngoài ấy không tin có loài tằm. (Nguồn: Loại tụ quyển 65; Ngự lãm quyển 825.)
Phía tây núi Đại Thụ có cây Thái Hoa, ăn vào thì hiểu được tiếng nói của muôn nước. (Nguồn: Loại tụ quyển 88; Ngự lãm quyển 952.)
Phía bắc Huyền Thố (một quận đời Hán ở vùng Đông Bắc) có ngọn núi, trên núi có loài hoa, người ta hái về kéo sợi dệt thành vải. (Nguồn: Ngự lãm quyển 820.)
Phía đông biển Đông có loài cây tên là Bạch Mông. Nhựa của nó dùng làm mỡ được, màu trắng như mỡ, vị ngọt. (Nguồn: Thư sao quyển 147.)
Kinh Châu có loài cây tên là Ô Cữu (cây sòi), quả giống hạt vừng, nhựa giống mỡ, vị cũng giống mỡ lợn. (Nguồn: Thư sao quyển 147. Tề dân yếu thuật quyển 10 dẫn là: "Kinh Dương có cây ô cữu, quả như hạt khiếm thực, ép ra thì như hạt vừng, nước của nó vị như mỡ lợn".)
Hễ dùng gỗ cây tử (một loại gỗ quý, được coi là vua của các loài gỗ) làm cột mà đặt ở chỗ thấp thì gỗ sẽ kêu, gọi là "tranh ngôi". (Nguồn: sách Vận phủ, vần "canh", mục thứ tám.)
Cây nghìn năm tuổi thì cành ở giữa thấp xuống, bốn bên cao lên. (Nguồn: Ngự lãm quyển 952.) Cây trăm năm tuổi thì nhựa đỏ như máu. (Nguồn: Loại tụ quyển 88; sách Châu lâm, tức Pháp uyển châu lâm, quyển 28; Ngự lãm quyển 952.)
Tinh của cây nghìn năm hóa thành dê xanh, tinh của cây vạn năm hóa thành bò xanh, thường ra dạo chơi ở chốn người. (Nguồn: Loại tụ quyển 94; Ngự lãm quyển 901 dẫn câu đầu; Sơ học ký quyển 29 và Bạch thiếp quyển 96 dẫn câu thứ hai; Châu lâm quyển 28 và Loại tụ quyển 88 dẫn hai câu đầu; Ngự lãm quyển 886 dẫn toàn bộ.)
Thời Hán Hoàn Đế, vua đi chơi trên sông, bỗng có một con bò xanh từ dưới sông lao lên, chạy thẳng xông đến bên Hoàn Đế. Mọi người đều sợ chạy tán loạn (câu này có trong bản Ngự lãm dẫn). Ông Hà, sau làm Thái úy (chức quan võ cao nhất triều đình), lúc ấy đang làm Điện trung tướng quân (tướng quân coi giữ trong cung điện) (Ngự lãm một chỗ dẫn là "Trung úy tướng quân"). Ông là người có sức mạnh, chạy tới đón đánh. Con bò thấy ông tới thì quay đầu chạy về sông. Chưa tới sông, ông đã đuổi kịp, dùng tay giật đứt chân trái con bò, tay phải cầm búa chém đầu giết nó. Con bò xanh này là tinh của cây vạn năm.
(Nguồn: Thư sao quyển 64; Ngự lãm quyển 239, lại quyển 900. Từ câu "Con bò thấy ông tới" trở xuống, Thư sao dẫn là: "Tay nắm chân phải nó, con bò thấy ông bèn chạy về sông". Xét: ông Hà là Hà Tiến (?); đoạn văn trong Thư sao khá sơ lược, nay theo Ngự lãm.)
Tần Văn công xây cung Trường An, mỗi mặt rộng bốn trăm dặm, phía nam tới núi Chung Nam. Trên núi có cây tử (Ngự lãm một chỗ dẫn là "thời Tần Thủy Hoàng, núi Chung Nam có cây tử", Châu lâm dẫn cũng thế), to mấy trăm vòng ôm, bóng cây che rợp cả trong cung. Văn công ghét cây ấy nên sai chặt, chặt mấy ngày liền mà không đổ (Ngự lãm một chỗ dẫn là "Thủy Hoàng ghét nó, đem quân đến chặt", Châu lâm cũng thế). Mỗi lần chặt, trời liền nổi gió mưa lớn, cát đá bay mù, mọi người đều chạy vội đi; đến đêm vết chặt lại liền như cũ.
Có một người bị gió mưa quật trúng, bị thương què chân không đi được (chữ "què" Ngự lãm viết là "lạnh", nay sửa theo Châu lâm), đành ở lại ngủ đêm dưới núi. Đêm ấy người đó nghe có con quỷ đến hỏi cây: "Vua Tần hung bạo, đến chặt ngươi, ngươi có khốn đốn không?" Cây đáp: "Hễ họ đến thì ta làm gió mưa đánh lại, họ làm gì được ta." Quỷ lại nói: "Nếu vua Tần sai ba trăm người xõa tóc, lấy tơ đỏ quấn quanh cây rồi chặt ngươi, chẳng phải ngươi sẽ thua sao?" Cây im lặng không đáp (Ngự lãm một chỗ dẫn là "cây lặng lẽ không nói", Châu lâm dẫn chữ "lặng lẽ" bằng một chữ khác cùng nghĩa).
Hôm sau, người ấy dâng lời tâu lên. Vua Tần làm đúng như lời đó mà chặt cây (Ngự lãm một chỗ dẫn là "vội vào báo cho vua Tần, theo lời ấy mà chặt", Châu lâm dẫn là "người bị bệnh báo cho vua Tần, theo lời ấy mà chặt"). Cây đổ, bên trong có một con bò xanh hoảng sợ chạy ra. Người ta đuổi theo, nó chạy xuống sông Lễ. (Thư sao và Châu lâm đều dẫn là "có một con bò xanh chạy ra, người ta đuổi theo, nó chạy xuống sông"; Ngự lãm một chỗ dẫn là "giữa thân cây có một con bò xanh chạy ra, đuổi nó xuống nước"; nay theo chú thích Sự loại phú.) Nhân đó vua Tần lập đội kỵ binh Mao Đầu (đội kỵ binh xõa tóc đi mở đường trước xe vua). (Nguồn: Ngự lãm quyển 680, lại quyển 958; Châu lâm quyển 67; Thư sao quyển 130; chú thích Sự loại phú quyển 24.)
Chim Cô Hoạch đêm bay ngày ẩn, thuộc loài quỷ thần. Khoác bộ lông vào thì là chim bay, cởi lông ra thì là đàn bà (hai câu này sách Bắc hộ lục dẫn đặt trước câu "người đàn ông ở Dự Chương"). Chim còn có tên là Thiên Đế Thiếu Nữ (con gái út của Thiên đế), lại có tên là Dạ Hành Du Nữ (cô gái dạo chơi ban đêm) (Ngự lãm dẫn là "tên là Đế Thiếu Nữ, một tên là Dạ Du"; nay bổ sung theo Bắc hộ lục), lại có tên là Câu Tinh (Ngự lãm một chỗ dẫn là Điếu Tinh), lại có tên là Ẩn Phi. Loài chim này không có con, thích bắt con người ta về nuôi làm con mình.
Ngày nay áo trẻ con không nên để ngoài trời ban đêm, là vì loài chim này ưa lấy máu chấm vào áo làm dấu, rồi đến bắt đứa trẻ đi. (Đoạn từ "Ngày nay" đến đây: chú thích Kinh Sở tuế thời ký dẫn là "nhà nào có trẻ nhỏ thì chim lấy máu chấm vào áo làm dấu"; Ngự lãm dẫn là "người nuôi trẻ nhỏ không được để áo ngoài trời đêm, chim này bay qua sẽ bắt trẻ đi"; sách Kinh sử chứng loại bản thảo quyển 19 dẫn là "nay người ta không để áo trẻ nhỏ ngoài trời đêm là vì thế"; nay bổ sung theo Bắc hộ lục.) Vì vậy người đời gọi nó là chim quỷ (câu này có trong bản chú thích Kinh Sở tuế thời ký dẫn). Ở Kinh Châu loài chim này nhiều nhất.
Xưa có một người đàn ông ở Dự Chương thấy trong ruộng có sáu bảy người đàn bà, không biết đó là chim. Anh ta bò rạp tới gần, lấy được một tấm áo lông trước, đem giấu đi, rồi mới đi tới chỗ bầy chim. Các chim đều chạy lại chỗ áo lông của mình, mặc vào rồi bay đi. Chỉ một con không bay đi được, người đàn ông lấy về làm vợ. Họ sinh được ba con gái. Về sau, người mẹ sai con gái hỏi cha, biết được áo giấu dưới đống lúa, bèn lấy ra mặc vào rồi bay đi. Sau đó bà mang áo về đón ba con gái; ba cô có áo cũng bay đi luôn. Nay gọi loài chim này là Quỷ Xa (xe quỷ).
(Nguồn: Ngự lãm quyển 883, lại quyển 927 có câu cuối, lại quyển 13; Bắc hộ lục quyển 1. Thủy kinh chú quyển 35 dẫn là: "Một người đàn ông ở Dương Tân bắt được chim bên bờ nước, bèn cùng sống với nhau, sinh hai con gái, rồi tất cả đều khoác lông bay đi. Người vùng Dự Chương nuôi con không để áo ngoài trời, nói rằng nếu chim này rơi bụi vào áo trẻ thì trẻ sẽ ốm, nên cũng gọi chim là Dạ Phi Du Nữ (cô gái bay chơi ban đêm)". Sách Ỷ giác liêu tạp ký, quyển hạ, của Chu Dực dẫn giống Thủy kinh chú.)
Cáo năm mươi tuổi có thể biến hóa thành đàn bà. Trăm tuổi thì thành gái đẹp (hai câu này Sơ học ký quyển 29 cũng dẫn, câu đầu là "cáo nghìn tuổi thành dâm phụ"), thành thầy đồng bóng (ba câu này Ngự lãm quyển 990 cũng dẫn, câu đầu là "cáo năm mươi tuổi thành dâm phụ", câu cuối là "lại thành đồng bóng"), hoặc thành đàn ông để ăn nằm với đàn bà. Nó biết được việc ở ngoài nghìn dặm, giỏi dùng tà thuật bùa mê, làm người ta mê muội mất trí. Nghìn tuổi thì thông với trời, thành thiên hồ (cáo trời). (Nguồn: Quảng ký quyển 447.)
Chuột trăm tuổi hóa thành thần. (Nguồn: Ngự lãm quyển 911.)
Chuột trăm tuổi hóa thành dơi. (Nguồn: Sơ học ký quyển 29; Bạch thiếp quyển 98; Ngự lãm quyển 911.)
Con phục dực (tên khác của con dơi) trăm tuổi thì có màu đỏ, khi đậu thì treo ngược; bắt được mà ăn thì thành thần tiên. (Hai câu này bổ sung theo Thủy kinh chú quyển 27.)
Dơi nghìn tuổi thì có màu trắng; bắt được mà ăn thì sống thọ vạn tuổi. (Nguồn: Loại tụ quyển 97; Ngự lãm quyển 946.)
Hạc nghìn tuổi kêu đúng theo giờ. (Nguồn: bản sách tra cứu chép tay đời Đường còn sót lại, tìm thấy trong hang đá ở Đôn Hoàng.)
Én nghìn tuổi làm tổ có cửa quay về hướng bắc. (Nguồn: Loại tụ quyển 92; sách Dậu dương tạp trở, phần tục biên quyển 8.)
Con giải (loài ba ba lớn) nghìn tuổi nói chuyện được với người. (Nguồn: sách Chính nghĩa, lời giảng cho sách Xuân Thu Tả truyện, ở đoạn năm Văn công thứ tư, dẫn từ sách Huyền trung yếu ký.)
Rùa nghìn tuổi nói chuyện được với người. (Nguồn: Sơ học ký quyển 30.)
Cóc nghìn tuổi thì trên đầu mọc sừng; bắt được mà ăn thì sống thọ nghìn tuổi (hai câu này Ngọc chúc bảo điển quyển 5 và sách Quảng vận, vần "diêm" mục 24, cũng dẫn). Cóc ấy còn ăn được sơn tinh (yêu tinh núi). (Nguồn: Ngự lãm quyển 949.)
Sơn tinh trông giống người, có một chân, cao ba bốn thước, ăn cua núi, đêm ra ngày ẩn, người không nhìn thấy được, chỉ ban đêm nghe được tiếng nó. Cóc nghìn tuổi ăn thịt nó. (Nguồn: Ngự lãm quyển 816; Thảo đường thi tiên quyển 3.)
Con vực (loài vật sống dưới nước, tương truyền ngậm cát phun vào bóng người làm người ốm chết) dài ba bốn tấc. Cóc, chim nhạc trạc (một loài chim thần giống chim phượng) và uyên ương đều ăn nó. (Nguồn: Quảng vận, vần "đức" mục 25.)
Thủy hồ (cáo nước): xét hình dạng thì nó là loài sâu bọ, nhưng khí của nó lại là quỷ. Nó dài ba bốn tấc, màu đen, rộng chừng một tấc. Trên lưng có mai, dày chừng ba phân. Trên đầu có một vật chĩa ra phía trước như cái sừng. Thấy người thì nó phun khí bắn vào người. Cách hai ba bước là bắn được người; trúng phải thì mười người chết sáu bảy.
(Nguồn: Ngự lãm quyển 950. Quảng ký quyển 473, dưới tựa đề Cảm ứng kinh, dẫn Huyền Trung ký rằng: "Con vực lấy khí bắn người, cách người ba mươi bước, bắn trúng bóng người; người bị trúng mười phần chết sáu bảy". Kinh sử chứng loại bản thảo quyển 22 dẫn rằng: "Thủy hồ là loài sâu, dài bốn tấc, màu đen, trên lưng có mai, miệng có sừng chĩa về phía trước như cái nỏ, lấy khí bắn người. Vùng Giang Hoài gọi nó là đoản hồ hay xạ công (thợ bắn), gọi chung là bệnh khe suối. Vì đây chính là loài sâu ấy nên có thể khắc chế nhau (?)".)
Én Việt ngực có đốm, tiếng kêu nhỏ; én Hồ cổ áo màu đỏ, tiếng kêu to. (Nguồn: sách Đan duyên tổng lục.)
Tinh của ngọc hóa thành hổ trắng. Tinh của vàng hóa thành xe ngựa. Tinh của đồng hóa thành đầy tớ (Ngự lãm quyển 813 dẫn là "tôi trai tớ gái"). Tinh của chì hóa thành bà lão. (Nguồn: Ngự lãm quyển 886. Quảng vận, vần "tích" mục 23, dẫn là "tinh của chì và thiếc hóa thành tớ gái"; Ngự lãm quyển 812 dẫn là "hóa thành bà tớ già"; lại quyển 912 dẫn là "hóa thành cáo, cầy".)
Nhựa thông chìm sâu vào lòng đất, nghìn năm thì thành phục linh và phục thần (hai vị thuốc là loại nấm mọc bám ở rễ cây thông). (Nguồn: Sơ học ký quyển 28; Loại tụ quyển 88; Quảng vận; Ngự lãm quyển 953; chú thích Sự loại phú quyển 24 có hai chữ cuối "phục thần".)
Nhựa cây phong chìm sâu vào lòng đất, nghìn năm thì thành hổ phách. (Nguồn: Ngự lãm quyển 808. Dậu dương tạp trở quyển 11 dẫn là "nhựa phong vào đất thành hổ phách".)
San hô có ở biển Tây của nước Đại Tần (tức đế quốc La Mã), mọc trên đá dưới nước. Lúc mới mọc màu trắng, một năm thì màu vàng, ba năm thì màu đỏ, bốn năm thì bị sâu ăn hỏng. (Nguồn: Ngự lãm quyển 807.)
Kim cương có ở các nước Thiên Trúc (Ấn Độ) và Đại Tần, còn gọi là dao gọt ngọc. Nó gọt ngọc như dao sắt gọt gỗ. Viên lớn dài chừng một thước, viên nhỏ như hạt gạo. Khi muốn khắc ngọc thì làm một chiếc vòng vàng lớn đeo vào ngón tay, mở phần lưng vòng ra như hình trăng khuyết, gắn con dao cắt ngọc vào trong vòng rồi dùng để khắc ngọc. (Nguồn: Ngự lãm quyển 813.)
Các nước Thiên Trúc, Đại Tần có nhẫn vàng. (Nguồn: Thư sao quyển 136.)
Mã não có ở nước Đại Nhục Chi. (Nguồn: Thông điển quyển 192; Loại tụ quyển 84; Ngự lãm quyển 808.)
Xà cừ (vỏ một loài trai lớn, được coi là của quý) có ở nước Thiên Trúc. (Nguồn: Loại tụ quyển 84; Ngự lãm quyển 808.)
Nước Đại Tần có pha lê (thủy tinh) năm màu, màu đỏ là quý nhất. (Nguồn: Ngự lãm quyển 808.)
Mộc nan (một loại ngọc châu quý màu vàng biếc) có ở nước Đại Tần. (Nguồn: Ngự lãm quyển 809.)
Năm thứ thịt, bảy thứ rau, át được mùi đồ ướp, mùi tanh, mùi hôi (?). (Nguồn: Thư sao quyển 145.)
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video