Thiên 1 — Tấm gương soi cho bậc tể tướng

 TẤM GƯƠNG SOI CHO NGƯỜI Ở TRUNG KHU (Trung khu: nơi cơ quan đầu não của triều đình, ở đây chỉ chức tể tướng; "quy kính" vốn là mai rùa để bói và tấm gương để soi, nghĩa là bài học, khuôn mẫu để noi theo)

 Đời Đường, Tô Côi

 (Chú thích gốc: "Ông tên chữ là Xương Dung, người Ung Châu, làm tể tướng dưới thời vua Đường Trung Tông. Vì thấy con trai là Tô Đĩnh có tài làm tể tướng, nên những ngày rảnh rỗi ông thong thả nêu ra hai mươi bảy điều để răn trước cho con. Đến khi Tô Đĩnh làm tể tướng, ông đem bản ấy bí mật cho Tống Cảnh xem, và xin đặt tên là *Trung khu quy kính*.")

 Tể tướng (vị quan đứng đầu triều đình, giúp vua điều hành mọi việc) là người trên thì giúp thiên tử (nhà vua), dưới thì điều hoà âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của trời đất; ở đây ý nói giữ cho bốn mùa, mưa nắng, mọi lẽ tự nhiên và việc đời được thuận hoà), là bậc nắm giữ vận mệnh của muôn vật. Đã ở địa vị nắm vận mệnh, nếu không theo đạo lý mà làm tròn trách nhiệm, chỉ nhởn nhơ thong dong lo cho riêng mình, thì trên sẽ ngăn trở sự giao hoà thông suốt giữa trời và đất, giữa sẽ cắt đứt lẽ sâu xa nhất của bản tính và sự sống con người, dưới sẽ cản trở sự sinh sôi tươi tốt của muôn loài. Nếu chỉ cầu yên thân một ngày thôi, cũng đã tích lại sự trừng phạt ngầm của quỷ thần (?), huống chi lâu dài!

 Gặp việc lớn, quyết những bàn luận lớn, phải lấy đạo chính mà đương đầu. Nếu không làm được thì hãy mau từ chức. Chốn trung khu không phải là chỗ để cầu yên thân qua ngày.

 Giữ lòng bình thản để ứng phó với mọi việc, đừng nảy sinh những suy tính viển vông. Hễ thấy có điều gì như không ngay chính thì phải mau quay lại, để lâu dài vẫn không mất sự ngay chính.

 Khi dâng tấu trình bày với vua, nên nói thẳng, đừng vòng vo; còn khi đối đáp thì không có khuôn phép cố định. Sự nhanh nhạy ứng biến có thể xoay chuyển được việc nhỏ, còn mưu tính sâu kín có thể làm nên kế lớn.

 Với các đồng liêu cùng hàng, hãy tuỳ theo tầm vóc, năng lực của từng người mà đối xử, thì họ tự nhiên sẽ dung hợp với mình. Đã dung hợp rồi thì hãy giữ cho đạo của mình cao vững để họ thấy, đừng để kẻ tầm thường đến làm vấy bẩn mình. Với người hiền thì gần gũi, thân mật, nhưng đừng thân mật quá đến mất sự kính trọng, như thế thì việc gì cũng làm được.

 Cất nhắc một quan, một chức, một tướng, một soái, đều phải chọn người có tài có đức.

 Nghe ý kiến của mọi người rồi mới bổ nhiệm, thì phải trái được công bằng, không sai lệch.

 Người đời không thể ai cũng hiền, cũng không thể ai cũng ngu; con chỉ nên tuỳ tài mà dùng họ.

 Bàn bạc với người ngay chính thì đường lối sẽ vững chắc mà không thay đổi. Người có tài cán thì có thể giao cho làm cho xong việc, nhưng người chuyên lo làm việc thì không nên cùng họ bàn định đường lối. Nếu cùng họ bàn, thì sẽ mất cái gốc, mà rơi vào quyền đạo (cách làm tuỳ cơ, linh hoạt, lách khỏi phép thường).

 Xét kỹ bọn quan lại gian xảo: kẻ nào lời lẽ rườm rà mà quên cả tình thân thì loại bỏ đi.

 Tôn trọng nhà Nho thì người ta sẽ chân thành, kính cẩn; thói xa hoa phung phí sẽ không nổi lên; không nổi lên thì yên ổn hoà thuận; yên ổn hoà thuận thì tự nhiên đạt đến cảnh thiên hạ được trị yên.

 Thứ sử (quan đứng đầu một châu) và huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện), nên để họ giữ chức lâu theo thứ bậc thâm niên; kẻ nào không làm được việc thì lập tức bãi bỏ. Đừng dùng quyền hành gian dối để ban ơn riêng, khiến quan lại thuyên chuyển đi lại tấp nập ngoài đường; như thế đã làm mất ý nghĩa của việc làm quan, mà kẻ chịu tai hại thì theo sau đó.

 Muốn dân đông đúc và giàu có, cốt ở chỗ giữ được yên ổn lâu dài.

 Không dạy dỗ, luyện tập dân mà bắt họ ra trận, ấy gọi là vứt bỏ họ.

 Việc giúp vua trị nước cốt ở chỗ cẩn thận giữ gìn phép tắc chế độ, khiến các tướng ngoài biên giữ quân nghiêm chỉnh, sửa sang các trạm canh gác, do thám (xích hậu), để bờ cõi không bị xâm phạm; không cần cố mở rộng đất đai, chỉ tốn hao của cải Trung Quốc, chẳng ích gì.

 Người xưa dùng hình phạt có ba bộ luật: nhẹ, vừa và nặng (tam điển: nước mới lập thì dùng luật nhẹ, nước đã yên ổn thì dùng luật vừa, nước loạn thì dùng luật nặng), mỗi loại có chỗ dùng riêng. Đạo cai trị ngày nay là ở chỗ dùng luật vừa, phải cẩn thận giữ lấy, đừng để người khác làm mình dao động hai lòng.

 Đừng xin vua ân xá (tha tội, giảm tội hàng loạt) nhiều lần mà mở ra cửa cầu may cho kẻ phạm tội.

 Đừng sợ kẻ quyền thế mạnh bạo mà làm tổn hại phép tắc chế độ.

 Lệnh dạy bảo ban ra ít mà giữ vững, thì lòng dân sẽ gắn bó bền chặt.

 Đừng quá cứng rắn khi xử lý việc người. Lo nghĩ không chu đáo, làm bề tôi mà không kín miệng, thì sẽ mất thân. Người nào không phải là người nên cùng bàn bạc thì đừng nói với họ.

 Phải siêng năng suy nghĩ, đừng vì việc nhỏ mà coi thường những then chốt hệ trọng.

 Của cải đừng tích trữ nhiều; tính đủ dùng trong ba năm, số còn lại thì chia cho họ hàng. Tích trữ nhiều rất hại đến điều nghĩa, khiến lòng người không yên; lòng không yên thì xử lý công việc sẽ không thoả đáng.

 Giữ mình trong sạch và kiểm soát kẻ dưới, đừng để cho kẽ hở gian tà hé mở dù chút ít, mà tiền của hối lộ chảy ra ngoài.

 Hãy giữ khoảng cách với họ nhà vợ, đừng để họ phô trương ơn riêng ra ngoài; nhưng trước hết chính mình phải tự răn giữ cẩn thận. Kiểm soát con em, đừng để chúng mở cửa nhận người đến cầy cục, đừng dùng người thân thích mà can thiệp vào công việc của các quan phụ trách. Một khi đã có lòng riêng tư, thì không thể đứng trên mà nắm giềng mối được nữa.

 Con em và con rể làm quan, hãy tuỳ tài sức mà tự gánh vác chức phận; khi điều chuyển, đừng để vượt quá khả năng của họ mà đặt họ đứng trên người khác.

 Xe ngựa, áo quần, đồ dùng của con em, đừng để vượt hơn mọi người; như thế thì giữ được nhà, mà giữ được nhà thì mới trị được nước.

 Nhà ở cốt ở chỗ sạch sẽ, không cốt ở chỗ lộng lẫy; đừng để quá mức dù chỉ một chút, kẻo làm lòng mình sa đà buông thả.

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video