# Kinh Bột do Phật nói
Kinh Bột do Phật nói, một quyển.
Thuộc loại kinh Đại thừa (dòng Phật giáo chủ trương tu để cứu độ khắp mọi người, không chỉ cứu riêng mình), chỉ có một bản dịch.
Kinh Bột do Phật nói, một quyển.
Ưu-bà-tắc (người đàn ông theo Phật, tu tại gia và giữ giới) Chi Khiêm, người gốc nước Nguyệt Chi, dịch vào đời nhà Ngô.
Kinh Bột do Phật nói.
Cũng gọi là "Bột kinh sao" (bản chép lược Kinh Bột).
Tôi nghe như vầy. Một thời, Phật ở nước Xá-vệ (một nước lớn ở miền bắc Ấn Độ thời xưa). Ở đó có vị thái tử tên Kỳ, có một khu vườn ruộng rộng tám mươi khoảnh (khoảnh: đơn vị đo diện tích ruộng đất, mỗi khoảnh bằng một trăm mẫu), cách thành không xa. Đất ở đó bằng phẳng, có nhiều cây ăn quả, chỗ nào cũng có suối chảy và ao tắm. Nước ao trong sạch, không có sâu bọ, ong, muỗi, mòng, ruồi hay bọ chét.
Có cư sĩ (người tu theo Phật nhưng vẫn sống ở nhà) tên Tu-đạt, tự thân phụng sự Phật, thọ trì Ngũ giới (năm điều răn mà người theo Phật tại gia nhận và giữ suốt đời): không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu. Ông đã thấy rõ chân lý và bước vào dòng thánh (?). Ông thường thích bố thí, cứu giúp người nghèo khổ, nên người đời gọi ông là "ông Cấp Cô Độc" (người chu cấp cho kẻ mồ côi và người không nơi nương tựa).
Tu-đạt muốn dựng tinh xá (nơi ở và tu hành của Phật và các vị sư) cho Phật. Ông đi xem khắp nơi, thấy chỉ có vườn của thái tử Kỳ là tốt, bèn xin mua. Thái tử Kỳ nói: "Nếu ông lấy vàng trải kín mặt đất, không chừa chỗ trống nào, thì tôi sẽ bán cho." Tu-đạt nói: "Được, xin mua theo giá ấy." Thái tử Kỳ nói: "Tôi nói đùa thôi." Hai bên tranh cãi rối ren. Các bậc lão thần trong nước can rằng: "Ngài đã hứa giá rồi thì không nên đổi ý." Thái tử bèn chịu bán.
Tu-đạt lặng thinh suy nghĩ xem kho nào có đủ vàng. Thái tử Kỳ tưởng ông hối hận, chê đắt nên dừng lại. Tu-đạt nói: "Không phải tôi chê đắt, tôi đang nghĩ nên lấy vàng ở kho nào thôi." Ông lập tức sai người dùng voi chở vàng ra, chở đến đâu trải đến đó; chốc lát đã phủ kín bốn mươi khoảnh. Thái tử Kỳ cảm động, nghĩ rằng: "Phật hẳn có đạo lớn, nên mới khiến người này coi nhẹ của báu đến thế." Thái tử bảo: "Dừng ở đây thôi, đừng đem vàng ra nữa. Đất vườn thuộc về ông, còn cây cối thì tôi tự muốn dâng lên Phật." Hai bên đồng lòng như vậy, dựng xong tinh xá rồi cùng dâng lên Phật. Phật cùng một nghìn hai trăm năm mươi vị sa-môn (người xuất gia tu hành) ở trong đó. Vì thế nơi ấy gọi là "Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên" (vườn cây của thái tử Kỳ, đất của ông Cấp Cô Độc).
Vua nước ấy tên là Ty-tiên-nặc. Cả trong cung lẫn dân chúng đều thờ Phật, cúng dường các sa-môn áo mặc, thức ăn, giường nằm, thuốc chữa bệnh, những gì cần dùng. Khi đời không có Phật thì các đạo khác đều thịnh, ví như trong đêm tối thì đuốc và nến tỏa sáng. Khi thiên hạ có Phật thì mọi thuyết tà đều lặng xuống, ví như mặt trời mọc thì lửa không còn sáng nữa. Trong nước vốn cùng thờ năm trăm người theo ngoại đạo (các đạo khác ngoài Phật giáo); đến lúc này, các ngoại đạo, các thuyết tà ấy đều bị bỏ.
Những người ngoại đạo bèn cùng nhau ghen ghét, bàn mưu bôi nhọ Phật để mong được tôn kính trở lại. Có một nữ đệ tử của họ tên Toan-đà-lợi nói: "Các thầy đừng lo. Con có thể khiến người ta không kính Phật nữa mà thờ các thầy như cũ. Bắt đầu từ hôm nay, ngày nào con cũng trang điểm, qua lại chỗ Phật và các sa-môn. Sau một tháng, các thầy hãy lén giết con, chôn trong rừng cây Kỳ, rồi giả vờ đi tìm. Mọi người sẽ nói: 'Thường thấy cô gái này qua lại tinh xá.' Các thầy liền đến tâu vua, xin quan sai người đi lục soát, rồi khóc lóc đưa xác ra, nói rằng các sa-môn dâm loạn, không có lòng giữ giới. Người trong nước nghe vậy, ắt sẽ bỏ Phật mà theo thờ các thầy." Các thầy nói: "Hay lắm."
Cô gái làm đúng như lời, qua lại suốt một tháng. Các thầy sai bốn người cùng giết cô rồi chôn đi. Họ chia nhau đi tìm xong, liền đến cửa cung tâu rằng: "Chúng tôi mất một người con gái còn sống. Mọi người đều thấy ngày ngày cô ấy qua lại chỗ các sa-môn. Xin quan sai người lục soát." Vua liền ra lệnh cho viên quan bộ ngoài đi cùng các thầy. Họ giả vờ đi tới đi lui hai ba lượt rồi đào xác ra, đặt lên xe chở đi khắp nơi, vừa đi vừa khóc mà nói: "Phép tắc của sa-môn là phải giữ giới trong sạch, vậy mà lại dâm vợ con người ta, sợ việc bị lộ nên giết rồi giấu đi. Thế thì có đạo gì đâu!" Người trong nước nghe vậy, nhiều người tin. Chỉ những người đã đắc đạo mới biết đó là gian dối.
Phật bèn dặn các sa-môn: "Hãy tạm đừng vào thành. Sau bảy ngày, sự thật sẽ lộ ra." Đến sáng ngày thứ tám, Phật sai A-nan (vị đệ tử hầu cận Phật) đi khắp các ngõ mà nói: "Kẻ nói dối, gièm pha người khác, trời khiến miệng hôi; kẻ vu khống người trong sạch, chết vào địa ngục (cõi chịu khổ hình nặng nề sau khi chết); kẻ ngu ác tự chuốc oán, phải chịu khổ trong đêm dài." Người trong nước nghe lời ấy, đều bảo nhau: "Các sa-môn hẳn là trong sạch, nên Phật mới nói như vậy."
Vua sai người bí mật dò xét, thấy trong nhà bọn ngoại đạo lén chúc mừng nhau, cùng ban thưởng cho bốn người kia. Theo phép của bọn ngoại đạo, ai thuộc nhiều kinh thì được chia nhiều. Trong bốn người có một kẻ ngu tối, được chia phần ít nhất, liền giận mà nói: "Ta sẽ tố việc các người tự giết người rồi vu cho Phật, thế mà lại chia cho ta ít!" Người đi dò nghe được, bắt dẫn lên tâu vua. Đến nơi, hắn khai đúng sự thật. Vua liền bắt những kẻ chủ mưu.
Vua cùng các quan ra đến chỗ Phật. Ông Cấp Cô Độc, các thanh tín sĩ (người tu tại gia có lòng tin trong sạch) và vô số dân chúng trong nước cũng đều đến chỗ Phật. Đến nơi, lễ xong, mọi người ngồi sang một bên. Vua chắp tay thưa với Phật: "Vừa rồi nghe lời phỉ báng ấy, ai nấy đều bàng hoàng. Chỉ có Phật là chân thật tuyệt đối, trong sạch vô cùng. Không biết vì cớ gì, do đâu mà có việc này?"
Phật bảo vua: "Lời phỉ báng sinh ra đều do lòng tham và lòng ghen. Việc này đã có từ lâu, không phải chỉ đến nay mới có." Vua nói: "Xin được nghe chuyện ấy."
Phật nói: "Trong vô số đời trước của ta, khi ta còn tu đạo Bồ-tát (người tu hạnh cứu độ chúng sinh, đang trên đường thành Phật), ta thường giữ lòng từ bi, muốn cứu muôn dân thoát khổ. Khi ấy có nước Bồ-lân-nại, rộng lớn và đẹp đẽ, dân cư đông đúc. Trong nước có một vị Phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn, tôn giáo cổ của Ấn Độ), họ Cù-đàm, tài giỏi, trí tuệ cao xa, đứng đầu trong nước. Ông có ba người con. Người con út đẹp đẽ không ai sánh, cha rất quý, bèn mở hội lớn, mời các đạo sĩ và họ hàng trong ngoài đến, rồi bế con ra cho mọi người xem. Các thầy xem tướng nói: 'Đứa bé này ưa đạo, có tướng thánh nhân, ắt sẽ làm quốc sư (bậc thầy được vua và cả nước tôn kính).' Nhân đó đặt tên là Bột.
Bột từ nhỏ đã ham học, tài nghệ hơn người, thông suốt các kinh sách, cùng chín mươi sáu thứ đạo thuật trong thiên hạ (tất cả các phái học thuật, tôn giáo thời ấy); những việc như con người chết rồi đi về đâu, núi lở đất động, tai biến, họa phúc, phương thuốc chữa bệnh, phép trấn yểm, không gì là không biết. Ông dẹp được lòng dâm, trừ được tà thuật bùa ngải; mưu lược võ bị đều đủ cả, mà tính tình lại nhân từ.
Sau khi ông Cù-đàm mất, hai người anh ghen ghét Bột, nhiều lần đòi chia gia tài, nói rằng: 'Bột từ nhỏ ham học, theo thầy tốn kém, nên phần chia phải ít.' Người mẹ thương Bột, nhiều lần khuyên bảo hai người con lớn, nhưng họ không chịu thôi. Bột thấy ý các anh quá gay gắt, tự nghĩ: 'Đời người ai cũng vì tham mà khổ. Nếu ta không đi thì các anh sẽ không bao giờ thôi.' Bèn thưa với mẹ, xin đi học đạo. Mẹ bằng lòng. Bột liền đi theo một vị thầy sáng suốt, làm sa-môn.
Ở trong núi, ông tự đạt được bốn tâm (?): một là thương chúng sinh như mẹ thương con; hai là xót thương thế gian, muốn cho mọi người được giải thoát; ba là hiểu ý đạo, lòng luôn vui vẻ; bốn là giữ gìn được tất cả, không vi phạm điều gì. Ông lại đạt được bốn điều mà các vị Phật đều khen: một là chế ngự được tham dục và dâm dục; hai là trừ được giận dữ; ba là bỏ được ý nghĩ si mê; bốn là được vui không mừng quá, gặp khổ không lo buồn. Ông lại dứt được năm thứ ham muốn: mắt không tham sắc đẹp, tai không tham tiếng hay, mũi không tham mùi thơm, lưỡi không tham vị ngon, thân không tham những thứ êm mịn.
Ông dùng trí tuệ và những cách khéo léo, thuận theo lòng người mà giáo hóa thiên hạ, khiến mọi người làm mười điều lành, hiếu thuận với cha mẹ, kính thờ thầy và các bậc trên. Những ai còn nghi ngờ, ông khiến họ tin vào đạo đức, biết rằng chết đi rồi còn sinh lại, làm lành thì được phúc, làm ác thì chịu tai ương, tu đạo thì đắc đạo. Thấy người lo âu khốn khổ thì ông giải cứu; người bệnh tật thì ông cho thuốc. Những ai theo lời Bột dạy, khi chết đều được sinh lên cõi trời. Quận, nước nào gặp lụt, hạn hay tai biến, Bột đến thì liền yên ổn, mọi thứ độc hại đều bị trừ."
"Khi ấy có một nước lớn, yên vui, giàu có, đông dân. Vua tên là Lam-đạt. Bốn vị quan được vua tin dùng chuyên làm điều tà vạy, nịnh bợ, dâm loạn, trộm cắp, gian dối, xâm chiếm cướp đoạt không biết chán; dân chịu khổ vì họ mà vua không hay biết. Bột thương xót, đi đến ngoài thành, ở nhờ chỗ đạo sĩ Sa-đà bảy ngày, rồi vào thành để xin ăn.
Vua ở trên lầu nhìn thấy Bột còn trẻ, dáng vẻ đoan chính, bước đi khác người, trong lòng rất yêu kính, liền ra hỏi han. Vua nói: 'Mong đạo nhân để tâm cho. Tôi có một tinh xá ở gần, ngay ngoài thành, ngài có thể ở trong đó, tôi sẽ cung cấp những gì ngài cần.' Bột nói: 'Vâng.' Vua mừng, nói: 'Tôi muốn phiền ngài, từ mai trở đi, ngày ngày vào cung dùng bữa.' Bột nói: 'Tốt lắm.' Vua về nói với phu nhân: 'Bột không phải người thường, mai nàng sẽ được gặp.' Phu nhân trong lòng vui mừng. Dưới giường có một con chó tên Tân-kỳ, nghe vậy cũng mừng.
Sáng hôm sau Bột vào cung, vua và phu nhân ra đón, làm lễ, dọn giường vàng, trải thảm len quý. Bột sắp ngồi xuống thì con chó chạy tới liếm chân ông. Vua tự đứng dậy rót nước cho ông rửa, cung kính dâng cơm. Xong, cùng nhau ra tinh xá ngoài thành. Bột giảng cho vua phép tắc trị nước. Vua rất vui mừng, bèn xin Bột ở lại, cho ông cùng bốn vị quan kia lo việc nước.
Bốn vị quan ấy ngu dốt, nhút nhát, không quen trận mạc, tự biết mình tham ô nên thường sợ vua biết. Một người cho rằng người chết thì thần thức (phần tinh thần, linh hồn) cũng mất, không sinh lại nữa. Một người cho rằng giàu nghèo, khổ vui đều do trời định. Một người cho rằng làm lành không được phúc, làm ác không bị họa. Một người tự cậy mình biết xem sao đoán việc. Nhưng cả bốn đều nịnh bợ, không làm chính sự một cách trung thực.
Bột tính thông minh, tài cao, dũng mạnh, nhân nghĩa, cung kính, giữ chữ tín, hòa thuận, ít nói; khi nói thường mỉm cười, không làm tổn thương lòng ai; trong sạch, không ham muốn, tiết chế sắc dục, ít bày việc; chính sự của ông không rườm rà. Ông biết trước tai biến, sai khiến được quỷ thần, làm được người chết sống lại; thương dân như con, lấy đạo mà dạy họ: không được say rượu gây gổ, săn bắn, chài lưới, bắn giết chim thú; những thói giết hại, trộm cắp, dâm loạn, dối trá, gièm pha, chửi rủa, nịnh bợ, ghen ghét, tranh giành, giận dữ, mê tín yêu ma, ông đều cảm hóa cho thành tốt.
Từ khi ông nắm chính sự, trong nước yên ổn, mưa gió đúng mùa, ngũ cốc (năm loại lương thực chính, chỉ chung mùa màng) được mùa. Các quan làm theo phép, không còn quấy nhiễu dân. Mọi người lấy vô vi (sống thanh tịnh, không bày việc, không gây rối) làm gốc (?), chỉ quý việc thờ Phật; bốn bậc đạo quả của sa-môn (bốn mức chứng ngộ trên con đường tu giải thoát) thì sớm tối tụng đọc học tập. Người con trai của chị ông cũng hiền và có chí, thường tôn Bột làm thầy. Những người ham học trong nước phần nhiều đều nương theo ông. Vua không còn phải lo gì, giao hết mọi việc cho Bột.
Bốn vị quan sợ hãi và ghét ông, vì không còn được tung hoành, nên nổi lòng ghen, bàn mưu hại Bột. Họ góp của báu, mỗi người đến số một ức (một con số cực lớn), rình lúc vua ra ngoài, đem dâng lên phu nhân, rồi tự trình bày: 'Chúng thần hết lòng dâng tất cả những gì nhà mình có, cả thân mình và vợ con cũng xin làm nô tì. Chúng thần muốn thưa một việc, mong được phu nhân nghe xét.' Phu nhân tham của, nhận lấy những món báu đẹp, đáp lời bốn vị quan: 'Cứ nói đi.'
Bốn vị quan thưa: 'Bột mà vua thờ phụng, ăn mặc thô kệch như kẻ ăn mày. Ông ta được đối đãi quá trọng mà không nghĩ đến ơn nước, ngày ngày dẫn dắt vua theo lời dạy xấu về phu nhân (?), khiến vua xa lánh chốn phòng the. Chúng thần riêng nghĩ, phu nhân đang lúc trẻ khỏe, nên có con nối dõi; nếu lỡ mất thời thì nước sẽ không còn người kế vị. Xin phu nhân nghĩ kỹ: không trừ Bột thì e rằng sau này sẽ hối hận.' Phu nhân giận, nói: 'Vua tin người này mà không biết cái ác của hắn. Các ông cứ về đi, nay ta tự lo việc này, đến mai sẽ khiến không còn thấy Bột nữa.'
Phu nhân cho bốn vị quan ra về, liền lấy nước quả dành dành bôi vàng mặt, xõa tóc rối, nằm quay mặt vào trong. Chốc lát vua về, cung nữ tâu: 'Phu nhân không vui.' Vua vốn rất trọng phu nhân, vào hỏi mấy lần, phu nhân không đáp. Vua liền giận, nói: 'Kẻ nào có tội đáng giết? Nàng muốn ta trị tội ai thì cứ nói!' Phu nhân rơi nước mắt nói: 'Vua chắc chẳng nghe lời thiếp đâu.' Vua nói: 'Cứ nói, ta không trái ý nàng.' Phu nhân liền thưa: 'Sáng nay vua vừa ra ngoài, Bột đến nói với thiếp: "Nay vua đã già lẫn, không coi được việc nước nữa. Quan và dân trong nước đều phục theo ta. Có thể mưu đoạt ngôi để cùng nhau hưởng vui." Nay thiếp lại bị kẻ ăn mày ấy mưu tính, nên thiếp buồn rầu.'
Vua nghe lời ấy, như người mắc nghẹn: nuốt không trôi mà nhả cũng không ra. Không nghe theo thì sợ về sau hối hận; nghe theo thì sợ nước loạn. Vua nghĩ: 'Bột giúp ta đã mười hai năm, luôn làm chính sự trung thực, lo cho nước, trừ tai họa, xa gần đều nhờ cậy. Ông ấy là báu vật của nước, không thể trị tội.' Vua nói: 'Nay mà trị tội Bột thì sau này ắt sẽ đại loạn. Vì muôn dân, hãy cùng nhau nhẫn nhịn.'
Phu nhân liền lao mình xuống dưới giường, gào khóc mà nói: 'Không trị tội Bột thì thiếp sẽ tự đâm mình, tự gieo mình xuống lầu, thiếp không thể nhìn mặt hắn!' Vua lại dỗ dành: 'Nàng cũng hiểu phép tắc, đây không phải việc nhỏ. Hãy dậy, cùng nhau bàn.' Phu nhân ngồi dậy. Vua nói: 'Theo phép đối với người tu hành thì không thể dùng dao gậy, phải đuổi dần dần, bớt dần việc cung dưỡng. Mai ông ấy đến, đừng làm lễ nữa, chỉ giơ tay vái qua loa thôi (?); đặt một chiếc giường gỗ dưới điện cho ông ngồi; nấu thứ gạo xấu hạng tồi, đựng bằng bát sành. Như thế ông sẽ hổ thẹn, đến cùng cực thì tự khắc bỏ đi.' Lúc vua nói những lời ấy, con chó Tân-kỳ không vui.
Sáng hôm sau, phu nhân làm theo lời vua, dặn dò nhà bếp đầy đủ. Bột vào cung, con chó Tân-kỳ ở dưới giường nhe răng sủa ông. Bột thấy chó sủa, thấy phu nhân chỉ vái qua loa, thấy cách bày biện, liền biết có mưu. Ông tự nghĩ: 'Ta muốn không hại ai, mà người lại hại ta. Như vậy ta nên lánh vào núi sâu thôi. Oán nhỏ sẽ thành oán lớn, không thể coi thường. Họ đã mưu ngầm thì ta nên cẩn thận. Phàm người ta, thân dù yếu mà hạnh ngay chính mới là mạnh. Nay ta có bát ăn, bình nước, dép da, lọng che, túi lọc nước (dùng để lọc bỏ sâu bọ trong nước uống, tránh giết hại sinh vật), như thế là đủ dùng rồi.'
Bột ăn xong, thu xếp đồ đạc muốn đi. Vua kinh hãi đứng dậy, nói: 'Sao lại đi vội thế?' Rồi ngoảnh lại bảo phu nhân: 'Nàng đã khiến ta làm mất lòng thánh nhân.' Vua liền tiến tới níu Bột lại, hỏi ông muốn đi đâu. Bột đáp: 'Ta giúp vua trị nước đã mười hai năm, chưa từng thấy Tân-kỳ nhe răng sủa như hôm nay. Ắt là có mưu, nên ta muốn đi.' Vua nói: 'Quả thật có mưu. Nay thấy ý ngài, mới biết ngài nhận ra điều nhỏ nhặt rất sáng suốt. Xin tự răn mình, ta sẽ giết kẻ ác, ngài không cần phải đi.'
Bột nói: 'Ý vua trước kia dày, nay đã mỏng. Nhân lúc ta chưa có lỗi, nên kịp thời ra đi. Phàm việc gì thịnh rồi cũng có lúc suy, hợp rồi cũng có lúc tan; lành dữ không thường, họa phúc tự đuổi theo người. Kết bạn mà không bền thì không thể thân. Thân mà không có chừng mực thì lâu ắt nhờn nhàm, như múc nước suối, đào càng sâu càng đục. Gần người hiền thì thành trí, quen kẻ ngu thì thêm mê. Gặp nhau nhiều quá thì sinh khinh, xa nhau quá thì thành oán.
Kết giao với bạn tốt thì qua lại có chừng, thân mà vẫn có kính, lâu ngày càng thêm dày. Bạn không tốt thì nhờ cậy không được đáp lại, lời khéo miệng lanh, hợp nhau tạm bợ, không đáng tin. Người đối với ta có lễ thì nên đáp lại bằng sự kính trọng; người đãi ta khinh mạn thì nên lánh xa ngay. Có khi thân yêu nhau rồi quay ra ghét nhau: lúc yêu thì có thể gần, lúc ghét thì không thể gần. Kính để gần điều lành, răn để xa điều ác; lành dữ mà không phân biệt thì không phải là đường yên ổn.
Người không có lỗi thì không được xâm phạm bừa bãi. Kẻ ác đã làm việc ác thì không thể dung nạp (?). Người kia đã muốn xa thì không thể gượng thân. Ân tình đã lìa thì không nên tiếc nhớ. Chim đậu mà cành gãy thì biết tìm chỗ khác mà đậu. Đi hay ở đều có lúc thích hợp, cần gì giữ mãi như cũ. Cành mục không thể vịn; người đang rối ý không thể chạm vào. Người muốn ghét nhau thì gặp mặt không vui, người này xướng mà người kia không họa theo, thế là biết tình đã mỏng. Người muốn tốt với nhau thì lúc gấp hay lúc thường đều đến giúp, nói lời trung thực khuyên bảo, thế là biết tình còn dày.
Người lành thì không thân, kẻ ác thì không xa; trước kính sau khinh; hiền ngu không phân biệt — vậy không đi thì còn chờ gì? Phu nhân lúc đầu lạy ta, nay chỉ vái qua loa; nếu ta không đi, sẽ bị chửi mắng đuổi đi. Lúc đầu dọn tòa vàng, nay đặt giường gỗ; lúc đầu đựng bằng đồ quý, nay dùng chén sành; lúc đầu cơm gạo tẻ ngon, nay là gạo xấu hạng tồi. Ta mà không đi, sẽ đến lúc cơm bị ném xuống đất. Người quen đến chơi nhà, chủ nhà nhìn khách: đêm đầu quý như vàng, đêm thứ hai như bạc, đêm thứ ba như đồng. Chứng cứ đã hiện ra như vậy, không đi còn đợi gì nữa?'
Vua nói: 'Nước giàu, dân yên là nhờ sức của ngài. Nay ngài bỏ đi thì sau này nước sẽ hoang tàn.' Bột nói: 'Thiên hạ có bốn thứ tự hủy mình: cây sai hoa quả thì lại làm gãy cành mình; rắn độc ngậm nọc độc thì lại hại chính thân mình; tể tướng không hiền thì tai họa lan đến nước nhà; người làm điều ác thì chết vào địa ngục. Đó là bốn thứ tự hủy mình. Kinh có câu:
Ác từ lòng mà sinh,
Quay lại tự hại mình,
Như sắt sinh ra gỉ,
Ăn mòn chính thân hình.'
Vua nói: 'Nước không có người phò tá giỏi, thật phải cậy vào ngài. Nếu ngài muốn bỏ đi thì nước ắt lâm nguy.' Bột nói: 'Phàm người có bốn việc tự chuốc nguy: đứng ra bảo lãnh cho nhà người khác; làm chứng cho người; làm mối gả vợ của người khác; nghe theo lời tà. Đó là bốn việc tự chuốc nguy. Kinh có câu:
Kẻ ngu làm việc gì,
Cũng rước họa vào thân;
Buông lòng cho thỏa ý,
Sau chuốc lấy tai ương nặng.'
Vua nói: 'Ta coi ngài là thầy, là bạn, xưa nay không hề coi nhẹ. Xin tha cho những điều ta chưa chu toàn, đừng bỏ ta mà đi.' Bột nói: 'Bạn có bốn hạng, không thể không biết: có bạn như hoa, có bạn như cân, có bạn như núi, có bạn như đất. Thế nào là bạn như hoa? Lúc hoa tươi thì cài lên đầu, lúc héo thì vứt bỏ; thấy giàu sang thì bám theo, gặp nghèo hèn thì bỏ rơi. Đó là bạn như hoa. Thế nào là bạn như cân? Vật nặng thì đầu cân chúi xuống, vật nhẹ thì đầu cân ngóc lên; có cho thì kính, không cho thì khinh. Đó là bạn như cân. Thế nào là bạn như núi? Ví như núi vàng, chim thú tụ về, lông cánh đều nhuốm ánh sáng; mình sang trọng mà làm vẻ vang cho người, giàu vui thì cùng nhau vui. Đó là bạn như núi. Thế nào là bạn như đất? Trăm thứ lúa và của báu, mọi thứ đều trông vào đất; đất nuôi dưỡng, che chở, ơn dày không mỏng. Đó là bạn như đất.'
Vua nói: 'Nay ta tự biết mình suy nghĩ nông cạn, nghe theo lời tà, khiến ngài phải bỏ đi.' Bột nói: 'Người sáng suốt có bốn hạng không dùng: bạn tà vạy giả dối, bề tôi nịnh bợ, vợ lẳng lơ yêu mị, con bất hiếu. Đó là bốn hạng không dùng. Kinh có câu:
Bạn tà làm hỏng người,
Tôi nịnh làm loạn triều,
Vợ dâm làm tan nhà,
Con ác làm nguy cha mẹ.'
Vua nói: 'Chúng ta đã yêu quý nhau thắm thiết, nên nhớ tình xưa, không thể bỏ rơi ta.' Bột nói: 'Có mười điều cho biết là tình yêu quý thắm thiết: xa cách không quên; gặp nhau vui mừng; có món ngon thì gọi nhau cùng ăn; lời nói quá đáng thì nhịn cho nhau; nghe điều tốt của nhau thì càng vui; thấy điều xấu thì hết lòng can ngăn; việc khó làm mà làm được cho nhau; không đem chuyện riêng của nhau nói ra ngoài; gặp việc gấp thì giúp gỡ cho nhau; nghèo hèn không bỏ nhau. Đó là mười điều của tình yêu quý thắm thiết. Kinh có câu:
Đổi ác mà theo lành,
Lấy chính pháp mài giũa nhau,
Trung chính mà răn dạy, khích lệ,
Thế mới hợp đạo làm bạn.'
Vua nói: 'Cái ác của bốn vị quan khiến ngài giận, không còn ưa ta nữa.' Bột nói: 'Có tám điều cho biết người không ưa nhau: gặp nhau thì đổi sắc mặt; liếc xéo nhìn ngang; nói chuyện với thì không đáp; mình nói phải thì bảo là trái; nghe mình sa sút thì hả hê; nghe mình thịnh đạt thì không vui; chê bai điều tốt của người; tác thành điều xấu của người. Đó là tám điều. Kinh có câu:
Đấu nhau ngay thẳng mà giết người,
Còn có thể được tha thứ;
Ôm lòng độc, ngầm mưu hại,
Người như thế khó mà gần.'
Vua nói: 'Ấy là vì ta ngu tệ, không phân biệt được sáng tối, bị kẻ ác làm cho lầm lạc, nên mới mất lòng thánh nhân.' Bột nói: 'Có mười điều cho biết một người sáng suốt: phân biệt được hiền ngu; nhận ra sang hèn; biết được giàu nghèo; liệu được việc khó dễ; rõ khi nào nên bỏ, khi nào nên lập; xét kỹ người mình giao việc; vào nước nào thì biết phong tục nước ấy; lúc cùng đường thì biết nên về đâu; nghe rộng biết nhiều; thấu suốt được đời trước. Đó là mười điều. Kinh có câu:
Lúc nguy mới biết bạn,
Ra trận mới thấy dũng,
Bàn luận biết người sáng,
Lúa đắt biết người nhân.'
Vua nói: 'Từ khi có ngài, trong ngoài đều yên ổn. Nay ngài bỏ ta, ta mãi mãi không còn chỗ nương cậy.' Bột nói: 'Có tám điều khiến người được yên ổn: được của cải cha để lại; có nghề nghiệp tốt; điều học được thành tựu; có bạn hiền lành; có vợ đoan trang hiền thục; có con hiếu thảo; có tôi tớ thuận theo; biết tránh xa điều ác. Đó là tám điều. Kinh có câu:
Sinh ra mà có của,
Được bạn hiền là vui;
Không phạm điều ác nào,
Có phúc che chở là vui.'
Vua nói: 'Lời của thánh nhân quả thật không có gì không làm lòng người hả hê.' Bột nói: 'Có tám điều vui: được cùng người hiền làm việc; được hỏi han bậc thánh; tính tình nhân hậu, hòa nhã; sự nghiệp ngày càng đổi mới; giận lên mà tự kiềm chế được; biết lo xa để phòng họa; gần gũi với đạo pháp; bạn bè không lừa dối nhau. Đó là tám điều. Kinh có câu:
Có Phật ra đời là vui,
Giảng giải kinh đạo là vui,
Đại chúng hòa hợp là vui,
Hòa thì luôn yên ổn.'
Vua nói: 'Xưa nay ngài vốn dễ nghe lời can, sao nay khó giữ lại thế?' Bột nói: 'Có mười hạng người không nên can: kẻ keo kiệt tham lam; kẻ háo sắc; kẻ mê muội; kẻ nóng nảy hung bạo; kẻ ngang ngạnh xông xáo; người đang mệt mỏi cùng cực; kẻ kiêu căng buông thả; kẻ thích đánh nhau; kẻ ngu lì; kẻ tiểu nhân. Đó là mười hạng. Kinh có câu:
Giảng pháp cho kẻ ngu lì,
Như nói chuyện với người điếc;
Người khó cảm hóa,
Không thể can ngăn khuyên bảo.'
Vua nói: 'Kẻ như ta kiêu căng buông thả, không xa được sắc dục, chẳng lẽ ngài không muốn nói chuyện với ta nữa sao?' Bột nói: 'Có mười trường hợp không nói chuyện với người: kẻ ngạo mạn; kẻ đần độn; người đang lo sợ; người đang vui mừng quá độ; người đang hổ thẹn; người nói lắp; kẻ thù oán; người đang rét đói; người đang bận việc; người đang thiền định (ngồi tĩnh lặng, tập trung tâm ý để tu). Đó là mười trường hợp. Kinh có câu:
Làm được thì hãy nói,
Không làm được, chớ nói suông;
Kẻ giả dối không thành tín,
Bậc sáng suốt chẳng đoái hoài.'
Vua nói: 'Người vợ xấu nết mà dáng đẹp, khéo ăn nói, nếu có tư tình bên ngoài thì rốt cuộc làm sao mà biết?' Bột nói: 'Có mười dấu hiệu có thể biết ngay: đầu tóc rối, búi tóc lệch; sắc mặt biến đổi, toát mồ hôi; nói cười to tiếng; nhìn ngó không ngay thẳng; nhận đồ trang sức quý của người kia; nhòm ngó qua tường; ngồi không yên chỗ; nhiều lần sang nhà hàng xóm; thích ra ngoài đồng rong chơi; thích giao du với những người đàn bà dâm đãng. Đó là mười dấu hiệu. Kinh có câu:
Đàn bà khó mà tin,
Miệng lanh làm người mê;
Vì thế bậc cao sĩ,
Giữ xa, chẳng thân gần.'
Vua nói: 'Thói thường con người hay gần gũi, thân tin đàn bà mà không biết cái ác của họ.' Bột nói: 'Có mười thứ người ta không thể thân tin: sự hậu đãi của vua chúa; sự thân yêu của đàn bà; cậy mình khỏe mạnh; cậy mình có tài sản; chỗ nước lớn ngấm vào; nhà cũ tường sắp đổ; chỗ thuồng luồng ở; viên quan huyện chuyên vơ vét độc quyền; kẻ ác lâu năm; loài sâu bọ có độc. Đó là mười thứ. Kinh có câu:
Bảo uống rượu không say,
Bảo say mà không loạn,
Vua hậu đãi, vợ yêu thương,
Đều khó mà tin chắc.'
Vua nói: 'Như lời ngài nói, yêu chiều quen thân mà sinh ra điều ác, thật là đáng ghét.' Bột nói: 'Có năm hạng đáng ghét: kẻ ăn nói thô lỗ làm tổn thương người; kẻ gièm pha hại người, thích gây gổ; kẻ cáu gắt om sòm, chẳng ai ưa; kẻ ghen ghét, nguyền rủa người; kẻ nói hai lưỡi, dối người trước mặt. Đó là năm hạng. Kinh có câu:
Gây khổ nhọc cho người,
Mà mong được che chở,
Tai ương đổ lên thân,
Tự chuốc oán khắp nơi.'
Vua nói: 'Làm những gì thì được người yêu kính?' Bột nói: 'Có năm điều được yêu kính: mềm mỏng, biết nhẫn nhịn; cẩn trọng và giữ chữ tín; lanh lợi mà ít lời; lời nói và việc làm khớp nhau; giao du càng lâu càng thắm thiết. Đó là năm điều. Kinh có câu:
Người biết quý thân mình,
Cẩn thận giữ điều mình giữ,
Chí hướng cao xa,
Học điều chính, không mờ tối.'
Vua nói: 'Những ai bị người khinh?' Bột nói: 'Có năm hạng bị khinh: tóc mai để dài mà ngạo mạn; áo quần không sạch sẽ; trống rỗng không có chí hướng; dáng điệu dâm đãng, vô lễ; đùa cợt không có chừng mực. Đó là năm hạng. Kinh có câu:
Thu tâm ý theo đường chính,
Như ngựa được thuần hóa;
Không có thói kiêu căng,
Trời và người đều kính.'
Vua nói: 'Mong ngài để tâm, cùng ta trở về tinh xá.' Bột nói: 'Có mười hạng không nên mời vào nhà: thầy ác; bạn tà; kẻ khinh bậc thánh; kẻ cãi ngược lẽ phải; kẻ dâm đãng; kẻ nghiện rượu; kẻ bề trên nóng nảy tệ bạc (?); đứa con không biết đền đáp (?); đàn bà không giữ nết; tì thiếp hay trang điểm. Đó là mười hạng. Kinh có câu:
Lánh xa người ác,
Chớ kết bạn kẻ dâm loạn,
Theo người hiền làm việc,
Để thành đức sáng.'
Vua nói: 'Ngài ở đây thì ta vui, bốn phương vô sự. Nay ngài đi rồi, trong nước ắt than thở.' Bột nói: 'Có tám điều khiến được yên vui: thuận theo, thờ kính thầy và bậc trên; lấy chữ hiếu mà dẫn dắt dân; khiêm tốn, hạ mình với người dưới; tính tình nhân hậu hòa nhã; cứu người nguy, giúp người gấp; lấy lòng mình suy ra lòng người mà thương người; thu thuế nhẹ, tiêu dùng tiết kiệm; bỏ qua hận thù, nhớ tình xưa. Đó là tám điều. Kinh có câu:
Vun các gốc đức,
Nghĩ kỹ rồi làm,
Chỉ lo cứu mạng người,
Trọn đời được yên vui.'
Vua nói: 'Ta luôn nhớ ngài, há có lúc nào quên.' Bột nói: 'Người trí có mười hai điều luôn nhớ: gà gáy thì nhớ hối lỗi, làm việc phúc; dậy sớm thì nhớ lạy cha mẹ, kính lễ bậc tôn trưởng; gặp việc thì nhớ phải phòng bị trước; chỗ dừng chân thì nhớ tránh nguy hại; nói năng thì nhớ phải chí thành; thấy lỗi người thì nhớ lấy lời trung thực mà khuyên; với người nghèo thì nhớ thương xót, giúp đỡ, che chở; có của thì nhớ bố thí; ăn uống thì nhớ đúng giờ, có chừng mực; cho người ăn thì nhớ chia đều; cai quản đông người thì nhớ ban ơn; khí giới quân đội thì nhớ sửa sang đúng lúc. Đó là mười hai điều. Kinh có câu:
Sửa sang việc phải làm,
Lo liệu phòng bị trước,
Sự nghiệp ngày một mới,
Trọn không lỡ thời cơ.'
Vua nói: 'Làm sao có được bậc đại hiền để giữ ngài ở lại?' Bột nói: 'Bậc đại hiền có mười hạnh: học rộng, nghe nhiều, chí cao xa; không phạm kinh và giới; kính Phật và Tam bảo (ba ngôi báu của đạo Phật: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu); nhận được điều lành thì không quên; chế ngự được tham dục, giận dữ, si mê; tập bốn tâm bình đẳng (lòng thương yêu, xót thương, vui theo và buông xả, trải đều cho mọi loài); thích làm việc ân đức; không quấy nhiễu chúng sinh; cảm hóa được kẻ bất nghĩa; lành dữ không lẫn lộn. Đó là mười hạnh. Kinh có câu:
Người sáng suốt khó gặp,
Không phải chỗ nào cũng có;
Nơi họ sinh ra,
Họ hàng đều được phúc lành.'
Vua nói: 'Lỗi của ta nặng rồi, nuôi kẻ ác khiến ngài giận mà bỏ đi.' Bột nói: 'Có mười lăm điều đại ác: ham giết hại; cướp trộm; dâm đãng; lừa dối; nịnh bợ; tô vẽ giả dối; nịnh hót, gièm pha; vu oan người lành; tham ô; buông thả; say rượu gây gổ; ghen ghét người hiền; hủy báng đạo; hãm hại bậc thánh; không kể gì đến tội vạ. Đó là mười lăm điều. Kinh có câu:
Gian ác, tham lam vô độ,
Gièm pha, hãm hại người lương thiện,
Việc làm không ngay chính,
Chết rơi vào đường ác.'
Vua nói: 'Ta khuyên mà ngài không ở lại, khiến ta thật hổ thẹn.' Bột nói: 'Có mười điều đáng hổ thẹn: làm vua mà không hiểu chính sự; làm bề tôi, làm con mà vô lễ; nhận ơn không báo đáp; có lỗi không biết sửa; hai chồng một vợ; chưa lấy chồng đã có thai; học mà không thành; như người cầm binh khí mà không đánh được; kẻ keo kiệt đứng nhìn người bố thí; tôi tớ mà không sai khiến được. Đó là mười điều. Kinh có câu:
Đời nếu có người,
Biết hổ thẹn,
Thì dễ dắt dẫn tiến lên,
Như quất roi ngựa tốt.'
Vua nói: 'Lúc đầu ta nghĩ rằng người có đạo thì khó mà làm cho họ chịu khuất.' Bột nói: 'Có mười hai điều khó: giao việc cho kẻ ngu lì là khó; kẻ hèn yếu điều khiển người dũng mạnh là khó; kẻ thù hằn cùng nhau tụ hội là khó; nghe ít mà bàn luận là khó; nghèo khó mà mang nợ là khó; quân không có tướng là khó; thờ vua trọn đời là khó; học đạo mà không tin là khó; làm ác mà mong sinh lên cõi trời là khó; sinh ra gặp thời có Phật là khó; được nghe Phật pháp là khó; vâng làm theo cho đến thành tựu là khó. Đó là mười hai điều. Kinh có câu:
Được làm người là khó,
Gặp thời có Phật là khó,
Pháp khó được nghe,
Nghe mà làm được là khó.'
Vua nói: 'Nay được trò chuyện cùng ngài, ta thêm trí tuệ.' Bột nói: 'Xin nói tóm lại những điều chính yếu: có bốn mươi lăm việc người ta nên biết. Sửa sang nhà cửa; hòa thuận trong nhà; thân thiết với chín họ (họ hàng nhiều đời, trên dưới); giữ chữ tín với bạn bè; học thì theo thầy giỏi, việc ắt thành tốt; tài cao trí xa thì nên lấy điều lành mà giữ mình; giàu sang thì làm ơn; làm ăn thì nên cẩn thận; có của thì nên mở rộng nghề nghiệp; con còn nhỏ thì đừng giao của cải; tốt với nhau thì giao kết; hợp nhau tạm bợ thì đừng tin; của cải bị kẹt ở chỗ quan huyện thì nên sớm lo lấy ra; mua bán trao đổi thì thành thật, đừng lừa dối.
Phàm đến chỗ nào nghỉ trọ thì phải đi xem xét trước; đến nơi nào thì nên biết giá cả đắt rẻ ở đó; vào nước nào thì nên gần gũi người lành; làm khách thì nên nương nhà có thế lực; đừng tranh cãi với kẻ mạnh; vốn giàu mà sa sút thì có thể mong gây dựng lại; vốn nghèo thì đừng mong lớn; của quý đừng khoe với người; việc kín đừng nói với vợ.
Làm vua thì nên kính người hiền, hậu đãi người dũng cảm, chọn dùng người trung tín; người trong sạch có thể giao trị nước; người siêng năng làm việc thì lập được công. Cốt lõi của sự giáo hóa là lấy hiếu thuận làm gốc; nghĩa thầy trò thì quý ở chỗ hòa thuận và kính trọng; muốn có nhiều đệ tử thì phải lo dạy điều nghĩa. Làm thầy thuốc thì phải chữa có hiệu quả, nghề còn non thì không nên đem ra chữa; bệnh tật gầy yếu thì nên theo lời thầy thuốc dặn; ăn uống có chừng mực cho thân được khỏe; bạn quen có món ngon nên cùng nhau ăn.
Cờ bạc thì đừng đem của cải, tính mạng ra mà cược (?); những gì cho vay mượn thì nên tự tay trao (?); làm chứng thì theo lẽ phải, đừng làm sai lệch; can ngăn thì không gì bằng đừng gay gắt nóng giận (?); lấy sự hòa thuận mà tránh điều ác; lấy sự nhẫn nhịn mà đối đãi (?); người không kể sang hèn, tính hòa nhã là tốt; đạo thì lấy giữ giới, trong sạch làm trên hết.
Đạo lớn trong thiên hạ không gì hơn Nê-hoàn (Niết-bàn: cảnh giới dứt sạch mọi phiền não, thoát hẳn vòng sống chết luân hồi). Đạo Nê-hoàn là không có sinh, già, bệnh, chết, không có đói khát, lạnh nóng, không sợ nước lửa, kẻ thù hay giặc cướp, cũng không có ân ái, tham dục và mọi điều ác; mọi lo âu tai họa đều diệt sạch. Cho nên gọi là Diệt độ (dứt sạch khổ đau, vượt qua bờ sống chết). Vua nên tự giữ gìn mình. Nay ta muốn lui đi.'
Vua nói: 'Ngài muốn đi, còn lời răn nào khác nữa không?' Bột nói: 'Ví như chỗ nước lớn từng xói qua, dù trăm năm sau cũng không nên dựng thành quách ở đó, vì nước ắt sẽ theo lối cũ mà tràn về. Kẻ ác lâu năm, dù muốn làm lành, vẫn không nên tin, vì cái gốc ác trong lòng chưa diệt, có khi lại làm điều sai trái; không thể không đề phòng. Điều người ta muốn làm, ví như đào ao, cứ đục mãi không thôi thì ắt gặp mạch nước. Việc gì cũng có lúc dần dần. Người trí thấy được từ chỗ nhỏ nhặt, nên cứu được mạng mình, như người bơi giỏi vượt ngang dòng mà sang sông.'
Vua nói: 'Những điều ngài nói trước sau, ta đều khắc ghi trong lòng. Cả nước trai gái không ai không vui mừng; những kẻ ác cũ đều cúi đầu, không dám hé lời. Xin được nghe thêm: nếu gặp một người khác thường thì làm sao biết họ sáng suốt?' Bột nói: 'Người sáng suốt khi hỏi đáp thì phân biệt được đủ điều khác nhau, lời nói không câu nào không tốt, phép tắc học được từ thầy vốn ngay chính; lấy đó mà biết. Tính người sáng suốt là nhân hậu, mềm mỏng, cẩn trọng, tốt đẹp, ôn hòa, nhã nhặn, trí tuệ rộng, mọi điều lành đều hướng về, không có gì phải ngờ. Xem lời nói và việc làm thì lòng và miệng khớp nhau; xét lúc ngồi lúc đứng thì động hay tĩnh đều không bừa bãi; xem chỗ đi ra ở vào, cách ăn mặc, cách hành xử thì đủ để biết họ.
Bàn bạc với người sáng trí thì nên nắm được ý họ; mà nắm được ý họ thì khó, như cầm lưỡi dao, như cầm thuốc độc, không thể không cẩn thận.' Vua nói: 'Muốn thờ người sáng suốt mà không trái ý họ thì phải làm thế nào?' Bột nói: 'Kính trọng, đừng coi nhẹ; nghe lời dạy rồi thì ắt làm theo. Người sáng suốt biết được điều chân thật, thể nhận đạo vô vi (không bày đặt, không bám chấp, sống thuận theo lẽ tự nhiên); biết rằng tương lai, hiện tại, quá khứ đều quy về chỗ trống không; người và vật như trò ảo hóa, không bền thật; trẻ khỏe rồi sẽ già; mạnh mẽ rồi sẽ suy; có sinh ắt có chết; giàu sang là vô thường (không bền, luôn thay đổi). Vì thế lúc yên nên nghĩ đến lúc nguy, lúc thịnh nên nhớ rằng đời vô thường. Người lành thì thêm thương, kẻ không lành thì gạt ra xa; dù có thù hận cũng không làm điều ác với người; mềm mà khó phạm, yếu mà khó thắng. Người sáng suốt như vậy, không thể coi khinh.'
Vua nói: 'Hết lòng yêu kính mà thờ người sáng trí thì có được phúc chăng?' Bột nói: 'Người trí noi theo bậc thánh để làm điều nhân, vui việc mở mang cho kẻ ngu tối, giúp người thành trí tuệ. Trị nước thì lấy việc ban ơn làm điều tốt; tu đạo thì lấy việc dẫn dắt người làm điều chính. Nước nhà gặp nạn gấp thì gỡ rối được; tiến lui biết thời, không oán trách ai; ơn rộng, cho nhiều mà không mong báo đáp. Thờ người như thế thì được phúc, trọn đời không lo. Vua chớ ngờ. Phép trị chính sự thì không được trái đạo; khuyên dân học điều lành là điều ích nước nhiều nhất.'
Vua nói: 'Ai có thể giữ ngài ở lại? Lòng ta buồn thảm, bơ phờ như kẻ điên.' Vua rơi nước mắt, sám hối (bày tỏ lỗi lầm và xin được tha thứ) với Bột, xin gỡ bỏ lỗi lầm. Bột nói: 'Như người không biết bơi thì không nên xuống chỗ nước sâu; muốn báo thù thì không nên trêu chọc trước. Thân thiết với nhau mà giữa chừng tranh cãi, sau lại xin lỗi nhau, dù biết đã hòa giải, cái tốt ấy vẫn không bằng vốn chưa từng tranh cãi. Người lành thì không biết khen thưởng, lại nghe lời gièm pha. Ta như chim bay, đậu không có chỗ nhất định. Đạo quý ở chỗ trong lặng, trống không, không hợp với chốn người đời. Như lửa cháy đồng, cây bên cạnh cũng bị cháy sém; như nước xiết làm vỡ thuyền; như sâu độc hại người — theo người trí làm việc thì không nên quấy nhiễu.
Cỏ cây khác tính, chim thú chia loài; hạc vốn tự trắng, cốc vốn tự đen. Ta với họ khác nhau, ta không ham muốn gì ở đời. Như ông già nhà quê quen sống trong núi rừng, cho áo đẹp cũng vô ích. Thiên hạ có một loại cây, tên là Phản Lệ (cây "trái ngược"): chủ tự tay trồng thì không được ăn quả, người khác hái trộm thì quả mới ra. Nay vua cũng như vậy: người khéo giữ yên nước thì bị đuổi, kẻ nịnh bợ giả dối làm hỏng chính sự thì lại được giữ lại hưởng bổng lộc. Khách ở lâu thì chủ chán, ta nên lui đi thôi.'
Vua nói: 'Mạng người rất trọng, mong ngài nghĩ đến. Nay ta muốn tự gắng sức thờ ngài hơn trước.' Bột nói: 'Vua dù nói vậy, vẫn không thể làm được, vì ý của phu nhân xấu, ta không nên ở lại. Trong thiên hạ, nhà nào cũng nấu cơm ăn. Sa-môn sở dĩ cầm bát đi xin ăn là để tự vui, trừ lòng tham, giữ giới vẹn toàn, sống vô vi, tránh xa tội lỗi.'
Vua nói: 'Nay ngài đi rồi, xin đừng dứt hẳn, mong thỉnh thoảng đến một lần, để ta khỏi ân hận.' Bột nói: 'Nếu cả hai cùng mạnh khỏe thì còn gặp lại. Nay ta muốn vào núi để tu chí mình. Gần nhau mà nghĩ xấu về nhau, chẳng bằng xa nhau mà nghĩ tốt về nhau. Người trí dùng thí dụ để tự hiểu, xin kể một chuyện. Ví như có người lấy mật bôi lên dao, chó liếm, bị đứt lưỡi; vì tham chút ngọt mà không biết vết thương đau. Bốn vị quan cũng như thế, chỉ ngọt ngoài miệng, còn lòng thì như dao sắc. Vua phải hết sức đề phòng. Từ nay về sau, nếu có điều gì kinh sợ, hãy thường nhớ đến Bột, thì mọi nỗi sợ ắt sẽ tiêu trừ.'
Bột lại nói: 'Cú vọ thích ở gò mả, bầy chuột ở chỗ phân dơ, trăm loài chim đậu trên cây, hạc ở ao bẩn (?). Vật nào cũng có tính riêng, chí muốn không giống nhau. Ta thích vô vi, cũng như vua thích việc nước. Đồ dùng dù thô cũ cũng không nên vứt bỏ ngay, vì thứ nào cũng có cái để đựng; kẻ ngu hèn, kém cỏi cũng không thể bỏ, vì người nào cũng có chỗ dùng. Vua nên hiểu điều này. Ta vẫn biết được ý hướng trong lời nói của người, như chim đậu cây, trước đậu cành dưới rồi nhảy dần lên trên (?). Thấy Tân-kỳ sủa, ta biết trong ngoài có mưu, ý muốn chán cũ mà thay mới.'
Bột nói: 'Xin cho ta lui.' Liền đứng dậy ra khỏi thành. Vua và phu nhân khóc lóc tiễn đưa; dân chúng lớn nhỏ không ai không kêu than. Vua vừa đi vừa hỏi kỹ Bột: 'Ai là người có thể tin được?' Bột nói: 'Con trai của chị ta hiền lành, có thể cùng bàn bạc. Thỉnh thoảng vua hãy cùng người ấy ra ngoài, đi tuần khắp trong nước, xem lời ca dao và phong tục của dân thì có thể biết tình hình.' Vua nói: 'Xin vâng lời dạy.' Liền cùng các quan hầu cận và dân chúng làm lễ Bột, rồi từ biệt.
Sau khi Bột đi, bốn vị quan tung hoành bên ngoài, lấy lời nịnh khéo mà làm chính sự; phu nhân ở bên trong dùng bùa mê yêu mị mà hầu vua. Vua mê muội, không còn lo việc nước, xa xỉ dâm dật, ham vui, ngày đêm đắm chìm. Các quan lớn nhỏ bổ thuế, thu lấy không theo lẽ phải; ép mua ở chợ mà không còn trả đủ giá. Kẻ mạnh lấn kẻ yếu, cướp đoạt lẫn nhau, đến mức giết hại nhau, không sợ pháp luật. Con cái nhà lương dân bị bắt làm nô tì; sáu thân (cha mẹ, anh em, vợ con) thất lạc nhau, phải chạy trốn sống tạm. Tai biến xảy ra liên tiếp mà vua không hay biết. Mưa gió trái mùa, gieo trồng không thu hoạch được; nước trống rỗng, dân khốn cùng, người đói đầy đường; lời ca oán than làm động lòng quỷ thần. Dân chúng lo sợ, bỏ đi gần hết; ai nấy vừa đi vừa kêu khóc, không ai không nhớ Bột. Bột như chim ưng bay trên bầy chim, đè bẹp kẻ gian, thương yêu nuôi dưỡng dân và muôn vật, như Thiên đế Thích (Đế Thích, vị vua cai quản một cõi trời, che chở người lành)."
"Về sau, đạo nhân là cháu của Bột đi sang quận khác, thấy trong nước hoang tàn rối loạn, làng xóm đổ nát, dân chúng xơ xác, liền về tâu với vua: 'Các đại thần làm việc không chính, buông thả cho cướp bóc, giết người vô tội, tàn ác vô đạo; người oán, thần giận, trời nhiều lần giáng tai họa. Xa gần đều biết mà vua không hay. Nay không sớm liệu tính thì sẽ không còn dân nữa.' Vua kinh hãi nói: 'Quả đúng như lời Bột răn. Những kẻ ta dùng như sói ở giữa bầy dê. Ta biết dân sắp tan tác như xe chạy lồng, ngựa sổng cương. Đạo nhân đã báo cho ta, vậy dạy ta nên làm gì?' Đạo nhân nói: 'Bột đi rồi nước loạn, đều do gian thần. Vua nên tính kế khác, nước vẫn còn có thể khôi phục. Xin vua đi tuần một lượt, mắt thấy tai nghe thì sẽ biết sự thật.'
Vua liền cùng đạo nhân lén ra ngoài, đi xem xét khắp bờ cõi. Thấy mấy chục cô gái chưa chồng, tuổi đều đã năm sáu mươi, áo quần rách nát, vừa đi vừa than thở. Đạo nhân hỏi: 'Các cô tuổi đã lớn, sao không lấy chồng?' Họ đáp: 'Mong cho nhà vua khốn cùng như chúng tôi thì mới hả dạ!' Đạo nhân nói: 'Các cô nói sai rồi. Vua ở ngôi cao, sao lo được cho các cô?' Các cô gái nói: 'Không phải thế. Vua trị nước không ngay chính, khiến nước đói kém; đêm thì khổ vì trộm cướp, ngày thì khốn vì đám nha lại; áo cơm không đủ, ai mà cưới chúng tôi?'
Vua lại đi tiếp, thấy các bà lão áo không che kín thân, người gầy gò, mắt mù, vừa đi vừa khóc. Đạo nhân hỏi: 'Các bà lo buồn điều gì?' Họ đáp: 'Mong cho vua nghèo khổ, mù lòa như chúng tôi thì mới hả dạ!' Đạo nhân nói: 'Nói vậy là sai. Già thì tự mắt mờ, vua có lỗi gì?' Các bà nói: 'Đêm thì chúng tôi bị trộm cướp, ngày thì bị quan lại cướp đoạt; nghèo quá phải đi hái củi, bị sâu bọ độc cắn đốt, đến nỗi thế này. Chẳng phải là tội của vua sao?'
Vua lại đi tiếp, thấy một người đàn bà đang quỳ vắt sữa bò, bị bò đạp ngã lăn ra đất, liền chửi: 'Mong cho bò đạp vợ vua như tôi thì mới hả dạ!' Đạo nhân hỏi: 'Bò tự đạp chị, nhà vua có lỗi gì?' Người ấy đáp: 'Vua trị nước không ngay chính, khiến nước hoang tàn rối loạn, trộm cướp không bị ngăn cấm, khiến con bò hiền của tôi bị cướp mất, nên mới bị con bò dữ này đạp. Chẳng phải là tội của vua sao?' Đạo nhân nói: 'Tại chị tự không khéo, không biết vắt sữa bò thôi.' Người đàn bà nói: 'Không phải. Nếu nhà vua tốt thì Bột tự khắc đã ở lại, nước đâu có loạn.'
Vua lại đi tiếp, thấy con quạ đang mổ con cóc. Con cóc chửi: 'Mong cho vua ác bị ăn thịt như ta thì mới hả dạ!' Đạo nhân nói: 'Mày tự bị quạ ăn, vua phải che chở cho mày sao?' Cóc đáp: 'Ta không mong được che chở. Nhưng vua không có ơn đức thấm đến muôn loài, chính sự không công bằng, việc cúng tế bỏ dứt, trời hạn hán, nước cạn khô, nên thân ta mới bị quạ ăn.' Con cóc lại kêu lên: 'Người biết làm chính sự thì bỏ một kẻ ác để giữ trọn một nhà, bỏ một nhà ác để giữ trọn một làng. Kẻ không biết làm chính sự thì dân và vật đều mất chỗ, thiên hạ oán trách kiện cáo.'
Đạo nhân nói: 'Trăm họ vô tội, tiếng kêu than thấu đến trời, nên thần mới khiến con cóc nói những lời như vậy. Vua đã tự mình thấy hết rồi, nên bỏ kẻ ác, sửa lỗi cũ, làm điều mới, cùng dân bắt đầu lại từ đầu. Như gieo hạt trên đất tốt, mưa xuống đúng lúc, lo gì mùa màng không chín.' Vua hỏi: 'Nay nên dùng ai?' Đạo nhân nói: 'Nên gấp rút mời Bột về. Bột nhân từ, thánh thiện, biết thời thế; ông về thì nước ắt yên.'
Vua về, liền sai sứ vào núi mời Bột, dặn rằng: 'Nếu Bột không chịu về, hãy dập đầu mà thưa: "Ta tự biết đã phụ lòng muôn dân, gây oán với họ, lo đến không ăn được, phải đợi ngài đến." Bột vốn nhân từ, lo nghĩ cho mười phương, biết nước ta hoang tàn, chắc sẽ đến.' Sứ giả nhận lệnh, đến chỗ Bột, cúi đầu sát đất thưa: 'Đại vương ân cần gửi lời kính trọng vô cùng. Ngài tự biết tội lỗi sâu nặng, đã làm trái lòng thánh nhân, khiến nước hoang tàn rối loạn, trăm họ khốn cùng. Ngài khóc nhớ ngài Bột, không ăn uống được. Mong ngài rủ lòng thương, đến gặp một lần.' Bột vì thương dân nên theo sứ giả trở về. Trên đường, ông thấy một con khỉ chết, bèn cố ý lột lấy da nó, muốn để gợi chuyện.
Người trong nước nghe tin Bột về, đều ra tận biên giới đón. Bột đến ngoài thành, ở lại tinh xá cũ. Vua ra gặp, làm lễ, hỏi han xong, ngồi sang một bên, chắp tay tạ lỗi với Bột: 'Ta ngu muội, không chu toàn, đã ngược đãi, phụ lòng muôn dân. Xin tự hối cải, gắng sức sửa mình, mong được ngài tha thứ.' Bột nói: 'Rất tốt.' Bốn vị quan đi ngang qua, ghé tai nhau thì thầm. Bột nói: 'Các ông nếu không có lỗi, sao không nói công khai?' Bốn vị quan giận, nói: 'Phàm đã làm sa-môn thì mong được phúc trời, người ta đều khen là lành; không nên giết khỉ để lấy da.'
Bột nói: 'Các ông tự mê lầm, không phân biệt thật giả. Phải trái, tốt xấu, trời đều biết cả. Khổ hay vui đều có gốc rễ, không thể dùng sức mà ép được. Làm ác thì tội đuổi theo, dù lâu cũng không gỡ được; làm lành thì phúc theo, trọn không mất. Họa phúc ở ngay nơi mình, kẻ ngu lại cho là xa. Các ông thấy ta lột da mà bảo ta giết khỉ, vặn hỏi như thế nghe có vẻ phải; còn các ông lặng lẽ làm điều gian không thôi, lại dạy nhau làm những việc ấy sao? Các ông nói mạng người do trời định, bảo làm lành vô ích, làm ác không bị họa. Nhưng sự báo ứng của họa phúc tự nhiên như tiếng vang: tiếng vang dội lại theo tiếng nói, chứ không phải từ trời rơi xuống. Các ông làm ác, há không tự biết? Dù muốn chối cãi, lẽ tự nhiên cũng không nghe theo. Đây không phải là các ông can ta, mà là lời trúng vào chính các ông thôi.
Một ông trong các ông nói người chết thì thần thức mất, không sinh lại nữa — đó là lời của bậc thánh, hay chỉ từ ý mình mà ra? Chính vì tự muốn làm ác nên mới nói ngược rằng làm lành không được phúc, làm ác không bị họa. Kìa những hình tượng sáng của trời — mặt trời, mặt trăng, các vì sao — bày ra trên cao, ai làm ra chúng?' Bốn vị quan lặng thinh.
Bột lại nói: 'Trong khoảng trời đất, mọi sự đều do tội và phúc. Người làm lành hay làm ác, quả báo theo như bóng theo hình. Người chết bỏ lại thân xác, nhưng việc mình đã làm thì không mất. Ví như gieo lúa: hạt giống mục ở dưới đất, rễ mọc ra thân lá, rồi hạt kết ở trên. Việc làm nối tiếp không dứt, ví như đèn nến chuyền lửa cho nhau mà thắp: bấc cũ dù cháy hết, lửa vẫn nối tiếp không tắt. Việc làm có tội có phúc, như người viết chữ ban đêm, đèn tắt mà chữ vẫn còn. Hồn thần đi theo việc làm, chuyển sinh không dứt. Các ông tự cho ý chí mình cao; vậy như người giết cha mẹ, có thể không có tội chăng?' Bốn vị quan đáp: 'Người được ngồi dưới bóng mát của cành cây còn không nỡ ngắt lá, huống chi giết cha mẹ mà lại không có tội.'
Bột nói: 'Phải lắm. Các ông vặn hỏi ta nghe có vẻ đúng. Ta chỉ lấy tấm da của con vật đã chết mà còn bị tra hỏi, vậy những việc các ông làm, theo phép thì phải xử thế nào? Một ông nói người chết thì thần thức mất, không sinh lại nữa; một ông nói khổ vui do trời; một ông nói làm lành không được phúc, làm ác không bị họa; một ông thì tự cậy biết xem sao. Bề ngoài giả làm việc lành, bên trong ngầm làm điều gian, như vàng giả mà bên trong toàn là đồng; vẻ ngoài trau chuốt lời hay, trong lòng thì gièm pha hại người; như sói ở giữa bầy dê mà chủ không thể nhận ra.
Những kẻ ác trong thiên hạ cũng tự xưng là có đạo, xõa tóc, nằm đất, giảng nói kinh giới, mà chuyên làm điều nịnh bợ dối trá, tham lợi, đầy ham muốn, được kẻ ngu tin phục, như mưa phủ lấp bụi đất (?). Bầy yêu quái chồng chất lên nhau (?), như nước tràn bờ, không chịu chảy ra biển, gây hại rất nhiều. Chỉ có bậc thánh mới cứu được thiên hạ, đổi ác thành lành, không ai không được che chở. Nếu làm lành không được phúc, làm ác không bị họa, thì các bậc thánh xưa vì sao lại đặt ra kinh điển, trao cho vua thanh kiếm sắc?
Việc làm có báo ứng, phép ấy là tự nhiên: người lành nhận phúc, kẻ ác chịu họa. Điều gì trời ghét thì họa đến không chậm lâu. Đức làm âm thầm dù kín đáo, về sau không gì là không được che chở (?). Cho nên nước phải lập vua; vua làm chính sự thì noi theo phép trời, dùng người hiền, sai người giỏi, thưởng người lành, trị kẻ gian; ai nấy theo việc mình làm mà được đáp, như tiếng vang đáp lại tiếng nói. Người chết thì thần thức ra đi, theo việc làm mà sinh sang đời khác, như bánh xe lăn, không rời khỏi mặt đất. Tội và phúc quả là có thật, không thể chối cãi.
Người làm việc hết lòng chí thành thì quỷ thần giúp đỡ; điều ác dù người không biết, rốt cuộc vẫn phải chịu họa. Cho nên phải răn giữ cẩn thận, xa điều ác, biết hổ thẹn. Nếu ai cũng làm lành thì phần bẩm thụ khi sinh ra phải như nhau. Vì kẻ không lành thì nhiều, nên mới có sự không đồng đều: có người sống lâu, có người chết yểu; người nhiều bệnh, người ít bệnh; người xấu xí, người đẹp đẽ; kẻ nghèo, người giàu, kẻ sang, người hèn; hiền ngu không đều nhau; đến như những người mù, điếc, câm, què quặt, tàn tật, mắc trăm thứ bệnh, đều là do đời trước làm ác gây ra. Còn người được hưởng trăm điều phúc mà ai cũng ưa thích, đó là do đời trước làm lành mà nên. Do tích đức, làm chính sự ngay thẳng mà có mặt trời, mặt trăng, các vì sao, có trời, có người, có đế vương, có nhà quyền quý; đó là chứng cứ rõ ràng. Sao có thể nói là không? Các ông nên nghĩ kỹ, đừng bảo là không phải.'
Lúc Bột nói những lời ấy, vua cùng quan và dân không ai không hiểu ra mà vui mừng. Bột lại nói: 'Ngày xưa có một vị vua tên là Cẩu Liệp. Trong ao có loài cá ngọt, thịt ngon mà ít xương. Vua sai một người trông coi, ra lệnh mỗi ngày dâng tám con. Người trông coi cũng mỗi ngày ăn trộm tám con. Vua thấy cá giảm, lập thêm tám người trông coi, sai cùng nhau canh giữ. Tám người ấy lại mỗi người mỗi ngày ăn trộm tám con. Người canh giữ càng nhiều, cá vì thế mà hết sạch. Nay vua cũng như vậy: người được dùng không ít, mà loạn càng thêm nặng. Ví như người hái quả còn xanh, đã mất giống lại ăn chẳng ngon.
Vua muốn trị nước mà không dùng người hiền thì đã mất dân, về sau lại không có phúc. Trị nước không ngay chính thì khiến thiên hạ nảy lòng tranh giành cướp đoạt, như người làm ăn mà không chăm lo thì của cải ngày một hao mòn. Nước có những người dũng võ, quen trận mạc, mà không làm vừa ý họ thì nước sẽ yếu. Làm vua mà không kính đạo đức, không thờ người cao minh, thì lúc sống người hiền không quy về, lúc chết thần thức không được sinh lên cõi trời. Giết người vô tội, khiến thiên hạ oán trách kiện cáo, thì trời giáng tai họa, bản thân mất tiếng tốt.
Trị nước bằng pháp luật, làm chính sự dùng được người trung thành, kính người già, thương người trẻ, hiếu thuận, làm điều lành, thì đời này yên ổn tốt lành, chết được sinh lên cõi trời. Ví như con bò đầu đàn đi đường ngay thẳng thì các con bò khác đều theo. Người tôn quý mà có đạo, lấy lẽ chính mà dẫn dắt kẻ dưới, thì xa gần đều quy phục, cảm hóa, đất nước đạt đến thái bình. Làm vua thì nên sáng suốt, tìm hiểu đời xưa, thông suốt đời nay, động hay tĩnh đều biết đúng thời, cứng hay mềm đều hợp lẽ, ban ơn cho kẻ dưới, làm lợi cho dân, ban phát công bằng. Như vậy thì đời đời giàu sang, về sau có thể đạt được đạo Nê-hoàn (Niết-bàn: cảnh giới dứt sạch phiền não, thoát khỏi sống chết).'
Mọi người ngồi đó đều vui mừng, khen hay không ngớt. Vua liền rời chỗ ngồi, cúi đầu sát đất thưa: 'Những lời ngài nói hôm nay như cơn gió mạnh thổi tan mây mưa. Mong ngài rủ lòng từ bi, giáo hóa như trước.' Bột liền đứng dậy, theo vua vào cung. Bốn vị quan ngu si từ đó bị phế bỏ. Bột lại trị nước, ơn đức thấm khắp nơi, mưa gió đúng mùa, ngũ cốc được mùa, dân chúng vui mừng, người bốn phương kéo về đông như mây, trên dưới hòa thuận vui vẻ, đất nước đạt đến thái bình."
Phật nói: "Bột khi ấy chính là thân ta ngày nay. Đạo nhân là cháu của Bột, chính là A-nan. Vua Lam-đạt khi ấy, nay là vua Ty-tiên-nặc. Phu nhân khi ấy, chính là Hảo Thủ. Con chó Tân-kỳ khi ấy, chính là Xa-nặc. Bốn vị đại thần khi ấy, chính là bốn đạo nhân đã giết Hảo Thủ ngày nay. Con cóc biết nói khi ấy (?), nay là Âu-đà-da, người đã chứng quả A-la-hán (bậc tu hành đã dứt sạch phiền não, không còn phải sinh tử luân hồi). Ta khi làm Bồ-tát, đời đời làm lành, siêng năng chịu khổ, tích lũy công đức trải qua vô số kiếp (khoảng thời gian dài đến mức không thể tính đếm), vì muôn dân, nên nay tự mình thành Phật, mọi điều nguyện đều thành tựu. Những ai gặp thời có ta, được nghe kinh pháp, nên mỗi người siêng năng gắng sức làm lành, chớ lười biếng."
Phật nói xong, có ba ức người (một con số rất lớn) bước vào con đường đạo, đều thọ nhận Ngũ giới (năm điều răn của người theo Phật tại gia: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), vui mừng vâng làm theo.
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video