Pháp hội Bồ Tát Tạng (pháp hội giảng về kho tàng giáo pháp của hàng Bồ Tát) thứ mười hai, phần một.
Phẩm thứ nhất: Giáo hóa các trưởng giả (người giàu có, có danh vọng trong xã hội).
Tôi nghe như vầy. Một thời, đức Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, được đời tôn kính) ở nước Thất-la-phiệt (tức nước Xá-vệ ở Ấn Độ xưa) an cư mùa mưa (ba tháng mùa mưa tăng sĩ ở yên một chỗ để tu tập, không đi du hành). Qua ba tháng, sau khi làm lễ tự tứ (lễ cuối mùa an cư, mỗi vị tăng xin đại chúng chỉ ra lỗi lầm của mình để sám hối) và may y phục xong, Ngài cùng đại chúng bật-sô (tức tỳ-kheo, người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ) gồm một nghìn hai trăm năm mươi vị đi du hóa (đi khắp nơi để giáo hóa) các nước.
Đức Bạc-già-phạm này có danh tiếng rộng lớn, vi diệu, xuất hiện ở thế gian, được chư thiên và loài người ca ngợi. Đó là: Như Lai (bậc từ chân như mà đến), Ứng (bậc xứng đáng nhận sự cúng dường), Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn), Minh Hạnh Viên Mãn (trí tuệ và đức hạnh đều đầy đủ), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát), Thế Gian Giải (bậc hiểu thấu thế gian), Vô Thượng Trượng Phu Điều Ngự Sĩ (bậc trượng phu cao tột, người khéo điều phục chúng sinh), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), Phật (bậc giác ngộ), Bạc-già-phạm (Thế Tôn).
Ngài an trú sâu trong sự tự chứng ngộ, đầy đủ thần thông; uy đức che lấp cả chư thiên, thế gian, Ma vương (vua loài ma, kẻ chuyên phá hoại sự tu tập), Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên), A-tố-lạc (tức A-tu-la, loài thần hay gây chiến với chư thiên)... Ngài thường vì chúng sinh nói pháp vi diệu: khai mở chỉ bày giáo pháp hay ở đầu, hay ở giữa, hay ở cuối; văn và nghĩa khéo léo tuyệt diệu, thuần nhất, viên mãn, là phạm hạnh (đời sống thanh tịnh) trong sạch.
Bấy giờ bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ và nữ cư sĩ), quốc vương, đại thần, các thứ ngoại đạo (người theo các tôn giáo ngoài đạo Phật), sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn), cùng các trưởng giả, trời, rồng, dược-xoa (một loài quỷ thần), người và phi nhân (các loài chẳng phải người) đều đem vô số y phục, đồ ăn uống, giường nằm, thuốc men thượng hạng và đủ thứ phẩm vật cúng dường dâng lên Như Lai.
Bấy giờ Thế Tôn, được đại chúng vây quanh cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, lần lượt du hành đến nước Ma-kiệt-đà, tới thành lớn Vương Xá, ở trên núi Thứu Phong (núi Đỉnh Chim Kên Kên, tức núi Linh Thứu).
Khi ấy trong thành Vương Xá có một vị đại trưởng giả tên là Hiền Thủ. Ông đã từng được gần gũi chiêm bái các đức Phật trong quá khứ, từ đời trước đã trồng căn lành (những việc thiện làm gốc rễ cho quả tốt về sau); nhờ phước báu mà sinh vào dòng họ lớn, giàu có lớn, tài sản của báu không thứ gì không đầy đủ.
Lúc đó vị trưởng giả nghe rằng có bậc Đại Sa-môn ra đi từ cung điện họ Thích, đã chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn), cùng đại chúng đến du hóa ở nước này. Đức Phật Thế Tôn ấy có danh tiếng rộng lớn như vậy xuất hiện ở đời, đầy đủ mười danh hiệu, thành tựu thần thông và trí tuệ, nói pháp vi diệu, cho đến phạm hạnh viên mãn trong sạch.
Bấy giờ vị trưởng giả suy nghĩ: "Nay ta nên đến núi chúa Thứu Phong để được ra mắt đức Như Lai ấy. Nếu ta được thấy Ngài, ắt sẽ được lợi ích tốt lành." Nghĩ vậy rồi, ông cùng năm trăm trưởng giả ra khỏi thành Vương Xá, định đến chỗ Phật.
Lúc ấy, vào buổi sáng sớm, Thế Tôn mặc tăng-già-chi (y lớn, tấm áo khoác ngoài cùng của tăng sĩ), cầm y bát, các vị tỳ-kheo theo hầu vây quanh. Ngài đi trước đại chúng, oai nghi nghiêm chỉnh, đi đứng khoan thai, bước đi với chánh trí (sự tỉnh biết đúng đắn); khi nhìn quanh, khi co duỗi đều đoan nghiêm khác thường. Vì muốn giáo hóa chúng sinh, Ngài thị hiện phép khất thực (đi xin ăn), sắp vào thành, đang ở giữa đường.
Khi ấy năm trăm trưởng giả như Hiền Thủ từ xa trông thấy Như Lai: oai nghiêm vượt trội, ai cũng thích ngắm nhìn; Ngài có thân sắc vàng với ba mươi hai tướng của bậc đại trượng phu (ba mươi hai đặc điểm hình thể tốt đẹp đặc biệt của bậc vĩ nhân); các căn (giác quan) vắng lặng yên định, tâm ý điềm đạm; đạt được sự điều phục, an tĩnh tột bậc; giữ gìn các căn như voi chúa lớn; trong sạch không xao động như ao suối lắng trong.
Chân Ngài đạp lên những hoa sen đỏ trăm nghìn ức cánh làm bằng bảy thứ báu, được vô số trời, người, dược-xoa cúng dường; họ mưa xuống những hoa trời lớn rải lên Như Lai, hoa tuôn như dòng chảy, phủ đầy mặt đất.
Các trưởng giả thấy Thế Tôn được trang nghiêm bằng vô lượng trăm nghìn công đức từ xa đi đến, khen là việc chưa từng có. Họ đem tâm trong sạch đến chỗ Như Lai, cúi đầu lễ dưới chân Phật rồi lui ra đứng một bên.
Bấy giờ năm trăm trưởng giả như Hiền Thủ bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thật chưa từng có! Thần lực của Như Lai che lấp cả trời, tiên, thần Cát Tường (?), ma và Phạm thiên. Uy đức của Như Lai có danh tiếng lớn; vầng hào quang tròn và sắc thân vi diệu che lấp cả đại chúng. Thân tướng của Thế Tôn như núi vàng lớn, dung mạo đoan nghiêm, không ai sánh bằng. Thế Tôn đã thành tựu những pháp hết sức hiếm có trong mọi thế gian. Con nghĩ: Thế Tôn có uy đức như vậy, vậy Ngài đã quán thấy những điều gì mà từ bỏ đời sống gia đình, ngộ được đại Bồ-đề (sự giác ngộ lớn)?"
Bấy giờ trưởng giả Hiền Thủ liền ở trước Phật nói kệ rằng:
Xưa con từng nghe bậc Tối Thắng Tôn (bậc tôn quý hơn hết), sắc thân tốt lành đẹp đẽ, danh tiếng lớn lao;
Nay thấy oai quang còn hơn điều đã nghe, như pho tượng vàng ròng đầy đủ mọi đức.
Sắc tướng Như Lai ví như núi vàng, cao rộng, trang nghiêm, trong sạch, ngắm mãi không chán;
Uy đức trang nghiêm giữa chúng tỳ-kheo, như vầng trăng tròn giữa muôn sao.
Tướng đỉnh đầu của Thế Tôn không ai nhìn thấy được tận cùng, cao vút, chói sáng hơn cả vua các núi (núi Tu-di);
Búi thịt trên đỉnh đầu tròn đều, thu nhỏ dần lên trên, hình dáng phẳng rộng như chiếc lọng trời.
Tóc xanh biếc mềm mượt, xoắn về bên phải, như ngọc Đế thanh (ngọc xanh thẫm quý báu) màu An-thiện-na (màu xanh đen như thuốc kẻ mắt);
Tươi sạch, sáng hơn cổ chim công; nay con chiêm ngưỡng mãi không biết chán.
Gương mặt đoan nghiêm, vầng trán phẳng ngay; lông mày trong sáng như cầu vồng (cánh cung trời);
Bạch hào (sợi lông trắng xoắn giữa hai chân mày) trong suốt không tì vết, sáng sạch rực rỡ như vua các vì sao (mặt trăng).
Đôi mắt trong sạch khiến người vui mừng, hết sức vi diệu, ai nhìn thấy cũng sinh lòng hân hoan;
Nay con chiêm ngưỡng không rời trong giây lát, xin đảnh lễ đôi mắt trong sạch, chỗ nương tựa của thế gian.
Tướng mũi cao thẳng, dài và ngay ngắn (?), rộng dần ra, tròn đầy như vàng đúc;
Đôi môi đỏ thắm, cực kỳ trong sạch, ví như quả tần-bà (loại quả chín đỏ tươi) và ngọc ma-ni (ngọc quý).
Răng đẹp trắng tươi, ánh sáng óng ánh, như lông hạc, sữa bò, rễ sen;
Chắc khít, đều bằng, hết sức sáng sạch, do sự điều phục và tu xa-ma-tha (pháp thiền làm tâm dừng lắng, an định) mà có được.
Răng chính và răng phụ rễ sâu bền chắc, chân răng trên dưới đều đặn ngay ngắn;
Răng nanh của Phật trắng sáng vượt bậc, như đàn nhạn bay thành hàng, nhạn chúa ở giữa.
Tướng lưỡi rộng dài của bậc Thiện Thệ, che phủ cả mặt, mỏng và sạch như cánh sen;
Màu đỏ như đồng đỏ, như ngọc ma-ni đỏ, ánh sáng trong vắt như mặt trời mới mọc.
Tướng tai của Thế Tôn cực kỳ đoan nghiêm, trời người cõi Phạm chưa từng nghe thấy;
Bậc thuộc dòng Kiều-đáp-ma (họ Cồ-đàm của Phật) có cằm như sư tử, không sợ hãi điều gì như sư tử chúa.
Con xem tướng cổ họng của Thiện Thệ, có thể đưa ra vị cam lồ (vị ngon nhất, thức uống bất tử) cho thế gian;
Trong sạch, trong suốt, không tì vết, có thần lực lớn không thể nghĩ bàn.
Những ngấn ngang trước cổ dài và ngay thẳng (?), ở giữa hoàn toàn không có vằn vện lộn xộn;
Hiện làm bậc tối thắng trong loài người, trời trong các cõi trời, thường nếm được vị ngon bậc nhất trong các vị.
Vai và cánh tay đầy đặn, tròn trịa; lồng ngực hùng mạnh, dung mạo oai nghiêm rực rỡ;
Tướng của bậc tôn quý trong loài người, đời chưa từng nghe, như mặt trời trên đỉnh núi tỏa ánh sáng.
Hai tay, hai chân, hai vai và sau gáy, bảy chỗ ấy sáng sạch, luôn bằng phẳng đầy đặn;
Cánh tay dài tròn như vòi voi chúa, hai bàn tay buông xuống chạm tới đầu gối.
Thân trên rộng dày như vua loài thú (sư tử), như cây cù-đà (cây đa ni-câu-luật, tán tròn cân đối) tròn đầy cân xứng;
Thân được kết thành bằng sức Na-la-diên (vị thần lực sĩ có sức mạnh vô song), đầy đủ sức mạnh lớn và sức nhẫn chịu.
Lông trên thân không nhơ bẩn, đều xoay hướng lên trên; mỗi lỗ chân lông chỉ mọc một sợi lông;
Khói bụi không làm dơ được, như hoa sen; lông xoắn về bên phải, mảnh và mềm.
Xưa con nghe truyền về tướng ẩn kín: chỗ kín ẩn sâu như vua ngựa trời;
Đùi và bắp chân tròn đều, thon nhỏ dần, hình dáng như vua loài hươu trời.
Mu bàn chân dày, nổi cao; gót chân tròn và dài; giữa các ngón tay có màng lưới như vua loài nhạn;
Hai mươi ngón tay chân bằng đầy, thon dài, móng màu đồng đỏ như hoa sen.
Hai lòng bàn chân có tướng bánh xe vàng nghìn căm, sáng sạch, vi diệu, đầy đủ trang nghiêm.
Như Lai dạo bước ở thế gian, hai mắt cá chân (?) không chạm vào nhau;
Cách mặt đất bốn ngón tay, bước trên không mà đi; hoa sen đỏ bằng các thứ báu hiện ra theo bước chân.
Nhìn quanh và bước đi khoan thai như dáng đi của voi chúa, tiến bước nghiêm trang như vua cõi trời;
Bậc Đại Thánh oai nghiêm, không sợ hãi điều gì, ở giữa đại chúng còn hơn cả sư tử chúa.
Sắc thân tuyệt đẹp che lấp cả Tỳ-sa-môn (vị Thiên vương trấn giữ phương Bắc), oai quang vượt hơn trăm nghìn mặt trời;
Trời người cõi Phạm còn không ai sánh bằng, huống chi có ai vượt hơn Như Lai.
Khi đi, khi đứng, khi thuyết pháp độ chúng sinh, trời, tiên, rồng, thần đều cung kính;
Có vị rải hoa trời, có vị tấu nhạc trời, rộn ràng tụ hội đầy khắp hư không.
Nay thấy thần biến lớn lao của Thế Tôn, nên con thầm mang lòng nghi hoặc:
Ngài vốn đã quán thấy công đức thù thắng nào mà xuất gia hướng đến đạo vô thượng?
Bấy giờ Thế Tôn bảo trưởng giả Hiền Thủ: "Này trưởng giả, nên biết: Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian bị mười việc khổ bức bách. Mười việc ấy là gì? Một là bị cái khổ sinh ra bức bách. Hai là bị cái khổ già bức bách. Ba là bị cái khổ bệnh bức bách. Bốn là bị cái khổ chết bức bách. Năm là bị cái khổ sầu não bức bách. Sáu là bị oán hận bức bách. Bảy là bị khổ thọ (cảm giác đau khổ nơi thân) bức bách. Tám là bị ưu thọ (cảm giác buồn rầu nơi tâm) bức bách. Chín là bị đau đớn phiền não bức bách. Mười là bị cái khổ lớn của sinh tử luân chuyển (sinh ra chết đi trôi lăn mãi không dứt) bức bách.
Này trưởng giả, Ta thấy mười việc khổ như vậy bức bách chúng sinh, vì muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn khắp cả) để thoát khỏi những việc bức bách ấy, nên Ta đem lòng tin trong sạch, rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Ta thấy các phàm phu bị giam trong ngục tù luân chuyển (sinh tử);
Thường bị sinh, già, bệnh và mọi khổ bức bách;
Bị sầu, lo, oán hận và khổ chết lôi kéo.
Để trừ nỗi sợ ngục tù ấy, khiến họ ưa thích pháp xuất ly (thoát ra khỏi sinh tử).
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian vì mười điều gây hại mà ghét ghen lẫn nhau. Mười điều ấy là gì? Một là người kia trước đây đã làm điều không lợi cho ta, nên trong lòng sinh ý muốn làm hại. Hai là người kia hiện nay làm điều không lợi cho ta, nên sinh ý làm hại. Ba là người kia sẽ làm điều không lợi cho ta, nên sinh ý làm hại. Bốn là người kia trước đây đã làm điều không lợi cho người ta thương, nên sinh ý làm hại. Năm là người kia hiện nay làm điều không lợi cho người ta thương, nên sinh ý làm hại. Sáu là người kia sẽ làm điều không lợi cho người ta thương, nên sinh ý làm hại. Bảy là người kia trước đây đã làm điều có lợi cho kẻ ta không ưa, nên sinh ý làm hại. Tám là người kia hiện nay làm điều có lợi cho kẻ ta không ưa, nên sinh ý làm hại. Chín là người kia sẽ làm điều có lợi cho kẻ ta không ưa, nên sinh ý làm hại. Mười là đối với các lỗi lầm (vô cớ) cũng làm điều không lợi, sinh ý làm hại.
Này trưởng giả, Ta thấy mười điều gây hại như vậy làm hại tất cả chúng sinh ở thế gian, vì muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề để thoát khỏi những việc gây hại ấy, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Chúng sinh ghét ghen lẫn nhau, đều do mười điều gây hại mà sinh ra:
Đối với ta và người thân của ta, trong cả ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều bị làm hại;
Hoặc đối với kẻ chẳng phải thân của ta, lại làm những điều có lợi cho họ;
Oán ghét từ đó sinh ra, trong cả ba đời đều sinh ý làm hại.
Thứ mười là đối với các lỗi lầm, nuôi lớn nỗi khổ oán ghét.
Ta thấy những lỗi lầm như vậy, chán ghét nên xuất gia.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian đi vào mười thứ rừng rậm của ác kiến (những quan điểm sai lầm), vì những kiến giải sai khác ấy mà không thể tự thoát ra. Mười thứ ấy là gì? Một là rừng rậm ác kiến của ngã kiến (chấp có một cái 'ta' thật sự). Hai là rừng rậm ác kiến của hữu tình kiến (chấp có chúng sinh thật). Ba là rừng rậm ác kiến của thọ mạng kiến (chấp có một sinh mạng thật, tồn tại lâu dài). Bốn là rừng rậm ác kiến của số thủ thú kiến (chấp có một chủ thể thật cứ nhiều lần đi tái sinh qua các cõi). Năm là rừng rậm ác kiến của đoạn kiến (cho rằng chết là mất hẳn, không còn gì). Sáu là rừng rậm ác kiến của thường kiến (cho rằng cái ta và thế giới thường còn mãi). Bảy là rừng rậm ác kiến của vô tác kiến (cho rằng việc làm không có tác dụng, không có quả báo). Tám là rừng rậm ác kiến của vô nhân kiến (cho rằng mọi sự tự nhiên có, không do nguyên nhân). Chín là rừng rậm ác kiến của bất bình đẳng nhân kiến (gán cho một nguyên nhân sai lệch, như cho rằng trời hay thần tạo ra muôn vật). Mười là rừng rậm ác kiến của tà kiến (bác bỏ nhân quả, thiện ác).
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh đi vào mười thứ rừng rậm ác kiến mà không thoát ra được, vì muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, dứt hẳn những ác kiến ấy, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Tất cả phàm phu ngu muội đi vào rừng rậm ác kiến:
Ngã kiến, hữu tình kiến, và thọ mạng kiến;
Đoạn kiến cùng thường kiến, rồi vô tác kiến...
Để xây dựng chánh kiến (cái thấy đúng đắn), vì thế Ta xuất gia.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian, trong vô số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) đã tạo đủ trăm nghìn na-dữu-đa câu-chi (những con số cực lớn; câu-chi là mười triệu, na-dữu-đa còn lớn hơn) lỗi lầm, thường bị mười thứ tên độc lớn bắn trúng. Mười thứ ấy là gì? Một là tên độc ái (lòng tham luyến). Hai là tên độc vô minh (sự mê muội không thấy biết chân lý). Ba là tên độc dục (ham muốn). Bốn là tên độc tham. Năm là tên độc lỗi lầm. Sáu là tên độc ngu si. Bảy là tên độc mạn (kiêu ngạo, tự cho mình hơn người). Tám là tên độc kiến (chấp chặt vào quan điểm). Chín là tên độc hữu (chấp vào sự có, mong được tồn tại). Mười là tên độc vô hữu (chấp vào sự không, mong được tiêu mất).
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh bị mười thứ tên độc ấy bắn trúng, vì cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề để dứt hẳn những tên độc ấy, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Tên ái làm chúng sinh trúng độc, trải qua câu-chi đại kiếp;
Bị vô minh làm mù lòa, từ tối tăm đi vào tối tăm.
Tên dục bắn trúng các uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm), hút lấy, nhuốm dính, gọi là tên tham;
Tên lỗi lầm làm mê loạn, tên ngu si như tấm áo khoác lên mình;
Lấn lướt người hơn mình nên phát ra tên mạn, chống đối tranh cãi nên khởi lên tên kiến;
Vì tên hữu và tên vô hữu, mà rơi vào chấp có và chấp không.
Những phàm phu ngu si, gươm giáo phát ra từ miệng;
Cùng nhau tranh luận: "Cái này thật, cái kia không thật."
Để nhổ những mũi tên độc ấy, Như Lai xuất hiện ở thế gian;
Để cứu những người trúng tên, Ta xuất gia thành tựu thánh đạo.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian đều do mười thứ ái làm gốc rễ mà dựng lập nên. Mười thứ ấy là gì? Đó là: do ái nên tìm cầu; do tìm cầu nên có được; do có được nên khởi lên ngã sở (ý niệm 'cái này là của ta'); do ngã sở nên khởi lên các định chấp (sự bám chặt, cho là chắc chắn); do định chấp nên khởi lên dục tham (lòng tham muốn); do dục tham nên khởi lên sự đắm say sâu nặng; do đắm say sâu nặng nên khởi lên keo kiệt; do keo kiệt nên khởi lên tích góp; do tích góp nên khởi lên canh giữ; do canh giữ nên cầm dao gậy, tranh cãi kiện tụng, chê bai nói xấu, sinh ra đủ thứ khổ. Lại cũng do đó mà nói lời chia rẽ, nuôi lớn các pháp xấu ác, không lành.
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh được dựng lập bởi mười pháp gốc rễ của ái ấy, vì cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để đạt được pháp không gốc rễ, không chỗ nương bám, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Chúng sinh bị ái nuốt chửng, chạy theo các dục lạc;
Được lợi thì khởi ý "của ta", từ đó sinh ra định chấp:
"Ta phải làm điều cần làm", dây trói dục tham thêm lớn;
Đắm say, keo kiệt... nối tiếp nhau lần lượt sinh ra.
Lỗi keo kiệt làm nhơ nhiễm thế gian, khiến người ta tích trữ chặt chẽ;
Vì tích góp nên canh giữ, khởi lên khắp nơi không ngừng.
Kẻ ngu canh giữ của cải, dao gậy làm hại lẫn nhau;
Gieo đủ các nghiệp chẳng lành, do đó sinh ra muôn khổ.
Quán thấy rõ nhân duyên của ái rồi, thì muôn khổ không sinh nữa;
Sự giác ngộ không gốc rễ, không chỗ trụ, là bậc nhất trong mọi sự giác ngộ.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian đều do mười thứ tà tánh (tính chất sai lệch, xấu ác) mà rơi vào tà định (nhóm chúng sinh chắc chắn đi theo con đường sai). Mười thứ ấy là gì? Một là tà kiến (cái thấy sai). Hai là tà tư duy (suy nghĩ sai). Ba là tà ngữ (lời nói sai). Bốn là tà nghiệp (việc làm sai). Năm là tà mạng (cách kiếm sống sai). Sáu là tà tinh tiến (siêng năng sai hướng). Bảy là tà niệm (ghi nhớ, chú tâm sai). Tám là tà định (thiền định sai lệch). Chín là tà giải thoát (giải thoát giả, sai). Mười là tà giải thoát tri kiến (sự thấy biết sai về giải thoát).
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh do mười tà tánh như vậy mà rơi vào tà định, vì muốn chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề để thoát khỏi những tà tánh ấy, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Chúng sinh mang tà kiến, suy nghĩ sai về các cảnh giới;
Nói ra những lời sai trái, và làm những việc sai trái;
Kiếm sống sai, siêng năng sai, ghi nhớ sai cùng thiền định sai;
Thành tựu sự giải thoát sai, và hướng đến sự thấy biết sai.
Nhóm chúng sinh chắc chắn theo tà tánh là chỗ nương của kẻ ngu;
Để khiến họ an trú nơi chánh tánh (con đường chân chánh), nên Ta hướng đến đạo vô thượng.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian do mười nghiệp đạo bất thiện (mười con đường của hành động xấu ác) mà dựng lập, ở yên trong đường tà, phần nhiều rơi vào ác thú (các nẻo khổ: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Mười thứ ấy là gì? Một là giết hại sinh mạng. Hai là lấy của không được cho (trộm cướp). Ba là tà dâm. Bốn là nói dối. Năm là nói lời ly gián (lời chia rẽ). Sáu là nói lời thô ác. Bảy là nói lời thêu dệt (lời phù phiếm, vô nghĩa). Tám là tham đắm. Chín là sân giận. Mười là tà kiến.
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh do mười nghiệp bất thiện ấy mà đi trên đường tà, phần nhiều hướng tới, nghiêng về, sa vào đường ác. Vì muốn chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vượt ra khỏi mọi đường tà, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Những chúng sinh giết hại sinh mạng, cướp trộm của cải người khác,
Làm những việc dâm dục sai trái, mau rơi vào địa ngục.
Lời thô ác, lời ly gián, lời nói dối trái với sự vắng lặng,
Cùng lời thêu dệt... những phàm phu ấy bị ngu si trói buộc.
Tham đắm của cải người khác, nhiều lần khởi lòng sân giận,
Dấy lên đủ thứ tà kiến, những người ấy đi vào đường ác.
Ba thứ do thân khởi lên, bốn thứ do lời nói sinh ra,
Ý có thể tạo thành ba điều ác, nên gọi là kẻ làm điều ác.
Làm các nghiệp ác rồi, bị lôi kéo vào trong đường ác;
Nay Ta xuất hiện ở thế gian, để cứu vớt khiến họ thoát ra.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian do mười pháp nhiễm ô mà ở trong phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, khổ não), rơi vào cấu bẩn của phiền não. Mười thứ ấy là gì? Một là cấu bẩn keo kiệt làm nhiễm ô. Hai là cấu bẩn ác giới (giữ giới hạnh xấu, phạm giới) làm nhiễm ô. Ba là cấu bẩn sân giận làm nhiễm ô. Bốn là cấu bẩn lười biếng làm nhiễm ô. Năm là cấu bẩn tán loạn (tâm tán mát) làm nhiễm ô. Sáu là cấu bẩn ác tuệ (hiểu biết sai lệch) làm nhiễm ô. Bảy là cấu bẩn không vâng theo lời dạy của bậc tôn trưởng làm nhiễm ô. Tám là cấu bẩn nghi ngờ sai lạc làm nhiễm ô. Chín là cấu bẩn không tin hiểu làm nhiễm ô. Mười là cấu bẩn không cung kính làm nhiễm ô.
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh bị mười pháp nhiễm ô như vậy làm nhơ nhiễm, vì muốn đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chứng pháp vô thượng không nhiễm ô, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Phần đông chúng sinh ở đời bị mười thứ nhiễm ô bức bách;
Ưa thích phiền não hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), chưa từng sinh lòng nhàm chán xa lìa.
Bị cấu bẩn keo kiệt làm nhiễm ô, là tất cả phàm phu ngu muội;
Phạm giới, không vắng lặng, không tu tập tam-ma-địa (thiền định, tâm chuyên chú một chỗ).
Cấu bẩn sân giận trái với nhẫn nhục, lười biếng làm thối lui sự siêng năng chân chánh;
Tâm không chuyên chú, là kẻ ác tuệ ngu độn.
Đối với cha mẹ, thầy dạy và bậc trưởng thượng, không vâng theo lời dạy bảo;
Chúng sinh mắc trong lưới nghi kiến, không tìm cầu bậc giác ngộ soi sáng thế gian.
Phỉ báng pháp vi diệu sâu xa do Phật nói ra;
Khoác lên mình khối vô minh, coi rẻ thánh uẩn (những phần công đức của bậc thánh như giới, định, tuệ).
Thấy rõ những nhiễm ô ấy rồi, ai còn ưa ở trong cõi hữu vi?
Hãy siêng năng chứng đắc tịch diệt (niết-bàn, sự lặng tắt mọi khổ não), vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), không nhiễm ô.
"Lại nữa, này trưởng giả, Ta thấy tất cả chúng sinh ở thế gian bị mười thứ dây trói quấn buộc. Mười thứ ấy là gì? Một là bị lưới keo kiệt và ganh ghét quấn buộc. Hai là bị màng vô minh che phủ. Ba là bị phiền não làm say mê mà rơi xuống hố ngu si. Bốn là bị dòng nước xiết của ái dục cuốn trôi chìm đắm. Năm là bị mũi tên tà trúng vào mạt-ma (chỗ hiểm yếu chí mạng trên thân, bị chạm vào thì chết). Sáu là bị khói dày đặc của phẫn hận hun đốt. Bảy là bị ngọn lửa hừng hực của tham dục thiêu đốt. Tám là bị thuốc độc lỗi lầm làm mê loạn. Chín là bị gai độc của các cái (những thứ che lấp tâm như tham dục, sân giận, hôn trầm, trạo cử, nghi ngờ) ngăn che. Mười là thường ở giữa đồng hoang đói kém của sinh tử luân chuyển, sự siêng năng chân chánh mỏi mệt biếng trễ.
Này trưởng giả, Ta thấy chúng sinh bị mười thứ dây trói như vậy quấn buộc rồi, vì cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề để chứng pháp không quấn không buộc, nên Ta đem lòng tin trong sạch rời bỏ nhà họ Thích mà hướng đến đạo vô thượng."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Già nuốt mất tuổi trẻ thịnh tráng, già phá hoại sắc đẹp tươi tắn;
Già làm suy tổn trí nhớ, thiền định và trí tuệ, cuối cùng bị cái chết nuốt chửng.
Bệnh có thể bẻ gãy sức mạnh, cướp đoạt lòng dũng mãnh;
Phá hoại xóm làng các căn (các giác quan), khiến người yếu ớt không chỗ nương tựa.
Cái chết như nữ quỷ la-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), mạnh dữ vô cùng đáng sợ;
Luôn đi theo thế gian, uống cạn mạng sống của chúng sinh.
Ta đã nhàm chán thế gian, bị già, bệnh, chết bức bách;
Vì cầu pháp không già không chết, trong sạch yên ổn, nên Ta xuất gia.
Thế gian bị ba ngọn lửa (tham, sân, si) thiêu đốt, Ta thấy không ai cứu giúp;
Nên tuôn mưa pháp cam lồ, dập tắt ngọn lửa ba độc (tham, sân, si).
Thấy những người lạc đường, mù từ lúc sinh ra, si mê, đui mù...
Để trao con mắt cho thế gian, chỉ đường dẫn lối, nên Ta xuất gia.
Chúng sinh được nuôi lớn bằng nghi ngờ (?), bị các uẩn và các cái che lấp ngăn trở;
Để trừ sự ăn năn khổ não cho họ, nói pháp cho họ, nên Ta xuất gia.
Kẻ ngu chống đối lẫn nhau, rình chỗ sơ hở để làm hại;
Để hòa giải oán ghét, làm lợi cho đời, nên Ta xuất gia.
Đối với cha mẹ, thầy dạy và bậc trưởng thượng, cậy sức kiêu mạn không cung kính;
Để quật ngã ngọn cờ kiêu mạn, vì thế Ta xuất gia.
Thấy lòng tham che lấp thế gian, vì của cải mà hại nhau;
Để được bảy của báu bậc thánh (lòng tin, giữ giới, biết hổ thẹn với mình, biết hổ thẹn với người, nghe nhiều, bố thí, trí tuệ), dứt sự nghèo thiếu về pháp.
Có khi đến mức hành hạ, tàn hại lẫn nhau, lợi cho mình rốt cuộc chẳng ích gì;
Ta thấy chắc chắn phải bỏ thân này, nên cầu thoát khỏi ngục ba cõi hữu (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — ba cõi của sự tồn tại trong luân hồi).
Trong ba cõi hữu, xưa nay chưa biết điều lợi ích chân thật;
Để mở bày lợi ích chân thật, vì thế Ta xuất gia.
Thấy những kẻ đi vào địa ngục, nhân nghiệp ác bốc cháy hừng hực;
Chịu khổ nặng nề không cùng, để giúp họ thoát ra nên Ta xuất gia.
Thấy loài súc sinh giết hại lẫn nhau;
Không ai nương tựa thì làm chỗ nương tựa cho họ, vì lòng thương xót nên Ta xuất gia.
Thấy cõi quỷ thuộc vua Diêm-ma (vua cõi chết), bị khổ đói khát lớn bức bách;
Để chứng Bồ-đề vi diệu, ban cho họ cam lồ bất tử.
Cõi người khổ vì mải miết tìm cầu, chư thiên khổ vì phải bỏ mạng sống;
Thấy khổ khắp cả ba cõi hữu, để cứu độ nên Ta xuất gia.
Ta thấy những kẻ đắm say dục lạc, xa lìa mọi sự hổ thẹn;
Lấn ép cả bậc tôn trưởng và người thân, dâm loạn hơn cả heo chó.
Lại thấy những kẻ ngu bị sắc đẹp quyến rũ của nữ nhân nuốt chửng;
Buông lung làm điều phi nghĩa, để từ bỏ điều ấy nên Ta xuất gia.
Thấy chúng sinh trong thời đại ô trược (thời mà đạo đức, đời sống suy đồi), bị pháp ác quấy nhiễu, bị ma sai khiến;
Ta vì muốn hàng phục những điều ấy, nên hướng đến thành tựu giác ngộ vô thượng.
Đời sống tại gia là gốc của mọi lỗi lầm, xuất gia thì hướng đến Bồ-đề;
Vì thế Ta bỏ cả đất đai và mọi thứ, để đi đến tận cùng bờ mé sinh tử.
Bấy giờ năm trăm trưởng giả nghe Phật nói xong, được điều chưa từng có, mới biết Như Lai là bậc giác ngộ chân thật. Họ liền ở trước Phật, khác miệng cùng lời, nói kệ rằng:
Chúng con sợ hãi bị già chết bức bách, xin Ngài tuyên nói pháp vi diệu để chấm dứt tận cùng.
Thế Tôn ở giữa các cõi hữu mà hướng đến thanh tịnh, lìa hữu, bản tánh trong sạch, vượt ra mọi cõi hữu;
Xin Ngài nhổ bỏ các hữu, khiến không còn hữu, và cứu những người bị giam cầm trong ngôi nhà của hữu.
Bậc anh hùng của thế gian lìa nhiễm ô, giải thoát tột bậc, xa lìa bụi nhơ, tâm thanh tịnh;
Bậc điều ngự lớn trong các pháp điều ngự, xin Ngài mở cửa cam lồ vi diệu.
Bậc trượng phu thù thắng đủ sắc thân tuyệt đẹp, trong trời người thế gian không ai sánh kịp;
Bậc Tối Thắng Tôn không ai sánh bằng ở đời, xin Ngài nói pháp vi diệu cứu độ muôn loài.
Ba thứ cấu bẩn (tham, sân, si) đã diệt hẳn, mọi lỗi lầm đã nhổ bỏ, mắt tuệ trong sạch, màng che đã tan;
Sạch bụi nhơ, lìa tối tăm, mở lưới si mê, xin bậc tôn quý vô song tuyên nói pháp vi diệu.
Chúng sinh là khối khổ, không chỗ nương tựa, chìm trong ao lớn của các hữu, không người cứu vớt;
Xin Ngài khởi lòng từ bi cứu độ rộng khắp, mau kéo họ lên bờ yên ổn.
Trong dòng sông hữu, kiêu mạn và si mê là xoáy nước, tranh đấu kiện tụng và bệnh khổ là sóng dữ dâng cao;
Chúng sinh trôi chìm không ai nương cứu, xin Ngài phát lòng từ cứu khỏi dòng hữu.
Nghìn ức mặt trời sáng chói soi núi vàng, ánh sáng thân Phật còn rực rỡ hơn thế;
Xin Ngài dùng phạm âm (giọng nói thanh tịnh, trong trẻo) thù thắng vi diệu, tuyên bố pháp đoan nghiêm tối thượng.
Tự tánh các pháp vốn thanh tịnh, thể tướng trong suốt như ngọc sáng;
Không có kẻ làm, không có kẻ nhận; Ngài không nhờ nghe người khác mà giác ngộ soi khắp.
Tự nhiên đầy đủ các lực (mười sức mạnh trí tuệ của Phật) và vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), làm hạnh vi diệu thanh tịnh, được ca ngợi không cùng;
Trí hiểu biết vô biên như dạo giữa hư không, xin đấng Đại Pháp Vương (vua của giáo pháp) tuyên nói pháp vi diệu.
Bấy giờ Thế Tôn nghĩ thế này: "Năm trăm trưởng giả này căn lành đã chín, đủ sức nhận sự giáo hóa của pháp. Nay Ta nên tùy theo căn cơ của họ mà nói pháp, khiến các trưởng giả ngay tại chỗ này bỏ hình tướng thế tục, do lòng tin mà xuất gia, dứt các phiền não, được lậu tận tuệ (trí tuệ đã dứt sạch mọi phiền não)." Nghĩ vậy rồi, Ngài liền bay lên hư không, ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa trên hai đùi). Các trưởng giả thấy thần biến ấy, khen là chưa từng có, đối với Như Lai càng sinh lòng kính trọng, tin tưởng gấp bội.
Bấy giờ Thế Tôn bảo các trưởng giả: "Các ông hãy lắng nghe kỹ. Đời có mười việc khổ bức bách, đó là: khổ sinh, khổ già, khổ bệnh, khổ chết, khổ sầu, khổ oán, khổ thọ, ưu thọ, đau đớn phiền não và sinh tử. Mười việc khổ bức bách như vậy bức bách chúng sinh. Nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười việc gây hại, đó là: trước đây đã làm điều không lợi cho ta; hiện nay làm điều không lợi cho ta; sẽ làm điều không lợi cho ta; đối với người ta đã thương làm điều không lợi; đối với người ta đang thương làm điều không lợi; đối với người ta sẽ thương làm điều không lợi; đối với kẻ ta đã không ưa lại làm điều có lợi; đối với kẻ ta đang không ưa lại làm điều có lợi; đối với kẻ ta sẽ không ưa lại làm điều có lợi; lại đối với mọi lỗi lầm không lợi ích mà trong lòng sinh ý làm hại. Mười việc gây hại như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười thứ rừng rậm của dị kiến và ác kiến, đó là: ngã kiến, chúng sinh kiến, thọ mạng kiến, số thủ kiến, đoạn kiến, thường kiến, vô tác dụng kiến, vô nhân kiến, bất bình đẳng kiến, tà kiến. Mười thứ rừng rậm ác kiến như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời bị mười thứ tên độc lớn bắn trúng, đó là: độc ái, độc vô minh, độc dục, độc tham, độc lỗi lầm, độc ngu si, độc mạn, độc kiến, độc hữu, độc vô hữu. Mười thứ tên độc lớn như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười pháp gốc rễ của ái, đó là: do ái nên tìm cầu; do tìm cầu nên có được; do có được nên khởi ngã sở; do ngã sở nên khởi các định chấp; do định chấp nên khởi dục tham; do dục tham nên khởi đắm say sâu nặng; do đắm say sâu nặng nên khởi keo kiệt; do keo kiệt nên khởi tích góp; do tích góp nên khởi canh giữ; do canh giữ nên cầm dao gậy, chê bai, tranh cãi kiện tụng, nói lời chia rẽ (?); đủ thứ khổ và pháp xấu ác không lành đều từ đó mà khởi lên. Mười pháp gốc rễ của ái như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười tà tánh, đó là: tà kiến, tà tư duy, tà ngữ, tà nghiệp, tà mạng, tà cần (siêng năng sai), tà niệm, tà định, tà giải thoát, tà giải thoát tri kiến. Mười tà tánh như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười nghiệp đạo bất thiện, đó là: giết hại sinh mạng, lấy của không được cho, tà dâm, nói dối, nói lời ly gián, nói lời thô ác, nói lời thêu dệt, tham, sân và tà kiến. Mười nghiệp đạo bất thiện như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười pháp cấu bẩn nhiễm ô, đó là: cấu keo kiệt, cấu ác giới, cấu sân, cấu lười biếng, cấu tán loạn, cấu ác tuệ, cấu không vâng lời dạy bậc tôn trưởng, cấu nghi ngờ, cấu không tin hiểu, cấu không cung kính. Mười pháp cấu bẩn nhiễm ô như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?
Lại nữa, này các trưởng giả, đời có mười việc đáng sợ lớn của sinh tử luân chuyển, đó là: bị lưới keo kiệt ganh ghét quấn buộc; bị màng vô minh che phủ; rơi xuống hố sâu ngu si; bị dòng nước xiết ái dục cuốn trôi; bị tên tà trúng vào chỗ hiểm yếu chí mạng; bị khói dày phẫn hận hun đốt; bị lửa hừng hực tham dục thiêu đốt; bị thuốc độc lỗi lầm làm mê muội; bị gai độc các cái ngăn che; trôi lăn trong đồng hoang đói kém. Mười việc đáng sợ lớn của sinh tử luân chuyển như vậy, nay các ông có muốn giải thoát không?"
Bấy giờ năm trăm trưởng giả một lòng, đồng thanh bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nay chúng con mong muốn giải thoát khỏi mười việc khổ bức bách mà Ngài đã nói, tức là sinh, già, bệnh, chết, sầu, oán, lo, khổ, gây hại, sinh tử; nói rộng như thế cho đến những việc bức bách trong đồng hoang đói kém của sự trôi lăn. Chúng con đều nguyện được giải thoát."
Bấy giờ Thế Tôn bảo năm trăm trưởng giả ấy: "Các ông hãy lắng nghe kỹ. Nay Ta sẽ nói điều cốt yếu của chánh pháp. Này các trưởng giả, con mắt không cầu giải thoát. Vì sao? Vì con mắt không tạo tác, không có tác dụng; con mắt không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, con mắt chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy. Cũng thế, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; ý không cầu giải thoát. Vì sao? Vì ý không tạo tác, không có tác dụng; ý không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, ý cũng chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, sắc (hình sắc, đối tượng của mắt) không cầu giải thoát. Vì sao? Vì sắc không tạo tác, không có tác dụng; sắc không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, sắc cũng chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy. Cũng thế, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp (đối tượng của ý, mọi điều tâm nghĩ đến); pháp không cầu giải thoát. Vì sao? Vì pháp không tạo tác, không có tác dụng; pháp không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, pháp cũng chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, sắc uẩn (nhóm vật chất, thân thể) không cầu giải thoát. Vì sao? Vì sắc uẩn không tạo tác, không có tác dụng; sắc uẩn không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, sắc uẩn chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy. Cũng thế, thọ uẩn (nhóm cảm giác), tưởng uẩn (nhóm tri giác, hình dung), hành uẩn (nhóm tác ý, ý chí, các hoạt động tâm), thức uẩn (nhóm nhận biết); thức uẩn không cầu giải thoát. Vì sao? Vì thức uẩn không tạo tác, không có tác dụng; thức uẩn không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, thức uẩn chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) không cầu giải thoát. Vì sao? Vì địa giới không tạo tác, không có tác dụng; địa giới không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, địa giới chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy. Cũng thế, thủy giới (yếu tố nước), hỏa giới (yếu tố lửa), phong giới (yếu tố gió), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết); thức giới không cầu giải thoát. Vì sao? Vì thức giới không tạo tác, không có tác dụng; thức giới không thể suy nghĩ, không thể phân biệt nhận biết. Vì thế, này các trưởng giả, thức giới chẳng phải là ta — nên hiểu và giữ lấy như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, các pháp do sự phân biệt không thật mà khởi lên, nương vào các duyên (điều kiện), không có năng lực, không có sức, xoay chuyển theo các duyên. Nếu có các duyên thì tạm đặt ra các pháp; nếu không có các duyên thì không có pháp giả tạm. Này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ là sự giả đặt tên gọi; trong đó hoàn toàn không có kẻ sinh, kẻ già, kẻ chết, kẻ hết, kẻ khởi. Chỉ có sự dứt hẳn các nẻo luân hồi, thanh tịnh tịch diệt, là có thể nương về. Vì thế các ông nên biết như vậy.
Vì thế, này các trưởng giả, tất cả các pháp đều do sự phân biệt không thật sinh khởi, nương vào các duyên, yếu ớt không sức, xoay chuyển theo các duyên. Nếu có các duyên thì giả lập các pháp; nếu không có các duyên thì không có pháp giả. Này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ là giả lập; trong đó hoàn toàn không có kẻ sinh, kẻ già, kẻ chết, kẻ hết, kẻ khởi. Chỉ có sự dứt hẳn các nẻo luân hồi, thanh tịnh vắng lặng, là có thể nương về.
Như vậy, này các trưởng giả, nếu có phân biệt không thật thì có giả lập bất chánh tác ý (sự chú tâm, suy xét không đúng đắn); nếu không có phân biệt không thật thì không có giả lập bất chánh tác ý. Nếu có bất chánh tác ý thì có giả lập vô minh; nếu không có bất chánh tác ý thì không có giả lập vô minh. Nếu có vô minh thì có giả lập các hành (những tạo tác của thân, lời, ý tạo thành nghiệp); nếu không có vô minh thì không có giả lập các hành. Nếu có các hành thì có giả lập thức (tâm thức tái sinh); nếu không có các hành thì không có giả lập thức. Nếu có thức giả thì có giả lập danh sắc (tinh thần và thể xác); nếu không có thức thì không có giả lập danh sắc. Nếu có danh sắc thì có giả lập lục xứ (sáu giác quan); nếu không có danh sắc thì không có giả lập lục xứ. Nếu có lục xứ thì có giả lập xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng); nếu không có lục xứ thì không có giả lập xúc. Nếu có xúc thì có giả lập thọ (cảm giác); nếu không có xúc thì không có giả lập thọ. Nếu có thọ thì có giả lập ái (lòng khát khao, tham luyến); nếu không có thọ thì không có giả lập ái. Nếu có ái thì có giả lập thủ (sự nắm giữ, bám chấp); nếu không có ái thì không có giả lập thủ. Nếu có thủ thì có giả lập hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn đến đời sau); nếu không có thủ thì không có giả lập hữu. Nếu có hữu thì có giả lập sinh; nếu không có hữu thì không có giả lập sinh. Nếu có sinh thì có giả lập già chết; nếu không có sinh thì không có giả lập già chết.
Như vậy, này các trưởng giả, thế nào là già? Đó là tâm trí lú lẫn, đầu bạc tóc rụng, da chùng mặt nhăn, thọ mạng giảm sút, các căn suy yếu chín muồi, các hành mục nát cũ kỹ; đó gọi là già. Thế nào là chết? Đó là mất đi chuyển sang đời khác, ngưng nghỉ rơi rụng, các uẩn tan rã, thân bị vứt bỏ trên đất, rời bỏ chúng đồng phần (sự cùng loại chung của một loài chúng sinh); đó gọi là chết. Già và chết hợp lại gọi là già chết.
Này các trưởng giả, nếu sinh là có thì có già chết giả; nếu sinh là không thì không có già chết giả. Thế nào là sinh? Đó là sinh ra, cùng sinh, đi đến, khởi lên, các uẩn hiện ra, có được các xứ, hội nhập vào chúng đồng phần; đó gọi là sinh.
Này các trưởng giả, nếu hữu là có thì có sinh giả; nếu hữu là không thì không có sinh giả. Thế nào là hữu? Đó là dục hữu (sự tồn tại trong cõi dục), sắc hữu (trong cõi sắc), vô sắc hữu (trong cõi vô sắc), cùng các nghiệp phước, nghiệp phi phước và nghiệp bất động (nghiệp thiền định dẫn sinh lên các cõi trời cao); đó gọi là hữu.
Này các trưởng giả, nếu thủ là có thì có hữu giả; nếu thủ là không thì không có hữu giả. Thế nào là thủ? Đó là dục thủ (bám chấp dục lạc), kiến thủ (bám chấp quan điểm), giới cấm thủ (bám chấp các giới điều, nghi thức sai lạc), ngã thủ (bám chấp cái ta); đó gọi là thủ.
Này các trưởng giả, nếu ái là có thì có thủ giả; nếu ái là không thì không có thủ giả. Thế nào là ái? Đó là ái sắc, ái tiếng, ái mùi, ái vị, ái xúc chạm, ái pháp; đó gọi là ái.
Này các trưởng giả, nếu thọ là có thì có ái giả; nếu thọ là không thì không có ái giả. Thế nào là thọ? Đó là cảm thọ sinh ra do mắt tiếp xúc, và cảm thọ sinh ra do tai, mũi, lưỡi, thân, ý tiếp xúc; đó gọi là thọ.
Này các trưởng giả, nếu xúc là có thì có thọ giả; nếu xúc là không thì không có thọ giả. Thế nào là xúc? Đó là mắt xúc, tai xúc, mũi xúc, lưỡi xúc, thân xúc, ý xúc; đó gọi là xúc.
Này các trưởng giả, nếu lục xứ có thì có xúc giả; nếu lục xứ không thì không có xúc giả. Thế nào là lục xứ? Đó là nhãn xứ (mắt), nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý); đó là lục xứ.
Này các trưởng giả, nếu danh sắc có thì có lục xứ giả; nếu danh sắc không thì không có lục xứ giả. Thế nào là danh sắc? Đó là thọ, tưởng, tư (ý muốn), xúc, tác ý (sự hướng tâm), bốn đại giới (đất, nước, lửa, gió) và các sắc do bốn đại giới tạo thành; đó gọi là danh sắc.
Này các trưởng giả, nếu thức là có thì có danh sắc giả; nếu thức là không thì không có danh sắc giả. Thế nào là thức? Đó là nhãn thức (sự nhận biết qua mắt), nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức; đó gọi là thức.
Này các trưởng giả, nếu hành là có thì có thức giả; nếu hành là không thì không có thức giả. Thế nào là hành? Đó là sự tác ý hướng về sắc, hướng về tiếng, hướng về mùi, hướng về vị, hướng về xúc chạm, hướng về pháp; đó gọi là hành.
Này các trưởng giả, nếu vô minh có thì có hành giả; nếu vô minh không thì không có hành giả. Thế nào là vô minh? Đó là không biết về quá khứ, không biết về tương lai, không biết về cả quá khứ lẫn tương lai; không biết bên trong, không biết bên ngoài, không biết cả trong lẫn ngoài; không biết về khổ, không biết về tập (nguyên nhân của khổ), không biết về diệt (sự chấm dứt khổ), không biết về đạo (con đường dứt khổ); không biết về duyên, không biết về duyên khởi (các pháp nương nhau mà sinh); đối với các pháp do duyên sinh, hoặc đen hoặc trắng (xấu hay tốt), có duyên hay không duyên, có bóng sáng hay không bóng sáng (?), có tội hay không tội, đáng gần gũi hay không đáng gần gũi, đều không biết không thấy, không quán xét đối chiếu, không thông đạt hiểu rõ. Những tướng như vậy gọi là vô minh.
Này các trưởng giả, nếu có bất chánh tác ý thì có giả lập vô minh; nếu không có bất chánh tác ý thì không có giả lập vô minh. Thế nào gọi là bất chánh tác ý? Đó là nghĩ: "Ta ở quá khứ là bản tánh gì, ở chỗ nào, thuộc loại gì? Ta đi đến tương lai sẽ là bản tánh gì, ở chỗ nào, thuộc loại gì?" Lại đối với thân mình sinh nhiều nghi hoặc: "Thế nào gọi là ta? Ta là ai? Là có hay là không, là hư hay là thật? Là bản tánh gì, ở chỗ nào, thuộc loại gì? Xưa ta ở đâu, rồi ở chỗ kia...?" Khởi lên những sự tác ý không đúng như vậy. Rồi từ trong sáu kiến chấp, tùy theo đó sinh ra một kiến: chấp có ta, chấp không có ta; hoặc nương vào ta mà xét thấy ta, hoặc không nương vào ta mà xét thấy ta. Lại hư vọng khởi lên kiến chấp như vầy: "Ta chính là thế gian", hoặc "sẽ do duyên mà khởi (?)", "là thường, là hằng, không chuyển không đổi, mãi mãi đứng yên chân chánh". Những kiến chấp như vậy gọi là bất chánh tác ý.
Này các trưởng giả, nếu có phân biệt không thật thì có giả lập bất chánh tác ý; nếu không có phân biệt không thật thì không có giả lập bất chánh tác ý. Thế nào gọi là phân biệt không thật? Đó là: ngã (cái ta), hữu tình (chúng sinh), mạng giả (kẻ có sinh mạng), trượng phu (con người), số thủ (kẻ nhiều lần tái sinh), sinh giả (kẻ sinh ra), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), ma-nạp-bà (người thanh niên, chỉ một cái ta thường còn), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận quả); những thứ ấy gọi là không thật. Thế mà những phàm phu không được nghe chánh pháp lại hư vọng khởi lên phân biệt về ngã, phân biệt về hữu tình, phân biệt về mạng giả, phân biệt về trượng phu, phân biệt về số thủ, phân biệt về sinh giả, phân biệt về ý sinh, phân biệt về ma-nạp-bà, phân biệt về tác giả, phân biệt về thọ giả... Vì những phân biệt ấy nên gọi là phân biệt không thật.
Này các trưởng giả, phân biệt không thật như vậy, nếu có thì có giả lập bất chánh tác ý; nếu không thì không có giả lập bất chánh tác ý. Này các trưởng giả, bất chánh tác ý nếu có thì có giả lập vô minh; bất chánh tác ý nếu không thì không có giả lập vô minh. Vô minh nếu có thì có giả lập các hành; vô minh nếu không thì không có giả lập các hành. Như vậy cho đến: sinh nếu là có thì có giả lập già chết; sinh nếu là không thì không có giả lập già chết."
Bấy giờ Phật bảo các trưởng giả: "Nay các ông nên biết: tất cả các pháp đều do phân biệt không thật khởi lên, nương vào các duyên, yếu ớt không sức, xoay chuyển theo các duyên. Các duyên nếu có thì có pháp giả; các duyên nếu không thì không có pháp giả. Này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ là giả lập; trong đó hoàn toàn không có kẻ sinh, kẻ già, kẻ chết, kẻ hết và kẻ khởi. Chỉ có sự dứt hẳn các nẻo luân hồi, thanh tịnh tịch diệt, là có thể nương về.
Này các trưởng giả, ý các ông nghĩ sao? Ví như các loài cá và thủy tộc sinh ra trong một ao lớn, chúng nhờ sức gì mà sống?" Các trưởng giả thưa: "Bạch Thế Tôn, các loài cá ấy nhờ sức nước mà sống." Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy. Này các trưởng giả, nước ấy có suy nghĩ, có sức lực gì không?" Các trưởng giả thưa: "Bạch Thế Tôn, nước ấy không có sức, không có năng lực, thì suy nghĩ được gì?" Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy. Này các trưởng giả, các pháp do phân biệt không thật khởi lên cũng như vậy: chỉ là giả đặt ra, không có sức, không có năng lực, xoay chuyển theo các duyên. Các duyên nếu có thì có pháp giả; các duyên nếu không thì không có pháp giả. Này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ là giả lập; trong đó hoàn toàn không có kẻ sinh, kẻ già, kẻ chết, kẻ hết, kẻ khởi. Chỉ có sự dứt hẳn các nẻo luân hồi, thanh tịnh tịch diệt, là có thể nương về.
Vì thế, này các trưởng giả, các ông nên quán xét đúng đắn các duyên như vậy: đó chẳng phải chỗ yên ổn, khó mà giữ gìn được; nên sinh lòng sợ hãi sâu sắc, chạy trốn tránh xa. Lại nên quán xét: đây là pháp gì? Vì sợ pháp gì mà đến đây? Khi các ông quán xét đúng đắn như vậy, thì không có pháp nào có thể nắm bắt được, không có gì để sợ, không có gì để bỏ. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được, vì tìm cầu bằng mọi cách cũng không thể nắm bắt được.
Các pháp không có ngã (cái ta), vì lìa bụi nhơ. Các pháp không có chúng sinh, vì xa lìa cái ta. Các pháp không có mạng sống, vì vượt khỏi sinh, già, bệnh, chết, sầu lo, khổ não, bức bách. Các pháp không có số thủ, vì ba đời đã dứt. Các pháp không có chữ nghĩa, vì mọi lời nói âm thanh đều không thể diễn tả được. Các pháp không có bám chấp, vì không có chỗ để nương theo. Các pháp vắng lặng, vì có tướng tịch diệt. Các pháp trùm khắp, vì có tánh như hư không. Các pháp có tánh không (trống rỗng, không có tự thể), vì không thuộc chắc về đâu. Các pháp không lay động, vì không có chỗ nương. Các pháp nương vào thật tế (chân lý tột cùng) mà trụ, vì khéo trụ tương ưng với sự không lay động. Các pháp không thể giảng bày, vì lìa những đợt sóng của hình tướng. Các pháp không thể chỉ ra, vì không tướng, không hình, không có bóng sáng, lìa các hành. Các pháp chẳng phải của ta, vì lìa ngã sở. Các pháp không thể phân biệt, vì lìa tâm, ý, thức. Các pháp không có kho chứa ái luyến, vì vượt qua con đường của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Các pháp không thể nhấc lên dời đi, vì lìa sinh, trụ, hoại. Các pháp không tạo tác, không có tác dụng, vì lìa tâm, ý, thức. Các pháp thuộc về duyên, vì bản tánh yếu ớt.
Này các trưởng giả, Ta nói con mắt này do bốn đại tạo thành, là pháp vô thường, không đứng yên, không bền lâu, không chắc chắn; yếu ớt, mau hư nát, khó tin cậy được; là chỗ tụ họp của muôn khổ, nhiều bệnh, nhiều hại. Các trưởng giả, con mắt là như vậy, không nên nương tựa. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy, không nên nương tựa. Hãy quán xét như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, con mắt như đống bọt nước, không thể nắm bắt sờ mó. Con mắt như bong bóng nổi, không thể ở lâu. Con mắt như ánh nắng dợn (ảo ảnh do hơi nóng tạo ra), sinh từ nghiệp, mê lầm và ái. Con mắt như cây chuối, bản tánh không chắc chắn. Con mắt như trò ảo thuật, khởi từ điên đảo (thấy sai sự thật). Con mắt như giấc mộng, chỉ là cái thấy hư vọng. Con mắt như tiếng vang, lệ thuộc vào các duyên. Con mắt như bóng sáng, do bóng sáng của nghiệp mà hiện ra. Con mắt như mây trôi, có tướng tụ lại, rối loạn, tan đi. Con mắt như tia chớp, trong khoảnh khắc liền tắt. Con mắt này không có chủ, như đất. Con mắt này không có ta, như nước. Con mắt chẳng phải chúng sinh, như lửa. Con mắt chẳng phải sinh mạng, như gió. Con mắt chẳng phải số thủ, như hư không. Con mắt không thật, là chỗ nương chứa các đại. Con mắt này là không, lìa ta và cái của ta. Con mắt này không hiểu biết, như cỏ cây, đất đá. Con mắt này không tạo tác, như máy móc do gió chuyển động. Con mắt này là giả tạm, chỗ tụ họp những thứ mục nát dơ bẩn. Con mắt này là pháp giả dối, phải tan vỡ, hư hoại, diệt hết. Con mắt như giếng cạn trên gò hoang, luôn bị già bức bách. Con mắt không có lúc đứng yên, rốt cuộc trở về tiêu mất. Này các trưởng giả, con mắt có nhiều lỗi như vậy, nên quán xét như thế. Cho đến ý và tất cả các pháp cũng như vậy.
Lại nữa, này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ có vọng dục (sự ham muốn hư vọng). Dị sinh (phàm phu) ngu muội vì không biết vọng dục nên lầm cho là mắt, lầm cho là tai, cho đến lầm cho là ý. Này các trưởng giả, chỉ có vọng dục; dị sinh ngu muội vì không biết vọng dục nên cho đây là sắc, cho đây là tiếng; mùi, vị, xúc chạm, pháp cũng như vậy. Này các trưởng giả, chỉ có vọng dục; dị sinh ngu muội vì không biết vọng dục nên cho đây là sắc uẩn, cho đây là thọ uẩn; tưởng, hành, thức uẩn cũng như vậy. Này các trưởng giả, chỉ có vọng dục; dị sinh ngu muội vì không biết vọng dục nên cho đây là địa giới, cho đây là thủy giới; hỏa, phong, không, thức cũng như vậy. Này các trưởng giả, tất cả các pháp chỉ có vọng dục; dị sinh ngu muội vì không biết vọng dục nên cho đây là hữu vi, cho đây là vô vi, cho đến tất cả các pháp cũng như vậy.
Này các trưởng giả, nay các ông nên bỏ vọng dục mà hướng đến vô dục (không ham muốn). Đối với vợ con, nhà cửa, của cải, hãy biết sâu sắc rằng đều hư vọng, không nên bám chấp. Vì không bám chấp nên đem lòng tin trong sạch rời bỏ đời sống gia đình, đi vào đời sống không nhà (xuất gia), sẽ được vô dục.
Này các trưởng giả, thế nào gọi là xuất gia vô dục? Đó là an trú trong thi-la (giới hạnh) và biệt giải thoát giới (bộ giới luật, giữ mỗi điều thì thoát khỏi một điều ác), đầy đủ việc giữ gìn oai nghi (phép tắc đi đứng nằm ngồi) và chỗ đi lại thích hợp, thấy lỗi nhỏ cũng sinh lòng sợ hãi lớn, thọ học luật nghi (các phép tắc giới luật), thành tựu giới uẩn (khối giới hạnh trọn vẹn).
Này các trưởng giả, nếu các ông giữ gìn giới rồi, đối với sáu căn, sáu cảnh, năm uẩn, sáu giới ấy biết sâu sắc là giả dối nên đều không bám chấp; vì không bám chấp nên đó gọi là pháp xuất gia vô dục.
Này các trưởng giả, nếu không bám chấp con mắt, cho đến thức giới, vì không bám chấp nên không che giữ. Những gì không che giữ? Mắt không che giữ; tai, mũi, lưỡi, thân, ý không che giữ; sắc không che giữ; tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp không che giữ; sắc uẩn không che giữ; thọ, tưởng, hành, thức uẩn không che giữ; địa giới không che giữ; thủy, hỏa, phong, không, thức giới không che giữ. Vì không che giữ nên không có phiền não. Nếu không có phiền não thì gọi là nhẹ nhàng. Thế nào là nhẹ nhàng? Là không có gì để thấy (chấp lấy). Nếu không có gì để thấy thì không dựa vào sự vật mà khởi tâm sân giận làm hại. Vì không sân giận làm hại, nên không tự hại mình, không nghĩ hại người, không nghĩ hại cả hai. Vì không làm hại nên liền chứng nhập cõi Vô dư đại niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân và phiền não).
Này các trưởng giả, các ông nên biết: ai là kẻ chứng nhập tịch diệt? Này các trưởng giả, mắt không đi vào tịch diệt; tai, mũi, lưỡi, thân, ý không đi vào tịch diệt. Nhưng do con mắt mà khởi lên các vọng chấp, hoặc cho là ta, hoặc cho là của ta; nếu xa lìa điều ấy tức là tịch diệt. Xa lìa những gì mà là tịch diệt? Nếu xa lìa tham tức là tịch diệt; nếu xa lìa sân tức là tịch diệt; nếu xa lìa si tức là tịch diệt; nếu lìa vô trí (sự không hiểu biết) tức là tịch diệt.
Lại nữa, này các trưởng giả, vô trí quá khứ không thể xa lìa, vô trí tương lai không thể xa lìa, vô trí hiện tại không thể xa lìa; nhưng cốt yếu là nhờ xa lìa vô trí mà chánh trí khởi lên. Này các trưởng giả, thế nào là trí? Đó là tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt sạch). Thế nào là tận trí? Quá khứ chẳng phải tận trí, tương lai chẳng phải tận trí, hiện tại chẳng phải tận trí. Nhưng, này các trưởng giả, nhờ lìa vô trí mà trí này sinh ra; trí này không xa lìa trí (?); nhờ lìa vô trí về con mắt mà trí này sinh ra.
Lại nữa, này các trưởng giả, con mắt chẳng phải của ta. Nếu chẳng phải của ta thì không chấp lấy. Nếu không chấp lấy tức là tối thượng. Nếu là tối thượng tức là giải thoát. Giải thoát khỏi chỗ nào? Giải thoát khỏi chỗ chấp ngã; giải thoát khỏi chỗ chấp hữu tình, chỗ chấp thọ mạng, chỗ chấp số thủ, chỗ chấp đoạn thường, mọi chỗ chấp, cho đến chỗ chấp phân biệt. Người tu hành nếu có thể giải thoát khỏi sự chấp thì không phân biệt. Nếu không phân biệt thì chẳng phải phân biệt, cũng chẳng phải không phân biệt. Không phân biệt những gì? Đó là không phân biệt ta và cái của ta. Khi ấy người tu hành đối với tất cả các pháp đều buông tan không tích tụ, buông bỏ không giữ lấy. Vì buông bỏ nên tịch diệt, giải thoát, trừ sạch; là giải thoát tối thắng, lìa mọi trói buộc. Trừ sạch ở chỗ nào? Trừ sạch ở mọi chỗ khổ.
Này các trưởng giả, nếu các ông cầu thoát ra, chớ đối với một pháp nào mà sinh bám chấp. Vì sao? Nếu có bám chấp thì có sợ hãi; nếu không bám chấp thì không có sợ hãi.
Lại nữa, này các trưởng giả, mắt chẳng phải tịch diệt; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng chẳng phải tịch diệt; sắc chẳng phải tịch diệt, cho đến thức giới cũng chẳng phải tịch diệt. Nhưng, này các trưởng giả, do thức giới mà khởi lên sự chấp không thật, hoặc cho là ta và cái của ta; nếu lìa điều ấy tức là tịch diệt. Xa lìa những gì mà được tịch diệt? Đó là xa lìa tham mà được tịch diệt; lìa sân, lìa si và lìa vô trí mà được tịch diệt.
Lại nữa, này các trưởng giả, vô trí quá khứ không thể xa lìa, vô trí tương lai không thể xa lìa, vô trí hiện tại không thể xa lìa; nhưng nhờ lìa vô trí mà trí được sinh. Này các trưởng giả, thế nào là trí? Đó là tận trí. Thế nào là tận trí? Quá khứ chẳng phải tận trí, tương lai chẳng phải tận trí, hiện tại chẳng phải tận trí. Nhưng, này các trưởng giả, nhờ lìa vô trí mà trí được sinh; trí này không xa lìa trí (?); nhờ lìa vô trí về thức mà trí được sinh.
Và thức giới này chẳng phải của ta. Nếu chẳng phải của ta thì không chấp lấy. Nếu không chấp lấy tức là tối thượng. Nếu là tối thượng thì đó chính là giải thoát. Giải thoát khỏi chỗ nào? Giải thoát khỏi chỗ chấp ngã; giải thoát khỏi chỗ chấp hữu tình, thọ mạng, cho đến mọi chỗ chấp phân biệt. Người tu hành nếu có thể giải thoát khỏi sự chấp thì không phân biệt. Nếu không phân biệt thì chẳng phải phân biệt, cũng chẳng phải không phân biệt. Không phân biệt những gì? Đó là không phân biệt ta và cái của ta. Khi ấy người tu hành buông tan không tích tụ, buông bỏ không giữ lấy. Vì buông bỏ nên tịch diệt, giải thoát, trừ sạch; là giải thoát tối thắng, lìa mọi trói buộc. Trừ sạch ở đâu? Trừ sạch ở mọi chỗ khổ.
Này các trưởng giả, nếu các ông cầu thoát ra, chớ đối với một pháp nào mà sinh bám chấp. Vì sao? Nếu có bám chấp thì có sợ hãi; nếu không bám chấp thì không có sợ hãi."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Bám chấp sinh ra sợ hãi, do đó đi vào đường ác;
Thấy chỗ ấy có điều đáng sợ, người trí không nên chấp lấy.
Các ông tu các thánh đạo, nên khéo quán xét;
Quán như vậy thì liền đạt được, khác đi thì không thể được.
Mọi chỗ đều là không, hư huyễn xao động, chẳng chắc thật;
Ái lừa dối mê hoặc thế gian, chớ vì đó mà sinh rối loạn.
Ta đã biết pháp không, hiểu rõ các pháp không bền chắc;
Lặng trong mà được an ổn, chứng niềm vui vi diệu không lay động.
Nếu ai hiểu rõ như vậy, rằng các pháp chỉ là không,
Người ấy giải thoát muôn khổ, và dứt hết mọi sự tranh luận.
Ham muốn thâu tóm mọi thứ, là kẻ sinh ra các tai họa;
Vì thâu tóm nên chấp lấy, vì chấp lấy nên sinh ra các cõi hữu;
Từ hữu mà sinh ra sự sinh, vì có sinh nên xa tịch diệt;
Đã sinh thì có già, bệnh, chết, bị khổ lớn như vậy bức bách.
Vì không ham muốn nên không chấp lấy, vì không chấp lấy nên không có hữu;
Vì không có hữu nên không có sinh, già, bệnh, chết cũng như vậy.
Những đồ dùng để sống đã gom góp, một lúc đều vứt bỏ hết;
Lại bỏ cả vợ con thương yêu, đi theo oai nghi của bật-sô.
Chớ tham người thân và của cải; ôi! hãy nghĩ đến sự biết đủ;
Chớ như hạng chiên-đà-la (giai cấp thấp hèn nhất trong xã hội Ấn Độ xưa), qua lại với tâm thấp hèn.
Chớ tự cậy mình giữ giới mà khinh chê người phạm giới;
Cậy giới để lấn lướt người, đó gọi là thật sự phá giới.
Ví như con hươu mắc bẫy, hoặc bị trói hoặc bị giết chết;
Kẻ kiêu mạn ở trong lưới ma, bị trói bị hại cũng như vậy.
Kiêu mạn có thể phá hoại tâm lành, lại tổn hại điều lành của mình và người;
Vì vậy chớ khinh chê người phạm giới, huống chi người giữ giới, tu phạm hạnh.
Hãy học theo con của bậc Đại Tiên (đệ tử của Phật), thường ở nơi vắng vẻ yên tĩnh;
Chớ đoái hoài thân mạng, hướng đến giải thoát vắng lặng.
Nên lìa những luận thuyết vô nghĩa của phái Thuận Thế (phái duy vật, chỉ tin vào đời này) và phái Ni-kiền (đạo lõa thể, Kỳ-na giáo);
Hãy yêu kính và diễn nói pháp vi diệu sâu xa tương ưng với tánh không.
Mười hai xứ trong và ngoài (sáu giác quan và sáu đối tượng), Ta nói tâm là gốc;
Tâm ấy lại do nghiệp sinh ra, nghiệp do tư (ý chí) mà tồn tại lâu dài.
Mắt và sắc cùng làm duyên mà sinh khởi thức;
Thiếu duyên thì không sinh, ví như lửa không có củi.
Các pháp sinh ra như vậy, hòa hợp nương nhau mà sinh;
Không có kẻ làm, không có kẻ nhận, tác dụng hiện ra như trò huyễn.
Tất cả các pháp trong và ngoài, Ta đã biết là không và huyễn;
Kẻ ngu chấp lấy điên đảo, phân biệt ta và cái của ta.
Trong mắt không có chúng sinh, các xứ bên ngoài cũng vậy;
Không có ta, kẻ làm, kẻ sống lâu; các loại pháp đều nên biết như vậy.
Mắt không nghĩ đến giải thoát, tai, mũi, lưỡi cũng thế;
Thân, ý... đều không tạo tác; hãy quán các pháp như vậy.
Ví như giữa biển lớn, sóng vỗ thành đống bọt;
Người mắt sáng xét biết, rõ ràng chúng không chắc thật.
Thể của năm uẩn cũng thế, người thông đạt biết là không bền;
Sẽ giải thoát khỏi sinh, già, sầu lo, tai họa...
Xuất gia trong pháp của Ta, biết các pháp như huyễn;
Không phụ của tín thí (đồ cúng dường do lòng tin của thí chủ), tức gọi là cúng dường chư Phật.
Bấy giờ năm trăm trưởng giả nghe pháp ấy xong, ngay tại chỗ xa lìa bụi trần, rời bỏ cấu nhơ, đối với các pháp được pháp nhãn tịnh (con mắt pháp trong sạch, tức thấy rõ chân lý, bước đầu vào dòng thánh). Như tấm vải trắng sạch không vết đen đặt vào chậu nhuộm, mau chóng thấm màu; các trưởng giả được pháp nhãn thanh tịnh cũng như vậy.
Bấy giờ Thế Tôn lại vì các trưởng giả tuyên nói pháp vi diệu, chỉ dạy, khuyến khích, khen ngợi: "Này các trưởng giả, Ta nói con mắt này tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si thiêu đốt; bị sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, bất an... thiêu đốt. Cũng thế, này các trưởng giả, Ta nói tai, mũi, lưỡi, thân, ý này tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si, bị sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, bất an... thiêu đốt.
Này các trưởng giả, Ta nói sắc này tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si thiêu đốt; cho đến tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp cũng như vậy. Này các trưởng giả, Ta nói sắc uẩn tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si thiêu đốt; cho đến thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng như vậy. Này các trưởng giả, Ta nói địa giới tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si thiêu đốt. Như vậy cho đến thủy, hỏa, phong, không, thức giới tự tánh là khổ, lại đang bốc cháy. Cháy bởi những gì? Đó là bị lửa tham, lửa sân, lửa si, bị sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, bất an... thiêu đốt.
Vì thế, này các trưởng giả, nay Ta không chấp mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; các ông cũng nên học theo như vậy. Nay Ta không chấp sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp, cho đến không chấp các uẩn như sắc..., các giới như địa..., đời này và đời khác; các ông cũng nên học theo như vậy.
Này các trưởng giả, nếu các ông không bám chấp mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, thì không nương vào mắt mà trụ, không nương vào tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà trụ. Khi các ông không nương vào sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp, thì các ông không nương vào tất cả các pháp mà trụ. Các ông không nương sắc uẩn cho đến không nương thức uẩn mà trụ, thì không nương vào sắc uẩn cho đến thức uẩn mà trụ. Khi các ông không nương vào địa, thủy, hỏa, phong, không, thức giới, thì không nương vào địa giới cho đến thức giới mà trụ. Các ông không nương vào đời này, đời khác và tất cả thế gian mà trụ. Như vậy, khi các ông không chấp lấy tất cả các pháp thì không nương vào tất cả các pháp mà trụ. Nếu có thể không nương vào tất cả các pháp mà trụ, thì đó gọi là chẳng phải sẽ có, cũng chẳng phải chẳng sẽ có. Nếu các ông ngộ được 'chẳng phải sẽ có, chẳng phải chẳng sẽ có', Ta nói các ông đã giải thoát khỏi mọi khổ sinh, già, bệnh, chết."
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Bị sinh tử thiêu đốt hừng hực, lửa cháy khắp các thế gian;
Chịu khổ không ai cứu được, đánh mất thánh đạo.
Các đức Như Lai soi sáng thế gian, lâu lắm mới xuất hiện một lần;
Đừng xa lìa dù trong khoảnh khắc, hãy khởi tinh tấn bền chắc.
Tu tập chánh hạnh, dùng tuệ quán mà xét biết;
Theo tuệ quán thì sẽ đạt được, khác đi thì không thể có được.
Nếu tu tập ở nơi đây, nên biết tất cả đều là không;
Thấu suốt pháp không rồi, (thì thấy) chẳng phải tâm, là không, là Bồ-đề (?).
Tham, sân và si, ba thứ độc ấy là đám lửa lớn;
Đốt cháy kẻ ngu trên đời, mà họ ngủ mê dài không biết.
Sinh, già, bệnh và chết, sầu than cùng các khổ...
Biết đời bức bách như vậy rồi, chớ nương vào các pháp mà trụ.
Bấy giờ năm trăm trưởng giả bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nay chúng con muốn xuất gia nơi Phật, thọ giới cụ túc (giới đầy đủ của tỳ-kheo), tu hạnh thanh tịnh. Chẳng hay Thế Tôn có thương xót cho phép không?" Phật nói: "Thiện lai bật-sô (Lành thay, các tỳ-kheo hãy đến đây)!" Tức thì họ được gọi là đã xuất gia, đã đủ giới cụ túc, thành người tỳ-kheo.
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa ấy nên nói kệ rằng:
Đã nhận khoác áo ca-sa (áo của người xuất gia), tóc tự nhiên rụng sạch;
Tất cả đều cầm bát, ngay tại chỗ ngồi thành bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh).
Biết họ đã chứng A-la-hán, trước chúng tỳ-kheo
Và trước chư thiên, bậc Đại Sư đã được hỏi, liền nói rằng:
Xưa kia, đối với bậc nương tựa của thế gian, họ đã làm nhiều việc bố thí;
Tùy theo nơi họ sinh ra, thường được hưởng nhiều an vui.
Nay họ được gặp Ta, lại sinh tâm thanh tịnh;
Do tâm họ thanh tịnh, nên Ta nói pháp vi diệu cho họ.
Nghe pháp xong được A-la-hán, xa lìa hẳn ngã kiến;
Chứng pháp không hiện tiền, giải thoát mọi sinh tử.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi lăm.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi sáu.
Pháp sư Tam Tạng (bậc thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video