Thiên 1 — Kinh thấu rõ gốc rễ sinh tử (toàn văn)

# Kinh Phật nói về việc hiểu rõ gốc rễ của sống chết (Liễu Bản Sinh Tử)

 Kinh Phật thuyết Liễu Bản Sinh Tử (Kinh Phật nói về việc hiểu rõ gốc rễ của sống chết), một quyển.

 Thuộc nhóm kinh trùng dịch (kinh đã được dịch nhiều lần, có nhiều bản dịch khác nhau), nằm ngoài năm bộ lớn của Đại thừa (năm bộ kinh lớn của Phật giáo Đại thừa: Bát-nhã, Bảo Tích, Đại Tập, Hoa Nghiêm, Niết-bàn).

 Kinh Phật thuyết Liễu Bản Sinh Tử, một quyển.

 Ưu-bà-tắc (người cư sĩ nam, tu theo Phật tại gia) Chi Khiêm, người gốc nước Nguyệt Chi (một nước ở Trung Á), dịch vào thời nước Ngô (thời Tam Quốc ở Trung Hoa).

 Kinh Phật thuyết Liễu Bản Sinh Tử.

 Phật dạy thế này: “Nếu tỳ-kheo (người xuất gia tu theo Phật) thấy được duyên khởi (lẽ mọi sự vật đều do các điều kiện nương nhau mà sinh ra) thì tức là thấy được pháp (chân lý mà Phật dạy). Đã thấy được pháp thì tức là thấy được ta.”

 Khi ấy hiền giả Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nói với các tỳ-kheo: “Thưa các hiền giả, Phật dạy rằng: ‘Nếu các tỳ-kheo thấy được duyên khởi thì tức là thấy được pháp; đã thấy được pháp thì tức là thấy được ta.’ Câu ấy có nghĩa là gì? Ấy là nói rằng mọi sự đều có duyên (điều kiện giúp cho một sự vật sinh ra). Nếu thấy duyên khởi là không có ‘mạng’ (một linh hồn, một cái ‘ta’ thường còn làm chủ), cũng chẳng phải là ‘mạng’, thì tức là thấy pháp. Thấy pháp là không có ‘mạng’, chẳng phải ‘mạng’, thì tức là thấy Phật. Nên theo trí tuệ ấy.

 Có hai cách để thấy duyên khởi bên ngoài, có hai cách để thấy duyên khởi bên trong, gộp lại là bốn. Hai cách để thấy duyên khởi bên ngoài là gì? Đó là nhân tương phược (sự nối buộc lần lượt theo nhân, tức cái này trực tiếp sinh ra cái kia) và duyên tương phược (sự nối buộc theo duyên, tức các điều kiện hỗ trợ cùng góp vào).

 Nhân tương phược là thế nào? Từ hạt giống mọc ra rễ, từ rễ ra lá, từ lá ra thân, từ thân ra đốt, từ đốt mang hoa, từ hoa ra quả. Đó là nhân tương phược.

 Duyên tương phược là thế nào? Đó là địa chủng (yếu tố đất), thủy chủng (yếu tố nước), hỏa chủng (yếu tố lửa, hơi nóng), phong chủng (yếu tố gió, sự chuyển động) và không chủng (yếu tố khoảng trống). Nhờ những nhân duyên ấy mà hạt giống nảy sinh. Đất giữ lấy hạt, nước làm ướt hạt, lửa làm ấm hạt, gió làm hạt trỗi lên, khoảng trống khiến hạt không bị cản trở. Như thế, gặp đúng thời tiết, các điều kiện hội đủ thì hạt nảy mầm.

 Hạt giống ấy không biết “ta sinh ra rễ”; rễ không biết “ta do hạt mà có”. Rễ không biết “ta sinh ra lá”; lá không biết “ta do rễ mà có”. Lá không biết “ta sinh ra thân”; thân không biết “ta do lá mà có”; đốt mang hoa, rồi đến quả, cũng đều chẳng tự biết mình do lần lượt sinh ra nhau mà có. Lại nữa, đất không biết “ta làm cho hạt sinh ra”; hạt cũng không biết “đất giữ ta”. Nước cũng không biết “ta làm ướt hạt”; hạt cũng không biết “nước làm ướt ta”. Cho đến lửa, gió, khoảng trống cũng đều không biết nhau.

 Thưa các hiền giả, do nhân duyên mà có, gặp thời và hội đủ điều kiện thì hạt nảy sinh. Không phải tự nó làm ra, không phải cái khác làm ra, cũng không phải không có nhân mà sinh.

 Nên dùng năm điều để thấy duyên khởi bên ngoài. Năm điều là gì? Một là không thường còn. Hai là không đứt đoạn. Ba là không dời bước (không có một cái gì nguyên vẹn đi từ chỗ này sang chỗ kia). Bốn là hạt giống không mất đi vô ích. Năm là giống nhau nhưng không phải cái cũ. Hạt đã hư hoại, nên là không thường còn. Có rễ mọc ra, nên là không đứt đoạn. Hạt và rễ tách biệt khác nhau, nên là không dời bước. Hạt ít mà sinh ra nhiều quả, nên là không mất đi vô ích. Quả sinh ra giống như hạt, nhưng rễ không phải là hạt, nên là giống nhau mà không phải cái cũ.

 Nên biết rằng hai cách để thấy duyên khởi bên trong cũng là nhân tương phược và duyên tương phược.

 Nhân tương phược bên trong là thế nào? Do duyên bất minh (tức vô minh: sự mờ tối, không thấy rõ sự thật) mà có hành (những hoạt động tạo tác của thân, miệng, ý, gây ra nghiệp). Do duyên hành mà có thức (cái biết, dòng tâm thức nối sang đời sau). Do duyên thức mà có danh sắc (con người gồm phần tinh thần gọi là “danh” và phần thể xác gọi là “sắc”). Do duyên danh sắc mà có lục nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý – sáu cửa tiếp nhận bên ngoài). Do duyên lục nhập mà có canh lạc (tức xúc: sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và cái biết). Do duyên canh lạc mà có thống (tức thọ: cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ). Do duyên thống mà có ái (lòng ham muốn, khao khát). Do duyên ái mà có thụ (tức thủ: sự nắm giữ, bám chặt lấy). Do duyên thụ mà có hữu (sự tồn tại, sức nghiệp tạo thành một kiếp sống mới). Do duyên hữu mà có sinh. Do duyên sinh mà có già, chết, lo, buồn, khổ, uất ức, tâm phiền não. Như thế, đó chỉ là cả một khối khổ lớn được trọn thành mà có ra, như một chứng bệnh (?).

 Bất minh ấy không biết “ta tạo ra hành”; hành không biết “ta do bất minh mà có”. Hành không biết “ta tạo ra thức”; thức không biết “ta do hành mà có”. Thức không biết “ta tạo ra danh sắc”; danh sắc không biết “ta do thức mà có”. Lục nhập, canh lạc, thống, ái, thụ, hữu, sinh cho đến già chết cũng đều lần lượt không biết nhau.

 Như vậy, từ bất minh mà có hành, từ hành mà có thức, từ thức mà có danh sắc, từ danh sắc mà có lục nhập, canh lạc, thống, ái, thụ, hữu, sinh, già, chết, lo, buồn, khổ, uất ức, tâm phiền não. Như đã nói ở trên, đó chỉ là cả một khối khổ lớn được trọn thành mà có ra. Nếu không có sinh thì không có già, chết, lo, buồn, khổ, uất ức, tâm phiền não.

 Thưa các hiền giả, vì có nhân duyên khởi lên nên những duyên ấy là duyên sinh pháp (những sự vật do duyên mà sinh ra). Có cái là duyên khởi mà không phải duyên sinh pháp. Có cái là duyên sinh pháp mà không phải duyên khởi. Có cái vừa là duyên khởi vừa là duyên sinh pháp. Có cái chẳng phải duyên khởi cũng chẳng phải duyên sinh pháp.

 Thế nào là duyên khởi mà không phải duyên sinh pháp? Đó là: do duyên bất minh mà có hành, do duyên hành mà có thức, do duyên thức mà có danh sắc, cho đến già chết, cả khối khổ não lớn được trọn thành mà có ra, như đã nói ở trên. Đó gọi là duyên khởi mà không phải duyên sinh pháp (tức chính sự nương nhau mà sinh, chứ không phải các thứ được sinh ra).

 Thế nào là duyên sinh pháp mà không phải duyên khởi? Đó là chính bản thân bất minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, canh lạc, thống, ái, thụ, hữu, sinh, già chết. Đó gọi là duyên sinh pháp mà không phải duyên khởi.

 Thế nào là vừa duyên khởi vừa duyên sinh pháp? Như sự sinh ra, sự tồn tại không đứt đoạn, sự sinh dẫn tới già chết; sự sinh ra và tồn tại ấy gắn liền với nhân duyên, gắn liền với nhân có, gắn liền với nhân vi tế, gắn liền với nhân chân thật, gắn liền với nhân như thật, gắn liền với sự không sai khác, gắn liền với sự không lệch lạc, gắn liền với duyên khởi (?). Do duyên mà sinh ra những pháp như thế: hữu, thụ, ái, thống, canh lạc, lục nhập, danh sắc, thức, hành. Đó gọi là vừa duyên khởi vừa duyên sinh pháp.

 Thế nào là chẳng phải duyên khởi cũng chẳng phải duyên sinh pháp? Đó là nói về người đắc đạo (người đã chứng được đạo, ra khỏi vòng sinh tử).

 Vậy bất minh là gì? Là đối với sáu chủng (sáu yếu tố hợp thành con người) mà nhận lấy là nữ hay là nam. Sáu chủng là gì? Là địa chủng, thủy chủng, hỏa chủng, phong chủng, không chủng và thức chủng (yếu tố cái biết). Cái làm cho thân đứng vững được là địa chủng. Cái giữ cho thân kết lại không rời rã là thủy chủng. Cái làm cho đồ ăn thức uống, những gì nếm, nhai, nuốt vào khi nằm nghỉ được tiêu hóa tốt là hỏa chủng. Hơi thở ra thở vào trong thân là phong chủng. Chỗ mà tứ đại (bốn yếu tố lớn: đất, nước, lửa, gió) không chiếm giữ là không chủng. Cái xoay vần theo, như hai bó lau sậy tựa vào nhau (?), là thức chủng.

 Như địa chủng ấy: không phải nữ, không phải nam; không phải người, không phải bậc trượng phu; không phải thân, không phải vật thuộc về thân; không phải người được sinh ra, không phải thiếu niên (?); không phải kẻ làm, cũng không có kẻ làm; không phải kẻ ở, cũng không có kẻ ở; không phải kẻ biết, cũng không có kẻ biết; không phải chúng sinh, không phải tôi, không phải ta; không phải là cái nó có, không có chủ. Thủy chủng, hỏa chủng, phong chủng, không chủng cũng như thế. Thức chủng cũng không phải nữ, không phải nam; không phải người, không phải bậc trượng phu; không phải thân, không phải vật thuộc về thân; không phải người được sinh ra, không phải thiếu niên (?); không phải kẻ làm, cũng không có kẻ làm; không phải kẻ ở, cũng không có kẻ ở; không phải kẻ biết, cũng không có kẻ biết; không phải chúng sinh, không phải tôi, không phải ta; không phải là cái ta có, không có chủ.

 Như thế, chỉ từ sáu chủng mà sinh ra tưởng (ý niệm, sự nhận định trong tâm) cho là một khối, tưởng cho là hợp lại, tưởng là nữ, tưởng là nam, những tưởng sai lầm, tưởng có cái thân của mình, tưởng có cái tự tại (tự làm chủ), rồi cố chấp vào cái tự tại ấy mà nhận lấy đủ mọi thứ; vì thế gọi là bất minh.

 Lại có lời nói rằng: bản tính si mê, tưởng là trong sạch, tưởng là thường còn, tưởng là vui sướng, tưởng là có thân (có cái ta); nghi ngờ, ngờ vực, sai lầm, không phải điều cốt yếu cao nhất (?) — Phật nói đó là bất minh. Cũng là bị nhiễm dính vào sự vật mà trí tuệ không phát sinh. Vì sai lầm nên gọi là bất minh.

 Vì sai lầm nên có hành. Vì biết sự vật nên có thức. Vì có năm tính (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết, hành là ý chí tạo tác, thức là cái biết) nên có danh sắc. Vì nương vào gốc danh sắc nên có lục nhập. Vì ba thứ hợp lại (giác quan, đối tượng và cái biết) nên có canh lạc. Vì canh lạc vận hành nên có thống. Vì cảm nhận rồi ưa thích nên có ái. Vì ái lan rộng thêm nên có thụ. Vì nắm giữ thì lại sẽ có hành nên có hữu. Vì năm tính trọn đủ nên có sinh. Vì các yếu tố chín muồi nên có già. Vì mạng căn (sức sống duy trì thân mạng) tắt lịm, đóng lại nên có chết. Nóng ruột trong lòng là lo. Nói năng than khóc lảm nhảm là buồn. Năm cái biết nơi thân (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) hợp lại là năm cái khổ. Cái biết nơi tâm hợp lại là uất ức. Tâm suy nghĩ mệt nhọc là phiền não.

 Vì có cái này nên sinh ra cái kia. Như thế, sự thấy biết bị che lấp (?). Đó là nói cả khối khổ lớn trọn đầy. Từ đó mà chịu tai ương suy bại; vì dính mắc nên lại tái sinh. Điểm khởi đầu của nó không thể thấy biết, không thể đo lường.

 Lại nữa, tối tăm là nghĩa của bất minh. Tạo tác là nghĩa của hành. Biết là nghĩa của thức. Duyên vào nhau mà tồn tại, cái này cái kia nương tựa nhau, là nghĩa của danh sắc. Làm chủ mà không riêng một mình làm chủ là nghĩa của lục nhập. Trải qua và gặp gỡ hội hợp là nghĩa của canh lạc. Do cảm biết là nghĩa của thống. Khát khao muốn có được sự vật như lửa không bao giờ chán là nghĩa của ái. Chiếm lấy là nghĩa của thụ. Sẽ lại có nữa là nghĩa của hữu. Năm tính nổi lên (?) là nghĩa của sinh. Chín muồi là nghĩa của già. Hành suy hao (?) là nghĩa của chết. Giải thích nghĩa như thế cũng là tướng trạng của mười hai duyên khởi (mười hai mắt xích nối nhau tạo nên vòng sống chết).

 Lại nữa, từ bất minh mà gần gũi việc làm những hành có phúc đức, gần gũi việc làm những hành tội ác như giặc; đó gọi là do duyên bất minh mà có hành. Vì có các hành, gần với phúc hay không phúc, nên có thức; đó gọi là do duyên hành mà có thức. Do thức tạo ra các tính và hành, nên danh sắc trọn thành mà sinh ra; đó gọi là do duyên thức mà có danh sắc. Duyên ấy sinh ra tác dụng, hễ tác dụng thì liền tiếp nhận; đó gọi là do duyên danh sắc mà có lục nhập. Mắt và cái biết gặp nhau thành canh lạc; đó gọi là do duyên lục nhập mà có canh lạc. Canh lạc thế nào thì sự cảm biết thống cũng như thế; đó gọi là do duyên canh lạc mà có thống. Chết (?) — người không biết thống là vì hành khác biệt (?). Theo hình tướng của ái mà liền chiếm lấy; đó gọi là do duyên thống mà có ái. Theo hình tướng của ái mà lại nuốt lấy thêm; đó gọi là do duyên ái mà có thụ. Thụ làm thành ba loại hành: thân, miệng, ý; đó gọi là do duyên thụ mà có hữu. Có hành nhọc nhằn thì sẽ lại có sự trọn thành mà sinh ra; đó gọi là do duyên hữu mà có sinh. Năm tính đã thành nên có già chết. Đó là mười hai duyên khởi xoay vần theo nhau, quanh quẩn mãi.

 (Hành) làm thành ruộng nghiệp; thức làm thành hạt giống; bất minh làm thành cái đối đãi (?); ái làm thành sự tưới ướt. Như đất giữ hạt, nước khiến hạt không rời rã, lửa khiến hạt chín, gió khiến hạt trỗi lên, khoảng trống khiến hạt không bị cản trở; hành tạo thành ruộng nghiệp cũng như vậy. Hành ấy không biết “ta tạo thành ruộng nghiệp”; ái không biết “ta làm sự tưới ướt”; thức không biết “ta làm hạt giống”; bất minh không biết “ta làm cái đối đãi”. Cũng như đất không biết “ta giữ hạt”, nước, lửa, gió, khoảng trống cũng như đã nói ở trên.

 Do có hành nhọc nhằn nên sẽ lại có sự trọn thành mà sinh ra. Ở đây cũng không có cái gì từ đời này bước sang đời khác, mà chỉ là nhân duyên giữ lấy nhau, nối tiếp nhau.

 Ví như tấm gương trong sạch sáng sủa, nhờ duyên bên trong và bên ngoài mà hiện ra hình mặt. Khuôn mặt cũng không chết ở đây rồi sinh ra ở kia; trong gương có hình mặt là vì nhân duyên đầy đủ không thiếu. Cũng vậy, không phải chết ở đây rồi sinh ra ở kia, mà vì có tình khổ (?) và nhân duyên đầy đủ không thiếu, từ đó mà có sự nhận lấy (thân mới). Như lửa nhờ có chất đốt để bám vào nên không dứt, hiện ra cháy suốt ngày đêm mà ngọn lửa vẫn không dời bước. Thức cũng như vậy, không phải tự thân bị trói buộc mà qua lại trong năm đường (năm cõi tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ là quỷ đói, và địa ngục); chỉ vì có duyên nên sinh ra. Pháp này không có chủ.

 Ví như mặt trăng tròn, rộng bốn mươi chín do-diên (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-diên dài khoảng mười mấy cây số), mà hình tròn của nó hiện xuống mặt nước bên dưới, vì có duyên đầy đủ không thiếu; không phải mặt trăng chết ở trên kia rồi sinh ra ở dưới này. Quán xét sống chết cũng nên như vậy. Đó là nhân tương phược.

 Thế nào là duyên tương phược? Như Phật bảo A-nan (vị đệ tử thường theo hầu Phật): “Mắt duyên với sắc (hình dáng, màu sắc) mà sinh ra nhãn thức (cái biết qua mắt). Mắt ấy không biết ‘ta làm chỗ nương tựa’; sắc không biết ‘ta làm đối tượng cho thức’; ánh sáng không biết ‘ta soi sáng cho thức’; khoảng trống không biết ‘ta khiến thức không bị cản trở’; thức không biết ‘ta do những thứ này sinh ra mà có’. Mắt, sắc, ánh sáng, khoảng trống và sự chú tâm hợp lại khiến nhãn thức trọn thành mà sinh ra.

 Tai, mũi, miệng, thân cũng vậy; tâm duyên với pháp (đối tượng của ý, tức những điều được nghĩ tới) mà sinh ra tâm thức (cái biết của ý). Tâm (?) ấy không biết ‘ta làm chỗ nương tựa cho thức’; pháp không biết ‘ta làm đối tượng cho thức’; tâm không biết ‘ta làm ánh sáng cho thức’; khoảng trống không biết ‘ta khiến thức không bị cản trở’; thức không biết ‘ta do nhân duyên này mà thành’. Này A-nan, do duyên tâm, pháp, ánh sáng, khoảng trống và sự chú tâm mà khiến tâm thức trọn thành sinh ra. Mà cái này không phải tự làm ra, không phải cái khác làm ra, không phải cả hai cùng làm ra, cũng không phải không có nhân mà sinh; không phải do ta, không phải do cái khác, cũng không phải không có nhân mà có.”

 Nên dùng năm điều để thấy duyên khởi bên trong. Năm điều là gì? Không thường còn, không đứt đoạn, không dời bước, làm ít mà quả báo nhiều, giống nhau mà không phải cái cũ. Như lúc chết thân đã hư hoại, nên là không thường còn. Lại sinh ra có phần thân, nên là không đứt đoạn. Hoặc đi cùng một nơi, hoặc đi đến nơi khác, các phần tách biệt khác nhau, nên là không dời bước. Làm ít mà quả báo nhiều, nghĩa là việc làm không mất đi vô ích. Theo việc làm mà quả báo sinh ra, không phải là cái nhà cũ (?).

 Nếu thấy duyên khởi này là không có “mạng”, chẳng phải “mạng”, thì tức là thấy pháp. Thấy pháp là không có “mạng”, chẳng phải “mạng”, thì tức là thấy tứ đế (bốn chân lý): khổ (cuộc đời là khổ), tập (nguyên nhân gây ra khổ), tận (sự diệt hết khổ) và đạo (con đường dẫn đến diệt khổ).

 Ví như người sáng mắt thấy bức tranh do người thầy vẽ hoàn thành, liền khen tranh đẹp, người thầy giỏi. Người thấy tứ đế cũng như vậy: thấy Phật biết hết thảy, hiện rõ hết thảy; từ đó được niềm vui không rời Phật, được niềm vui không rời Pháp (lời dạy của Phật), không rời Tăng chúng (đoàn thể những người tu theo Phật), không rời giới luật chân chính tột bậc.”

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video