Thiên 4 — Phẩm Nhất thiết Phật ngữ tâm, phần bốn (quyển 4)

 Phẩm "Tâm của mọi lời Phật dạy", phần thứ tư.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Đại Tuệ là tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong kinh này) thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính để gọi Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính). Con chỉ mong Ngài nói về Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc giác ngộ hoàn toàn và chân chính, tức Phật). Nhờ đó con và các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, tức Bồ-tát đã tu hành đến bậc cao) khác sẽ thông hiểu tự tính (bản chất vốn có) của Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật), tự mình giác ngộ và giúp người khác giác ngộ." Phật bảo Đại Tuệ: "Ông muốn hỏi gì cứ hỏi. Ta sẽ theo câu hỏi mà nói cho ông."

 Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng nhận sự cúng dường của trời và người), Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) là do tạo tác mà có, hay không do tạo tác? Là quả hay là nhân? Là tướng (đặc điểm để nhận biết), hay là cái được nhận biết qua tướng? Là lời nói, hay là điều được nói? Là cái biết, hay là cái được biết? Những câu chữ như vậy là khác hay không khác với Như Lai?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Đối với những câu chữ như vậy, Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác chẳng phải quả cũng chẳng phải nhân. Vì sao? Vì cả hai cách nói đều có lỗi. Đại Tuệ, nếu Như Lai là quả thì hoặc là do tạo tác mà thành, hoặc là vô thường (không bền mãi, có sinh có diệt). Vì vô thường nên mọi vật được tạo tác đều phải là Như Lai. Điều ấy Ta và chư Phật đều không chấp nhận. Còn nếu Như Lai chẳng phải do tạo tác mà thành, thì vì không có gì để đạt được, mọi phương tiện (cách thức tu hành để đạt tới mục đích) đều thành vô ích, giống như sừng thỏ, hay như con của người đàn bà không thể sinh đẻ, vì đều không có thật.

 Đại Tuệ, nếu chẳng phải quả cũng chẳng phải nhân thì chẳng phải có cũng chẳng phải không. Nếu chẳng phải có cũng chẳng phải không thì vượt ra ngoài tứ cú (bốn cách nói khẳng định: có; không; vừa có vừa không; chẳng có chẳng không). Tứ cú là cách nói năng của thế gian. Nếu vượt ra ngoài tứ cú thì không rơi vào tứ cú. Vì không rơi vào tứ cú nên được bậc trí chấp nhận. Ý nghĩa của mọi câu chữ nói về Như Lai cũng như vậy, người có trí nên biết.

 Như Ta đã nói, mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều vô ngã (không có cái "tôi", không có thực thể cố định riêng biệt). Nên hiểu ý ấy như sau: tính vô ngã chính là vô ngã. Mọi pháp có tự tính của nó, không mang tính của cái khác, như trâu và ngựa. Đại Tuệ, ví như trâu không mang tính ngựa, ngựa không mang tính trâu; thật ra chúng chẳng phải có chẳng phải không, nhưng cũng không phải là không có tướng riêng. Cũng vậy, Đại Tuệ, mọi pháp chẳng phải không có tướng riêng, mà có tướng riêng; nhưng đó không phải điều mà kẻ phàm phu ngu không hiểu vô ngã có thể biết được, vì họ vọng tưởng (suy nghĩ phân biệt sai lầm). Như vậy, mọi pháp đều là không (trống rỗng, không có thực thể), vô sinh (không thật sự sinh ra), không có tự tính. Nên biết như vậy.

 Cũng vậy, Như Lai đối với ấm (uẩn: năm nhóm yếu tố hợp thành thân và tâm con người, gồm sắc là thân xác vật chất, thụ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý muốn và tạo tác, thức là sự nhận thức) thì chẳng khác cũng chẳng không khác. Nếu không khác với ấm thì Như Lai phải là vô thường. Nếu khác thì phương tiện tu hành thành vô ích. Nếu là hai thứ thì phải có chỗ khác nhau. Như hai sừng trâu: vì giống nhau nên không khác, vì dài ngắn khác nhau nên có khác. Mọi pháp cũng như vậy. Đại Tuệ, như sừng phải của trâu khác sừng trái, sừng trái khác sừng phải; cũng vậy, dài ngắn và các màu sắc, mỗi thứ mỗi khác.

 Đại Tuệ, Như Lai đối với ấm, giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng của giác quan và sáu thức tương ứng), nhập (mười hai nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) thì chẳng khác cũng chẳng không khác. Cũng vậy, Như Lai đối với giải thoát (sự thoát khỏi mọi trói buộc của khổ đau và phiền não) thì chẳng khác cũng chẳng không khác. Vì vậy Như Lai được gọi bằng tên "giải thoát". Nếu Như Lai khác với giải thoát thì Như Lai phải do hình tướng vật chất tạo thành; đã do hình tướng vật chất tạo thành thì phải vô thường. Nếu không khác thì cái mà người tu hành đạt được lẽ ra không có phân biệt; nhưng người tu hành thấy có phân biệt. Vì vậy chẳng khác cũng chẳng không khác. Cũng vậy, trí và nhĩ diễm (những gì được trí biết đến, tức cảnh đối tượng của trí) chẳng khác cũng chẳng không khác.

 Đại Tuệ, trí và nhĩ diễm chẳng khác cũng chẳng không khác, cho nên chẳng thường chẳng vô thường, chẳng phải cái tạo ra chẳng phải cái được tạo ra, chẳng phải hữu vi (do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) chẳng phải vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt), chẳng phải cái biết chẳng phải cái được biết, chẳng phải tướng chẳng phải cái được nhận biết qua tướng, chẳng phải ấm chẳng phải khác ấm, chẳng phải lời nói chẳng phải điều được nói, chẳng phải một chẳng phải khác, chẳng phải cùng nhau chẳng phải không cùng nhau. Vì chẳng một, chẳng khác, chẳng cùng, chẳng không cùng, nên lìa hết mọi lượng (thước đo nhận thức) (thấy, nghe, cảm biết, nhận thức gọi là lượng). Lìa mọi lượng thì không còn lời nói. Không còn lời nói thì không sinh. Không sinh thì không diệt. Không diệt thì tịch diệt (lặng yên, dứt hết sinh diệt). Tịch diệt thì là tự tính Niết-bàn (Niết-bàn là trạng thái dứt sạch phiền não, khổ đau và vòng sinh tử; tự tính Niết-bàn là Niết-bàn vốn sẵn có trong bản tính). Tự tính Niết-bàn thì không có quả không có nhân. Không có quả không có nhân thì không có phan duyên (sự bám víu của tâm vào đối tượng). Không có phan duyên thì vượt khỏi mọi giả dối sai lầm. Vượt khỏi mọi giả dối sai lầm thì chính là Như Lai. Như Lai chính là Tam-miệu-tam-Phật-đà. Đại Tuệ, đó gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà. Phật-đà là bậc lìa mọi căn lượng (mọi sự đo lường, nhận biết bằng giác quan)."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ (bài thơ tóm ý trong kinh Phật):

 Lìa hết mọi đo lường của giác quan, không có quả cũng không có nhân;

 đã lìa cái biết và cái được biết, cũng lìa tướng và cái được nhận biết qua tướng.

 Ấm, duyên và bậc Đẳng Chánh Giác, là một hay là khác đều không ai thấy được;

 nếu đã không có ai thấy, thì làm sao mà phân biệt?

 Chẳng do tạo tác, chẳng phải không tạo tác, chẳng phải quả cũng chẳng phải nhân;

 chẳng phải ấm, không ở trong ấm, cũng chẳng có gì khác xen lẫn.

 Cũng chẳng có các tính thật, như cái thấy vọng tưởng kia;

 nên biết cũng chẳng phải là không: pháp này vốn tự như vậy.

 Vì có cái có nên mới có cái không, vì có cái không nên mới có cái có;

 nếu là không thì chẳng nên nhận lấy, nếu là có thì chẳng nên tưởng ra.

 Có người đối với "có ta", "không có ta", cứ quẩn quanh trong lời nói và đo lường,

 chìm đắm vào hai bên cực đoan, tự hại mình và hại cả thế gian.

 Thoát khỏi mọi lỗi lầm, quán xét đúng đắn sự thông đạt của Ta:

 đó gọi là quán xét đúng, không hủy báng bậc Đại Đạo Sư (người dẫn đường lớn, tức Phật).

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Như Thế Tôn đã nói trong tu-đa-la (kinh điển) để mọi người tiếp nhận điều "không sinh không diệt". Thế Tôn lại nói "không sinh không diệt" là một tên khác của Như Lai. Bạch Thế Tôn, Ngài nói "không sinh không diệt" là vì vô tính (không có tự tính, không có gì cả), hay vì đó là tên khác của Như Lai?" Phật bảo Đại Tuệ: "Ta nói mọi pháp không sinh không diệt là vì các loại "có" và "không" đều không hiện ra."

 Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Nếu mọi pháp không sinh thì không thể nắm được pháp nào để tiếp nhận, vì mọi pháp đều không sinh. Nếu trong danh xưng ấy có pháp, xin Ngài nói cho." Phật bảo Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Hãy lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này. Ta sẽ vì ông phân biệt giảng giải." Đại Tuệ thưa Phật: "Dạ vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Ta nói Như Lai chẳng phải vô tính, cũng chẳng phải chỉ là "không sinh không diệt". Như Lai thâu tóm mọi pháp, lại không phải chờ duyên (điều kiện), nên không sinh không diệt; cũng chẳng phải vô nghĩa. Đại Tuệ, Ta nói "không sinh" là danh hiệu của Như Lai có ý sinh pháp thân (pháp thân là thân chân lý của Phật; ý sinh là sinh ra theo ý muốn, không qua cha mẹ). Cái "không sinh" ấy không phải là cảnh giới của mọi ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài Phật giáo), Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu tự giải thoát cho mình), Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chỉ cầu tự giải thoát), và Bồ-tát thất trụ (Bồ-tát ở bậc thứ bảy trong mười bậc tu).

 Đại Tuệ, "không sinh" ấy chính là tên khác của Như Lai. Đại Tuệ, ví như Nhân-đà-la, Thích-ca, Bất-lan-đà-la (ba tên gọi khác nhau của cùng một vị trời Đế Thích, vua của một cõi trời). Những vật như thế, mỗi thứ có nhiều tên; nhưng chẳng phải vì có nhiều tên mà có nhiều thể tính, cũng chẳng phải là không có tự tính. Cũng vậy, Đại Tuệ, ở thế giới Ta-bà này (Ta-bà dịch nghĩa là "có thể chịu đựng"; chỉ thế giới chúng ta đang sống), Ta có ba a-tăng-kỳ (con số cực lớn, không thể đếm được) trăm nghìn danh hiệu. Kẻ phàm phu ngu đều nghe, mỗi người gọi một tên của Ta, nhưng không hiểu đó đều là tên khác của Như Lai.

 Đại Tuệ, có chúng sinh biết Ta là Như Lai; có kẻ biết Ta là Nhất Thiết Trí (bậc biết hết mọi sự); có kẻ biết là Phật; có kẻ biết là Cứu Thế (bậc cứu đời); có kẻ biết là Tự Giác (bậc tự mình giác ngộ); có kẻ biết là Đạo Sư (người dẫn đường); có kẻ biết là Quảng Đạo (người dẫn đường rộng khắp); có kẻ biết là Nhất Thiết Đạo (người dẫn đường cho tất cả); có kẻ biết là Tiên Nhân (bậc tiên); có kẻ biết là Phạm (Phạm thiên, vị trời sáng tạo trong tín ngưỡng Ấn Độ); có kẻ biết là Tì-nữu (thần Viṣṇu, vị thần gìn giữ thế giới trong tín ngưỡng Ấn Độ); có kẻ biết là Tự Tại (thần Tự Tại, vị thần tối cao trong tín ngưỡng Ấn Độ); có kẻ biết là Thắng (bậc chiến thắng); có kẻ biết là Ca-tì-la (Kapila, vị tổ của học phái Số luận ở Ấn Độ); có kẻ biết là Chân Thật Biên (bờ mé chân thật); có kẻ biết là Nguyệt (mặt trăng); có kẻ biết là Nhật (mặt trời); có kẻ biết là Sinh; có kẻ biết là Vô Sinh (không sinh); có kẻ biết là Vô Diệt (không diệt); có kẻ biết là Không; có kẻ biết là Như Như (thực tại đúng như nó vốn là); có kẻ biết là Đế (chân lý); có kẻ biết là Thật Tế (bờ mé của thực tại); có kẻ biết là Pháp Tính (bản tính của mọi pháp); có kẻ biết là Niết-bàn; có kẻ biết là Thường (bền mãi); có kẻ biết là Bình Đẳng; có kẻ biết là Bất Nhị (không hai); có kẻ biết là Vô Tướng (không có hình tướng); có kẻ biết là Giải Thoát; có kẻ biết là Đạo (con đường); có kẻ biết là Ý Sinh (thân sinh ra theo ý).

 Đại Tuệ, ba a-tăng-kỳ trăm nghìn danh hiệu như vậy không thêm không bớt. Ở thế giới này và các thế giới khác, ai cũng biết Ta, như trăng trong nước, không ra cũng không vào. Những kẻ phàm phu ngu kia không thể biết Ta vì họ rơi vào hai bên cực đoan. Thế mà họ đều cung kính cúng dường Ta, nhưng không hiểu rõ ý nghĩa của câu chữ, không phân biệt được các danh hiệu, không hiểu chân lý tự chứng, chỉ chấp vào đủ loại lời nói, câu chữ. Đối với "không sinh không diệt" thì họ lại tưởng là vô tính (không có gì cả), không biết các danh hiệu của Như Lai khác nhau như Nhân-đà-la, Thích-ca, Bất-lan-đà-la; không hiểu chân lý tự chứng quy về chỗ tột cùng; đối với mọi pháp thì cứ theo lời nói mà chấp.

 Đại Tuệ, những người si mê ấy nói rằng: "Nghĩa giống hệt như lời nói, nghĩa và lời không khác nhau." Vì sao? Vì họ cho rằng nghĩa không có thể riêng, ngoài lời nói ra thì không còn nghĩa nào khác, chỉ dừng ở lời nói. Đại Tuệ, kẻ có trí tuệ bị thiêu hỏng ấy không biết tự tính của lời nói, không biết lời nói có sinh có diệt còn nghĩa thì không sinh không diệt. Đại Tuệ, mọi lời nói đều rơi vào văn tự (chữ nghĩa), còn nghĩa thì không rơi vào văn tự, vì nghĩa lìa cả "có tính" lẫn "không có tính", không thụ sinh (không sinh ra) và cũng không có thân thể.

 Đại Tuệ, Như Lai không nói pháp rơi vào văn tự, vì văn tự có hay không đều không thể nắm bắt; trừ khi nói pháp không rơi vào văn tự. Đại Tuệ, nếu có ai nói Như Lai nói pháp rơi vào văn tự, đó là nói càn, vì pháp lìa văn tự. Vì vậy, Đại Tuệ, Ta và chư Phật cùng các Bồ-tát không nói một chữ, không đáp một chữ. Vì sao? Vì pháp lìa văn tự. Nhưng chẳng phải là không nói những điều có ích. Lời nói là do vọng tưởng của chúng sinh mà có. Đại Tuệ, nếu không nói về mọi pháp thì giáo pháp (lời Phật dạy) sẽ hoại diệt. Giáo pháp hoại diệt thì không còn chư Phật, Bồ-tát, Duyên giác, Thanh văn. Nếu không có các vị ấy thì ai nói, nói cho ai?

 Vì vậy, Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát chớ chấp vào lời nói, hãy tùy theo sự thích hợp mà dùng phương tiện nói rộng kinh pháp. Vì sự mong cầu và phiền não (những trạng thái tâm gây khổ như tham lam, giận dữ, mê muội) của chúng sinh không giống nhau, nên Ta và chư Phật vì những chúng sinh có hiểu biết khác nhau ấy mà nói các pháp, khiến họ lìa được tâm, ý, ý thức (ba mặt của tâm thức: tâm là thức gốc chứa mọi hạt giống, ý là thức chấp có cái "tôi", ý thức là thức suy xét phân biệt); chứ lời nói không phải là chỗ đạt được tự giác thánh trí (trí tuệ thánh do tự mình chứng ngộ bên trong).

 Đại Tuệ, đối với mọi pháp thì không có gì thật; các Bồ-tát ma-ha-tát giác ngộ rằng tất cả đều là tự tâm hiện lượng (chỉ do chính tâm mình hiện ra), lìa hai thứ vọng tưởng (cái nắm bắt và cái bị nắm bắt), nương vào nghĩa chứ không nương vào văn tự. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành tin theo Phật) nương vào văn tự thì tự làm hỏng đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất), cũng không thể giúp người khác giác ngộ, rơi vào dòng tà kiến nối tiếp nhau mà còn đem giảng cho đại chúng. Họ không hiểu rõ mọi pháp, mọi địa (các bậc tu hành của Bồ-tát), mọi tướng, cũng không biết câu chữ. Nếu thông hiểu mọi pháp, mọi địa, mọi tướng, thông đạt câu chữ, đầy đủ nghĩa lý về tính, thì người ấy có thể tự vui với niềm vui chân chính không hình tướng, và dùng Đại thừa (cỗ xe lớn: giáo pháp nhằm cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật) bình đẳng để giúp chúng sinh đứng vững.

 Đại Tuệ, ai gìn giữ Đại thừa là gìn giữ chư Phật, Bồ-tát, Duyên giác, Thanh văn. Gìn giữ chư Phật, Bồ-tát, Duyên giác, Thanh văn là gìn giữ mọi chúng sinh. Gìn giữ mọi chúng sinh là gìn giữ chính pháp. Gìn giữ chính pháp thì giống Phật (dòng giống, hạt giống thành Phật) không dứt. Giống Phật không dứt thì có thể biết rõ và đạt được chỗ vào thù thắng. Bồ-tát ma-ha-tát biết và đạt được chỗ vào thù thắng thì thường được hóa sinh (sinh ra một cách tự nhiên theo nguyện lực, không qua bào thai) để xây dựng Đại thừa, dùng mười sức tự tại (mười loại năng lực làm chủ hoàn toàn của Bồ-tát) mà hiện ra đủ loại hình tượng, thông đạt hình dạng, chủng loại, sự mong cầu và phiền não của chúng sinh, rồi nói pháp đúng như thật. Như thật là không khác; như thật là tướng không đến không đi, mọi giả dối đều dứt — đó gọi là như thật.

 Đại Tuệ, thiện nam tử, thiện nữ nhân không nên theo lời nói mà chấp giữ, vì chân thật lìa văn tự. Đại Tuệ, như vì kẻ ngu mà lấy ngón tay chỉ vật, kẻ ngu lại nhìn ngón tay mà không nắm được nghĩa thật. Cũng vậy, kẻ ngu bám theo ngón tay là lời nói, chấp giữ đến cùng không bỏ, rốt cuộc không thể đạt được nghĩa chân thật cao nhất lìa ngoài ngón tay lời nói. Đại Tuệ, ví như trẻ thơ nên ăn đồ chín, không nên ăn đồ sống; nếu ăn đồ sống thì sẽ phát cuồng, vì không biết dần dần dùng cách làm cho chín. Đại Tuệ, cũng vậy, đối với "không sinh không diệt" mà không dùng phương tiện để tu thì không tốt. Vì vậy nên khéo tu phương tiện, chớ bám theo lời nói như người nhìn đầu ngón tay.

 Vì vậy, Đại Tuệ, đối với nghĩa chân thật nên dùng phương tiện mà tu. Nghĩa chân thật thì vi diệu, tịch tĩnh, là nhân của Niết-bàn. Lời nói thì hợp với vọng tưởng; vọng tưởng thì gom tụ sinh tử. Đại Tuệ, nghĩa thật là do nơi người đa văn (người học rộng, nghe nhiều) mà có được. Đại Tuệ, đa văn là giỏi về nghĩa chứ không phải giỏi về lời nói. Giỏi về nghĩa là không theo kinh luận của mọi ngoại đạo, tự mình không theo cũng không khiến người khác theo. Đó gọi là bậc đại đức đa văn. Vì vậy ai muốn cầu nghĩa thì nên gần gũi người đa văn, tức là người giỏi về nghĩa. Nên gần gũi người đa văn, tức là người giỏi về nghĩa. Trái với điều này, những kẻ chấp vào lời nói thì nên tránh xa."

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại nhờ oai thần của Phật mà thưa: "Bạch Thế Tôn. Việc Thế Tôn chỉ ra "không sinh không diệt" không có gì đặc biệt. Vì sao? Vì cái nhân đầu tiên (sinh ra thế giới) mà mọi ngoại đạo nói cũng không sinh không diệt. Bạch Thế Tôn, Ngài cũng nói hư không, phi số duyên diệt (sự diệt không nhờ trí tuệ quán xét mà có, mà do thiếu điều kiện nên sự vật không sinh ra) và cõi Niết-bàn là không sinh không diệt. Bạch Thế Tôn, ngoại đạo nói do một nguyên nhân mà sinh ra các thế gian; Thế Tôn cũng nói vô minh (sự không hiểu biết chân lý), ái (lòng ham muốn bám luyến), nghiệp (những hành động tạo ra quả báo) và vọng tưởng làm duyên sinh ra các thế gian. Cái "nhân" của họ và cái "duyên" này chỉ khác tên thôi. Nhân duyên của vật bên ngoài cũng như vậy. Như thế, bạch Thế Tôn, lời Ngài với luận thuyết ngoại đạo không có gì khác.

 Ngoại đạo nói vi trần (hạt bụi nhỏ nhất cấu tạo nên vật chất), thắng diệu (nguyên lý gốc sinh ra vạn vật theo học phái Số luận), thần Tự Tại, chúng sinh chủ (vị thần làm chủ muôn loài), v.v., chín thứ như vậy là không sinh không diệt. Bạch Thế Tôn, Ngài cũng nói mọi tính không sinh không diệt, có và không đều không thể nắm bắt. Ngoại đạo cũng nói tứ đại (bốn yếu tố tạo thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) không hoại, tự tính không sinh không diệt, tứ đại là thường; tứ đại ấy dù trôi lăn khắp các thú (các cõi tái sinh) cũng không bỏ tự tính. Điều Thế Tôn nói cũng như vậy. Vì thế con nói không có gì đặc biệt. Chỉ mong Thế Tôn nói chỗ khác biệt, vì sao lời Ngài đặc biệt, hơn các ngoại đạo. Nếu không có gì khác biệt thì mọi ngoại đạo cũng đều là Phật, vì họ cũng nói không sinh không diệt. Mà Thế Tôn nói rằng trong một thế giới có nhiều Phật cùng ra đời là điều không thể có. Theo như vừa nói thì trong một thế giới phải có nhiều Phật, vì không có gì khác biệt."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Ta nói không sinh không diệt không giống cái không sinh không diệt của ngoại đạo. Vì sao? Các ngoại đạo cho rằng có tính, có tự tính, đạt được tướng không sinh không biến đổi. Ta không như thế mà rơi vào loại "có" và "không". Đại Tuệ, pháp của Ta lìa loại "có" và "không", lìa sinh diệt, chẳng phải có tính cũng chẳng phải không có tính. Vì giống như đủ loại ảo thuật, giấc mộng hiện ra, nên chẳng phải không có tính. Thế nào là không có tính? Nghĩa là sắc (vật chất, hình tướng) không có tướng tự tính để nắm giữ, vì lúc hiện lúc không hiện, lúc nắm được lúc không nắm được. Vì vậy mọi tính chẳng phải có tính cũng chẳng phải không có tính. Chỉ cần giác ngộ rằng tất cả do tự tâm hiện ra thì vọng tưởng không sinh, an ổn vui sướng, việc đời dứt hẳn.

 Phàm phu ngu si vọng tưởng mà tạo tác, chứ chẳng phải bậc hiền thánh. Vọng tưởng không thật giống như thành Càn-thát-bà (thành ảo hiện trên không trung như ảo ảnh, tương truyền do thần nhạc Càn-thát-bà tạo ra) và người do ảo thuật biến hóa ra. Đại Tuệ, như trong thành Càn-thát-bà và giữa những người ảo hóa có đủ loại chúng sinh, thương nhân ra vào; kẻ ngu vọng tưởng cho là thật có ra vào, mà thật ra không có ai ra, không có ai vào, chỉ là do vọng tưởng của họ. Cũng vậy, Đại Tuệ, phàm phu ngu si khởi lên ý niệm về "không sinh không diệt" (?), mà ở đó cũng không có hữu vi hay vô vi. Như người ảo thuật sinh ra, thật ra không có sinh hay diệt, có tính hay không có tính, vì không có gì cả. Mọi pháp cũng như vậy, lìa sinh diệt. Phàm phu ngu si rơi vào chỗ không như thật mà khởi vọng tưởng sinh diệt, chẳng phải bậc hiền thánh.

 Cái không như thật thì không như vậy; vọng tưởng về tính, tự tính cũng không khác (?). Nếu khác với vọng tưởng thì là chấp vào tự tính của mọi tính, không thấy được tịch tĩnh. Không thấy được tịch tĩnh thì rốt cuộc không lìa được vọng tưởng. Vì vậy, Đại Tuệ, thấy vô tướng (không bám vào hình tướng) thì hơn thấy tướng. Tướng là nhân của sự thụ sinh nên không hơn. Đại Tuệ, vô tướng là vọng tưởng không sinh, không khởi không diệt; Ta gọi đó là Niết-bàn. Đại Tuệ, Niết-bàn là thấy đúng như nghĩa chân thật, lìa tâm và tâm số pháp (các hoạt động tâm lý đi kèm theo tâm) do vọng tưởng trước kia, đạt được tự giác thánh trí của Như Lai; Ta gọi đó là Niết-bàn."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Diệt trừ thuyết "có sinh" kia, xây dựng nghĩa "không sinh";

 Ta nói pháp như vậy, kẻ ngu không thể biết.

 Mọi pháp đều không sinh, không có tính, không có gì cả;

 như thành Càn-thát-bà, như ảo thuật, như mộng; những cái có tính ấy không có nhân.

 Không sinh, không có tự tính, vì sao lại nói là "không"?

 Vì lìa sự hòa hợp (các yếu tố kết hợp lại), khi giác biết thì tính không hiện ra;

 vì vậy "không" là không sinh, Ta nói là không có tự tính.

 Nghĩa là trong mỗi sự hòa hợp, tính hiện ra mà chẳng phải có thật;

 phân tích ra thì không có hòa hợp, chẳng như cái thấy của ngoại đạo.

 Mộng, ảo thuật và tóc rủ (ảo ảnh như sợi tóc lơ lửng trước mắt người bệnh mắt), sóng nắng (ảo ảnh hơi nóng trông như nước trên đồng), thành Càn-thát-bà —

 đủ loại việc ở thế gian, không có nhân mà hiện ra hình tướng.

 Khuất phục thuyết "có nhân", mở bày nghĩa "không sinh";

 mở bày nghĩa không sinh, thì dòng pháp mãi không dứt.

 Thuyết "không có nhân" sáng rực, làm các ngoại đạo sợ hãi.

 (Ngoại đạo hỏi:) "Thế nào, do nhân gì, vì sao chúng sinh ra?

 Hòa hợp ở chỗ nào, mà lập thuyết không có nhân?"

 Quán xét pháp hữu vi, chẳng phải không có nhân, chẳng phải có nhân;

 những người theo thuyết sinh diệt kia, cái thấy của họ do đó mà diệt.

 (Hỏi:) "Thế nào là không sinh? Có phải là không có tính chăng?

 Hay là nhìn vào các duyên, có pháp gọi là không sinh?

 Tên gọi không nên vô nghĩa, xin vì phân biệt mà nói."

 (Đáp:) Chẳng phải không có tính là không sinh, cũng chẳng phải nhìn vào các duyên;

 chẳng phải có tính rồi đặt tên, tên gọi cũng chẳng phải vô nghĩa.

 Mọi ngoại đạo, Thanh văn và Duyên giác,

 Bồ-tát thất trụ đều không có cảnh giới này; đó gọi là tướng không sinh.

 Lìa xa mọi nhân duyên, cũng lìa mọi sự việc,

 chỉ có tâm vi tế an trụ, cái tưởng và cái được tưởng đều lìa;

 thân ấy tùy theo mà chuyển biến, Ta nói đó là không sinh.

 Không có tính bên ngoài, cũng không có "không tính", cũng không có tâm nắm giữ;

 đoạn trừ mọi kiến chấp, Ta nói đó là không sinh.

 Như vậy, các nghĩa không có tự tính, "không", v.v. đều nên phân biệt:

 chẳng phải vì "không" mà nói không, mà vì không sinh nên nói không.

 Các pháp nhân duyên hòa hợp thì có sinh có diệt;

 lìa các pháp nhân duyên, không riêng có sinh diệt.

 Bỏ lìa các pháp nhân duyên thì không có tính nào khác;

 nếu nói là một hay khác, đó là vọng tưởng của ngoại đạo.

 Tính "có" và "không" đều không sinh, chẳng phải có cũng chẳng phải không;

 trừ sự chuyển biến của các pháp, thảy đều không thể nắm bắt.

 Chỉ có các tục số (các pháp theo cách gọi thông thường của thế gian), nối tiếp nhau như móc xích;

 lìa móc xích nhân duyên ấy, nghĩa "sinh" không thể nắm bắt.

 Sinh mà không có tính thì không khởi, lìa được lỗi của các ngoại đạo;

 chỉ nói móc xích của duyên, phàm phu ngu không thể hiểu.

 Nếu lìa móc xích của duyên mà riêng có tính sinh,

 thì đó là thuyết không có nhân, phá hoại nghĩa móc xích.

 Như ngọn đèn soi rõ các hình tượng, nếu móc xích hiện ra như thế,

 thì là lìa móc xích mà riêng có các tính khác.

 Không có tính, không có sinh, như tự tính của hư không;

 nếu lìa móc xích, trí tuệ không có gì để phân biệt.

 Lại có một loại không sinh khác, là pháp mà bậc hiền thánh chứng được:

 cái sinh ấy là không sinh (cái "sinh" ấy là sự sinh của bốn tướng: sinh, trụ, dị, diệt — tức sinh ra, tồn tại, biến đổi, mất đi),

 đó là vô sinh nhẫn (sự chấp nhận và an trụ vững chắc trong chân lý rằng các pháp vốn không sinh). Nếu khiến cho các thế gian

 quán xét móc xích, thì tất cả đều lìa móc xích,

 từ đó đạt được tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một điểm). Si mê, ái dục, các nghiệp, v.v. —

 đó là móc xích bên trong; còn que dùi lửa, cục đất sét, bánh xe làm gốm,

 hạt giống, v.v. gọi là bên ngoài. Nếu có tính khác

 mà từ nhân duyên sinh ra, thì đó không phải nghĩa móc xích,

 như vậy không thành lập. Nếu sinh không có tự tính,

 thì nó là móc xích của ai? Vì nối tiếp nhau mà sinh,

 nên biết nghĩa nhân duyên. Nếu cho rằng sự sinh có tính khác

 mà từ nhân duyên sinh ra, thì đó không phải nghĩa móc xích,

 như vậy không thành lập. Các pháp cứng, ướt, ấm, động (tính chất của đất, nước, lửa, gió),

 phàm phu ngu sinh vọng tưởng; ngoài các pháp ra không có pháp nào khác,

 như thế gọi là không có tính. Như thầy thuốc chữa các bệnh,

 không có nhiều thứ lý thuyết khác nhau, chỉ vì bệnh khác nhau

 nên đặt ra đủ cách chữa. Ta vì những chúng sinh kia

 phá trừ các phiền não, biết căn cơ (khả năng tiếp nhận giáo pháp) hơn kém của họ,

 mà vì họ nói các cửa độ thoát; chẳng phải vì căn phiền não khác nhau

 mà có đủ loại pháp; Ta chỉ nói pháp Nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến thành Phật),

 đó chính là Đại thừa.

 Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Mọi ngoại đạo đều khởi vọng tưởng về vô thường. Bạch Thế Tôn, Ngài cũng nói mọi hành (mọi pháp do nhân duyên tạo thành) đều vô thường, là pháp sinh diệt. Nghĩa ấy thế nào? Là tà hay là chính? Có mấy loại vô thường?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Mọi ngoại đạo có bảy loại vô thường, không phải pháp của Ta. Bảy loại là gì? Có kẻ nói: tạo ra xong rồi bỏ, đó gọi là vô thường. Có kẻ nói: hình dạng nơi chốn hư hoại, đó gọi là vô thường. Có kẻ nói: chính sắc là vô thường. Có kẻ nói: khoảng giữa của sự chuyển biến nơi sắc gọi là vô thường — vật tự tan hoại không gián đoạn, như sữa biến thành váng sữa, khoảng giữa của sự chuyển biến không thể thấy được; vô thường hủy hoại làm mọi tính chuyển biến. Có kẻ nói: có một tính gọi là vô thường. Có kẻ nói: tính và không tính đều vô thường. Có kẻ nói: mọi pháp không sinh, vô thường đi vào trong mọi pháp.

 Đại Tuệ, "tính và không tính đều vô thường" nghĩa là: tứ đại và những vật do tứ đại tạo thành hoại mất tướng riêng; tự tính của tứ đại không thể nắm bắt, không sinh. Còn cái "không sinh vô thường" thì chẳng phải thường, chẳng phải vô thường; mọi pháp có hay không đều không sinh; phân tích cho đến hạt bụi nhỏ nhất cũng không thể thấy. Đó là nghĩa không sinh, chẳng phải sinh. Đó gọi là tướng "không sinh vô thường". Nếu không giác ngộ điều này thì rơi vào nghĩa "sinh vô thường" của mọi ngoại đạo.

 Đại Tuệ, "có một tính là vô thường" là vọng tưởng của tự tâm về một tính vừa chẳng thường vừa vô thường (?). Vì sao? Vì họ cho rằng tự tính của vô thường không hoại. Đại Tuệ, đây là việc vô thường làm cho mọi tính thành không tính: họ cho rằng ngoài vô thường ra không có gì làm cho tính của mọi pháp thành không tính, như gậy, ngói, đá đập phá các vật, thấy rõ mỗi thứ không khác (?). Đó là việc "có một tính là vô thường": giữa cái tạo ra và cái được tạo ra không có khác biệt, cái này là vô thường, cái kia là sự việc. Nếu cái tạo ra và cái được tạo ra không khác nhau, thì mọi tính đều là thường, là tính không có nhân.

 Đại Tuệ, mọi tính và không tính đều có nhân, điều này phàm phu ngu không biết được. Nhân không giống thì không sinh ra quả. Nếu sinh ra được thì mọi tính đều vô thường; đó là quả không giống nhân, cái tạo ra và cái được tạo ra không khác biệt, thế mà lại thấy đều có khác. Nếu có một tính là vô thường thì rơi vào tướng của tính làm nhân tạo tác. Nếu rơi vào đó thì mọi tính đều không rốt ráo. Nếu mọi tính rơi vào tướng nhân tạo tác thì chính vô thường cũng phải vô thường; vì vô thường là vô thường, nên mọi tính không phải vô thường, mà phải là thường.

 Nếu vô thường đi vào trong mọi tính thì phải rơi vào ba thời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Sắc quá khứ thì đi cùng với hoại; vị lai thì chưa sinh vì sắc chưa sinh; sắc hiện tại thì đi cùng với tướng hoại. Sắc là sự khác biệt do tứ đại tích tụ. Tự tính của tứ đại và của sắc do tứ đại tạo ra thì không hoại, vì lìa cả khác lẫn không khác. Mọi ngoại đạo cho rằng mọi tứ đại đều không hoại. Mọi tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra trong tam hữu (ba cõi tồn tại: cõi dục là cõi còn ham muốn, cõi sắc là cõi có thân vật chất vi tế, cõi vô sắc là cõi không còn thân vật chất) là ở chỗ được biết là có sinh diệt. Lìa tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra thì mọi ngoại đạo suy nghĩ về vô thường ở chỗ nào? Tứ đại không sinh, vì tướng tự tính của chúng không hoại.

 "Lìa sự mới bắt đầu tạo ra mà nói vô thường" (tức thuyết "tạo ra xong rồi bỏ"): chẳng phải tứ đại lại có tứ đại khác, vì mỗi đại có tướng khác nhau, có tướng riêng, nên không thể có sự khác biệt. Chúng không khác biệt thì không tạo lại nữa; hai cách đều không tạo tác — nên biết đó là vô thường (?).

 "Hình dạng nơi chốn hoại là vô thường" nghĩa là: tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra không hoại, đến cùng vẫn không hoại. Đại Tuệ, "đến cùng" là phân tích cho đến hạt bụi nhỏ nhất. Quán xét sự hoại của tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra thì chỉ thấy hình dạng nơi chốn khác đi, dài ngắn không thể nắm bắt, chẳng phải tứ đại hoại; tứ đại không hoại, chỉ hiện ra sự hoại của hình dạng nơi chốn. Thuyết này rơi vào Số luận (học phái Sāṃkhya ở Ấn Độ cổ, cho rằng vạn vật do một nguyên lý gốc biến hiện ra).

 "Chính sắc là vô thường" nghĩa là sắc chính là vô thường. Như vậy là hình dạng nơi chốn vô thường chứ chẳng phải tứ đại. Nếu tứ đại vô thường thì đó chẳng phải lời nói theo cách gọi thông thường của thế gian. Nếu cho lời nói thế gian là không có tính thì rơi vào Thế luận (học phái Lokāyata ở Ấn Độ cổ, chủ trương duy vật, chỉ tin vào cái thấy biết trước mắt), thấy mọi tính chỉ có lời nói, không thấy tướng riêng sinh ra.

 "Chuyển biến là vô thường" nghĩa là sắc hiện ra tính khác, chẳng phải tứ đại khác; như vàng làm thành đồ trang sức, khi chuyển biến hiện ra thì không phải tính vàng hoại, chỉ là hình dạng đồ trang sức hoại. Những tính khác chuyển biến cũng như vậy.

 Những vọng tưởng về kiến chấp vô thường của các ngoại đạo là như thế. Khi lửa đốt tứ đại thì tướng riêng của chúng không bị đốt; nếu tướng riêng của mỗi đại đều hoại thì tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra phải đoạn diệt. Đại Tuệ, pháp của Ta là chẳng thường chẳng vô thường. Vì sao? Vì tính bên ngoài không quyết định. Ta chỉ nói tam hữu đều là tâm, không nói đủ loại tướng có sinh có diệt. Sự hội hợp khác biệt của tứ đại, tứ đại và sắc do tứ đại tạo ra, là hai loại vọng tưởng: cái nắm giữ và cái bị nắm giữ. Biết hai loại vọng tưởng ấy, lìa hai kiến chấp cho rằng tính bên ngoài có hoặc không, giác ngộ vọng tưởng do tự tâm hiện ra — khi suy tưởng tạo tác thì sinh, chẳng phải không tạo tác (?) — lìa vọng tưởng cho rằng tâm có tính hay không tính. Các pháp thế gian, xuất thế gian (vượt khỏi thế gian) và xuất thế gian thượng thượng (bậc cao nhất trong những gì vượt khỏi thế gian), tất cả đều chẳng thường chẳng vô thường.

 Không giác ngộ rằng tất cả do tự tâm hiện ra thì rơi vào dòng ác kiến hai bên nối tiếp nhau. Mọi ngoại đạo không giác ngộ vọng tưởng của chính mình. Những phàm phu này không có gốc rễ. Cái gọi là pháp thế gian, xuất thế gian, xuất thế gian thượng thượng đều từ lời nói vọng tưởng mà sinh ra, không phải điều phàm phu ngu giác ngộ được."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Lìa xa thuyết "mới bắt đầu tạo ra", cùng thuyết "hình dạng nơi chốn khác đi",

 "tính" và "sắc" là vô thường — đều là vọng tưởng ngu của ngoại đạo.

 Các tính không có hoại, tự tính của các đại vẫn an trụ;

 ngoại đạo tưởng là vô thường, chìm trong đủ loại kiến chấp.

 Những ngoại đạo ấy, (thật ra) không có sinh hay diệt;

 tính các đại tự nó là thường, sao lại tưởng là vô thường?

 Tất cả chỉ là do tâm hiện ra, hai loại tâm trôi lăn:

 cái nắm giữ và cái bị nắm giữ; không có ta, không có cái của ta.

 (Ngoại đạo cho) Phạm thiên là gốc cây, cành nhánh trùm khắp mọi nơi;

 như Ta đã nói, đó chỉ là do tâm của họ hiện ra.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Xin Ngài nói về thứ lớp nối tiếp của diệt chính thụ (diệt tận định: một trạng thái thiền định sâu, trong đó các hoạt động tâm như cảm thụ và nhận biết đều dừng lại) của mọi Bồ-tát, Thanh văn, Duyên giác. Nếu thông hiểu tướng thứ lớp nối tiếp của diệt chính thụ, thì con và các Bồ-tát khác rốt cuộc sẽ không lầm lỡ bỏ mất cửa an lạc của diệt chính thụ, không rơi vào sự ngu si của mọi Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo." Phật bảo Đại Tuệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này. Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, xin Ngài nói cho."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Bồ-tát ma-ha-tát từ địa thứ sáu trở lên cùng với Thanh văn, Duyên giác thì nhập diệt chính thụ. Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ bảy thì trong từng ý niệm đều ở trong chính thụ, lìa tướng tự tính của mọi tính mà chính thụ, không giống Thanh văn, Duyên giác. Các Thanh văn, Duyên giác rơi vào tướng có tạo tác, có cái nắm giữ và cái bị nắm giữ mà diệt chính thụ. Vì vậy họ không có được chính thụ trong từng ý niệm như ở địa thứ bảy; họ không có phần đạt được tướng không khác biệt của mọi pháp, chỉ đạt được tính của đủ loại tướng, giác biết tính và tướng thiện, bất thiện của mọi pháp mà chính thụ. Vì vậy họ không có chính thụ khéo léo trong từng ý niệm như ở địa thứ bảy.

 Đại Tuệ, Bồ-tát ở địa thứ tám cùng với Thanh văn, Duyên giác thì tướng vọng tưởng của tâm, ý, ý thức đều diệt. Bồ-tát ma-ha-tát từ địa thứ nhất đến địa thứ bảy thì quán xét tâm, ý, ý thức trong tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) đều chỉ là do tâm hiện ra, lìa "ta" và "cái của ta", tu tập để thoát khỏi vọng tưởng của chính mình vốn rơi vào đủ loại tướng của tính bên ngoài. Còn kẻ ngu thì có hai loại nắm giữ và bị nắm giữ của tự tâm, hướng về chỗ vô tri, không giác ngộ, bị tập khí (thói quen, dấu vết tâm lý tích tụ lâu đời) của những lỗi lầm giả dối từ vô thủy (thời gian không có điểm khởi đầu) huân ướp.

 Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát ở địa thứ tám, Thanh văn và Duyên giác đều có Niết-bàn. Nhưng Bồ-tát thì được sức giác ngộ của tam-muội gìn giữ, nên dù hưởng niềm vui ở cửa tam-muội vẫn không bát Niết-bàn (nhập hẳn vào Niết-bàn, rời bỏ thế gian). Nếu không được gìn giữ thì địa vị Như Lai không viên mãn, bỏ hết mọi việc vì chúng sinh, và giống Phật sẽ dứt. Chư Phật Thế Tôn vì muốn chỉ bày công đức vô lượng không thể nghĩ bàn của Như Lai (nên gìn giữ Bồ-tát). Còn Thanh văn, Duyên giác thì bị niềm vui ở cửa tam-muội lôi kéo nên tưởng đó là Niết-bàn.

 Đại Tuệ, Ta phân chia các địa như sau: ở địa thứ bảy thì khéo tu tướng của tâm, ý, ý thức; khéo tu về "ta" và "cái của ta", về sự nắm giữ, về nhân vô ngã và pháp vô ngã (con người không có cái "tôi" thật và sự vật không có thực thể thật), về sinh diệt, về tự tướng và cộng tướng (đặc điểm riêng và đặc điểm chung); khéo léo về tứ vô ngại (bốn khả năng hiểu biết và giảng nói không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ và về biện luận), về sức quyết định, về cửa tam-muội, về thứ lớp nối tiếp của các địa, và đi vào các pháp đạo phẩm (các phương pháp tu hành dẫn đến giác ngộ). Để Bồ-tát ma-ha-tát không vì không giác ngộ tự tướng và cộng tướng, không khéo léo ở địa thứ bảy mà rơi vào đường tà của ngoại đạo, nên Ta lập ra thứ lớp của các địa.

 Đại Tuệ, thật ra không có sinh hay diệt, ngoài những gì do tự tâm hiện ra. Cái gọi là thứ lớp nối tiếp của các địa và đủ loại hành trong ba cõi là điều kẻ ngu không giác ngộ. Vì kẻ ngu không giác ngộ nên Ta và chư Phật mới nói thứ lớp nối tiếp của các địa và nói đủ loại hành trong ba cõi.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Thanh văn, Duyên giác ở địa Bồ-tát thứ tám say đắm trong niềm vui ở cửa tam-muội diệt, không khéo hiểu rằng tất cả do tự tâm hiện ra, bị tập khí của tự tướng và cộng tướng che chướng, rơi vào kiến chấp nắm giữ nhân vô ngã và pháp vô ngã, vọng tưởng mà tưởng là Niết-bàn, chứ không phải trí tuệ giác ngộ tịch diệt. Đại Tuệ, Bồ-tát thì thấy niềm vui ở cửa tam-muội diệt, nhưng vì bản nguyện (lời nguyện phát ra từ ban đầu) thương xót chúng sinh, lòng đại bi đã thành tựu, biết phân biệt mười vô tận cú (mười lời nguyện lớn vô tận của Bồ-tát), nên không vọng tưởng mà tưởng là Niết-bàn.

 Các vị ấy đã ở trong Niết-bàn, vì vọng tưởng không sinh; lìa vọng tưởng về cái nắm giữ và cái bị nắm giữ; giác ngộ rõ rằng tất cả do tự tâm hiện ra, vọng tưởng về mọi pháp không sinh; không rơi vào vọng tưởng chấp tướng tự tính của tâm, ý, ý thức và của tính bên ngoài; chẳng phải là nhân của Phật pháp không sinh (?), mà theo trí tuệ sinh ra, đạt được địa vị tự giác ngộ của Như Lai. Như người trong mộng tìm cách vượt qua dòng nước, chưa qua được thì đã tỉnh; tỉnh rồi suy nghĩ việc ấy là đúng hay sai. Chẳng đúng cũng chẳng sai; chỉ là những ý tưởng do nhân thấy, nghe, cảm biết, nhận thức từ vô thủy, đủ loại tập khí, đủ loại hình dạng, rơi vào ý tưởng có và không, mà tâm, ý, ý thức hiện ra trong mộng.

 Đại Tuệ, cũng vậy, Bồ-tát ma-ha-tát ở địa Bồ-tát thứ tám thấy vọng tưởng sinh khởi. Từ địa thứ nhất tiến lên đến địa thứ bảy, các vị ấy thấy mọi pháp như ảo thuật, v.v., dùng phương tiện vượt qua hoạt động vọng tưởng của tâm về cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, rồi làm phương tiện của Phật pháp, khiến người chưa đạt được thì đạt được. Đại Tuệ, đây là phương tiện Niết-bàn của Bồ-tát, không hoại (?), lìa tâm, ý, ý thức, đạt được vô sinh pháp nhẫn (sự chứng biết và an trụ vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt). Đại Tuệ, trong đệ nhất nghĩa thì không có thứ lớp nối tiếp; Ta nói pháp tịch diệt, nơi vọng tưởng không có gì cả."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 "Tâm hiện ra" và "không có gì cả", đó là chỗ trụ này và Phật địa (địa vị của Phật);

 chư Phật ba đời quá khứ, vị lai và hiện tại đều nói như vậy.

 "Tâm hiện ra" là địa thứ bảy, "không có gì cả" là địa thứ tám;

 hai địa ấy gọi là chỗ trụ, Phật địa gọi là tối thắng.

 Trí tự giác ngộ và sự thanh tịnh, đó chính là địa của Ta;

 là chỗ tự tại tối thắng, thanh tịnh, trang nghiêm đẹp đẽ,

 chiếu sáng như lửa rực, ánh sáng tỏa khắp mọi nơi,

 lửa rực mà không làm hại mắt, xoay khắp để hóa độ ba cõi.

 Hóa hiện ngay trong ba cõi, hoặc có khi đã hóa hiện từ trước,

 ở đó diễn nói các thừa (các con đường tu hành), tất cả đều là địa của Như Lai.

 Địa thứ mười thì là địa đầu, địa đầu thì là địa thứ tám,

 địa thứ chín thì là thứ bảy, thứ bảy cũng lại là thứ tám,

 thứ hai là thứ ba, thứ tư là thứ năm,

 thứ ba là thứ sáu; đã không có gì cả thì làm sao có thứ lớp?

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác là thường hay vô thường?" Phật bảo Đại Tuệ: "Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác chẳng thường chẳng vô thường, vì cả hai cách nói đều có lỗi. Nói thường thì mắc lỗi giống thuyết có đấng chủ tạo tác. Cái thường mà mọi ngoại đạo nói là đấng tạo tác không do ai tạo ra. Vì vậy Như Lai thường mà chẳng phải thường theo nghĩa ấy, vì cái thường không do tạo tác có lỗi. Nếu Như Lai vô thường thì mắc lỗi vô thường của vật được tạo tác: ấm là cái được nhận biết qua tướng, không có tính (?); ấm hoại thì Như Lai phải đoạn diệt, mà Như Lai không đoạn diệt.

 Đại Tuệ, mọi vật được tạo tác đều vô thường, như cái bình, tấm áo, v.v. Nếu Như Lai có lỗi vô thường như mọi vật ấy thì các công phu, phương tiện đầy đủ để đạt nhất thiết trí (trí biết hết mọi sự) đều trở thành vô nghĩa, vì là do tạo tác. Mọi vật được tạo tác đều phải là Như Lai, vì không có tính nhân khác biệt. Vì vậy, Đại Tuệ, Như Lai chẳng thường chẳng vô thường.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Như Lai chẳng phải thường như hư không. Nếu thường như hư không thì mắc lỗi là các công phu đầy đủ của tự giác thánh trí trở thành vô nghĩa. Đại Tuệ, ví như hư không chẳng thường chẳng vô thường, lìa các lỗi thường, vô thường, một, khác, cùng, không cùng, nên không thể nói được. Vì vậy Như Lai chẳng phải thường. Lại nữa, Đại Tuệ, nếu Như Lai thường theo nghĩa không sinh thì giống như sừng thỏ, sừng ngựa; vì thường theo nghĩa không sinh nên phương tiện tu hành trở thành vô nghĩa. Vì có lỗi thường theo nghĩa không sinh nên Như Lai chẳng phải thường.

 Lại nữa, Đại Tuệ, còn có điều khác để biết Như Lai là thường. Vì sao? Vì trí đạt được do chứng ngộ không gián đoạn là thường, nên Như Lai là thường. Đại Tuệ, dù Như Lai ra đời hay không ra đời, pháp vẫn chắc chắn tồn tại; nơi Thanh văn, Duyên giác, chư Phật Như Lai, pháp ấy tồn tại không gián đoạn, không trụ trong hư không (?), cũng không phải điều kẻ ngu biết được. Đại Tuệ, trí mà Như Lai đạt được là do bát-nhã (trí tuệ thấu suốt chân lý) huân tập mà thành. Đại Tuệ, Như Lai không do tâm, ý, ý thức và các ấm, giới, nhập kia huân tập. Đại Tuệ, mọi tam hữu đều do vọng tưởng không thật sinh ra; Như Lai không sinh ra từ vọng tưởng hư dối không thật.

 Đại Tuệ, vì có hai pháp đối nhau nên mới có thường và vô thường, chứ không phải nơi không hai. Không hai là tịch tĩnh, vì mọi pháp không có tướng sinh thành hai. Vì vậy Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác chẳng thường chẳng vô thường. Đại Tuệ, hễ còn lời nói phân biệt sinh ra thì có lỗi thường và vô thường. Khi cái biết phân biệt diệt thì lìa kiến chấp thường và vô thường của kẻ ngu. Người có trí tuệ tịch tĩnh thì mãi lìa thường và vô thường, không bị ý niệm thường và vô thường huân tập."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Các công phu thành vô nghĩa, đều sinh ra lỗi thường và vô thường;

 nếu không có cái biết phân biệt, thì mãi lìa thường và vô thường.

 Từ tông chỉ (chủ trương) mà họ dựng lập, liền có nhiều nghĩa lẫn lộn;

 quán bình đẳng rằng tất cả do tâm mình hiện ra, thì lời nói không thể nắm bắt.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Xin Thế Tôn lại nói cho con về sự sinh diệt của ấm, giới, nhập. Nếu không có cái "ta" thì ai sinh, ai diệt? Kẻ ngu nương vào sinh diệt mà không giác ngộ sự dứt khổ, không biết Niết-bàn." Phật nói: "Lành thay! Hãy lắng nghe cho kỹ, Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa Phật: "Dạ vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Như Lai tạng (kho chứa Như Lai: bản tính thanh tịnh vốn có sẵn trong mọi chúng sinh, là nền tảng để thành Phật) là nhân của thiện và bất thiện, có thể khắp nơi tạo ra mọi cõi sinh. Ví như người diễn trò biến hiện thành các vai, Như Lai tạng lìa "ta" và "cái của ta". Vì không giác ngộ điều đó nên do ba duyên (giác quan, đối tượng và sự chú tâm) hòa hợp mà sinh ra. Ngoại đạo không giác ngộ nên chấp có một đấng tạo tác. Như Lai tạng bị tập khí xấu giả dối từ vô thủy huân ướp thì gọi là thức tạng (tàng thức: thức gốc chứa mọi hạt giống của hành động và kinh nghiệm), sinh ra vô minh trụ địa (gốc rễ sâu xa nhất của vô minh) cùng với bảy thức (bảy thức còn lại: năm thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; ý thức; và thức chấp có cái "tôi"), như thân sóng biển thường sinh không dứt. Như Lai tạng lìa lỗi vô thường, lìa thuyết có cái "ta", tự tính không nhơ, rốt ráo thanh tịnh.

 Các thức khác thì có sinh có diệt. Ý, ý thức, v.v., trong từng ý niệm có bảy thức; do vọng tưởng không thật mà nắm lấy các cảnh giới, đủ loại hình dạng nơi chốn, chấp vào danh và tướng, không giác ngộ rằng sắc tướng là do tự tâm hiện ra, không giác ngộ khổ và vui, không đạt tới giải thoát. Danh và tướng là những trói buộc; tham sinh ra rồi lại sinh ra tham, hoặc làm nhân hoặc làm đối tượng bám víu. Khi các giác quan thụ nhận ấy diệt thì các thức theo thứ lớp không sinh; ngoài vọng tưởng của tự tâm thì không biết khổ vui. Người tu hành nhập diệt thụ tưởng chính thụ (thiền định diệt hết cảm thụ và nhận biết), đạt tứ thiền (tầng thiền định thứ tư), khéo léo với chân lý và giải thoát, liền tưởng rằng mình đã giải thoát. Nhưng chưa lìa, chưa chuyển hóa cái gọi là Như Lai tạng, thức tạng, nên bảy thức vẫn trôi lăn không diệt. Vì sao? Vì các thức ấy sinh ra do nhân và do đối tượng bám víu. Điều này không phải cảnh giới tu hành của Thanh văn, Duyên giác.

 Họ không giác ngộ vô ngã, nắm giữ tự tướng và cộng tướng nên sinh ra ấm, giới, nhập. Khi thấy được Như Lai tạng thì ngũ pháp (năm pháp: danh, tướng, vọng tưởng, chính trí, như như), tự tính, nhân vô ngã và pháp vô ngã liền diệt; theo thứ lớp nối tiếp của các địa mà tiến lên, các kiến chấp ngoại đạo khác không thể lay động. Đó gọi là trụ ở Bất động địa (địa thứ tám của Bồ-tát, nơi tâm không còn bị lay động) của Bồ-tát; đạt niềm vui của mười cửa đạo tam-muội, được sức giác ngộ của tam-muội gìn giữ, quán xét Phật pháp không thể nghĩ bàn và bản nguyện của mình, không nhận lấy niềm vui ở cửa tam-muội và thật tế (bờ mé thực tại, tức sự chứng nhập Niết-bàn cho riêng mình), hướng về con đường tự giác ngộ của bậc thánh, không chung với con đường tu hành của mọi Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo; đạt được đạo của mười dòng giống hiền thánh và thân trí ý sinh (thân do ý sinh ra nhờ trí tuệ), lìa hành tam-muội.

 Vì vậy, Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát muốn cầu tiến lên cao thì nên làm thanh tịnh cái gọi là Như Lai tạng và tạng thức. Đại Tuệ, nếu không có cái tên thức tạng thì Như Lai tạng không có sinh diệt. Đại Tuệ, nhưng các bậc phàm và thánh đều có sinh diệt. Người tu hành tự giác ngộ con đường thánh, trụ trong niềm vui của pháp ngay hiện tại, không bỏ phương tiện. Đại Tuệ, Như Lai tạng, thức tạng này là điều mà mọi Thanh văn, Duyên giác thấy bằng tâm tưởng: tuy tự tính thanh tịnh, nhưng vì bị khách trần (bụi khách: phiền não từ ngoài đến, không phải bản chất vốn có) che phủ nên vẫn thấy là không thanh tịnh; chư Như Lai thì không như vậy. Đại Tuệ, đối với Như Lai thì đó là cảnh giới hiện ngay trước mắt, như nhìn quả a-ma-lặc (một loại quả nhỏ ở Ấn Độ) trong lòng bàn tay.

 Đại Tuệ, về nghĩa này, Ta dùng thần lực gia hộ, khiến phu nhân Thắng Man (vị hoàng hậu thời Phật, người giảng nói giáo lý trong kinh Thắng Man) và các Bồ-tát có trí tuệ sắc bén đầy đủ tuyên dương, giảng nói cái gọi là Như Lai tạng và thức tạng cùng sinh với bảy thức. Thanh văn thì chấp trước, (chỉ) thấy nhân vô ngã và pháp vô ngã (?). Vì vậy phu nhân Thắng Man nhờ oai thần của Phật mà nói về cảnh giới Như Lai, không phải cảnh giới của Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo. Như Lai tạng, thức tạng chỉ là cảnh giới trí tuệ của Phật và của các Bồ-tát có trí tuệ sắc bén, nương vào nghĩa. Vì vậy, ông và các Bồ-tát ma-ha-tát khác, đối với Như Lai tạng, thức tạng nên siêng năng tu học, chớ chỉ nghe hiểu mà cho là đủ."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Như Lai tạng rất sâu xa, cùng ở chung với bảy thức;

 hai loại nắm giữ sinh ra, người trí thì lìa xa.

 Như hình ảnh hiện trong gương, tâm bị tập khí từ vô thủy huân ướp;

 người quán xét đúng như thật, thì mọi sự đều chẳng có sự gì.

 Như kẻ ngu thấy ngón tay chỉ trăng, chỉ nhìn ngón tay mà không nhìn trăng;

 người chấp vào chữ nghĩa, không thấy được chân thật của Ta.

 Tâm như người diễn trò, ý như người phụ họa,

 năm thức là bạn diễn, vọng tưởng là đám đông xem trò.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Xin Ngài nói về tướng phân biệt rốt ráo của năm pháp, tự tính, thức và hai loại vô ngã. Con và các Bồ-tát ma-ha-tát khác, trong thứ lớp nối tiếp của mọi địa, sẽ phân biệt các pháp này để đi vào mọi Phật pháp; đi vào mọi Phật pháp tức là đi đến địa vị tự giác ngộ của Như Lai." Phật bảo Đại Tuệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này." Đại Tuệ thưa Phật: "Dạ vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Tướng phân biệt của năm pháp, tự tính, thức và hai vô ngã là: danh (tên gọi), tướng (hình tướng của sự vật), vọng tưởng (sự phân biệt sai lầm), chính trí (trí tuệ đúng đắn), như như (thực tại đúng như nó vốn là). Nếu người tu hành tu tập để đi vào con đường tự giác ngộ của bậc thánh như Như Lai, lìa các kiến chấp đoạn (cho rằng chết là hết), thường (cho rằng có cái tồn tại mãi), có, không, v.v., thì niềm vui chính thụ của pháp ngay hiện tại sẽ hiện ra trước mắt. Đại Tuệ, không giác ngộ năm pháp, tự tính, thức, hai vô ngã, không biết tính bên ngoài là do tự tâm hiện ra, đó là vọng tưởng của phàm phu, chẳng phải của bậc hiền thánh."

 Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Vì sao kẻ ngu sinh vọng tưởng, còn bậc hiền thánh thì không?" Phật bảo Đại Tuệ: "Kẻ ngu chấp vào danh và tướng theo cách gọi thông thường của thế gian, tâm theo đó mà tán loạn. Tán loạn rồi thì thấy đủ loại tướng mạo, rơi vào kiến chấp "ta" và "cái của ta" mà mong cầu, chấp vào sắc đẹp. Chấp rồi thì vô tri che lấp, sinh ra đắm nhiễm. Đắm nhiễm rồi thì nghiệp do tham lam, giận dữ sinh ra tích tụ lại. Tích tụ rồi thì vọng tưởng tự trói mình như con tằm làm kén, rơi vào biển sinh tử, vào đồng hoang của các cõi, xoay vòng như bánh xe kéo nước giếng. Vì ngu si nên không thể biết rằng tự tính như ảo thuật, như sóng nắng, như trăng trong nước, lìa "ta" và "cái của ta", mà khởi lên mọi vọng tưởng không thật. Mọi pháp vốn lìa tướng và cái được nhận biết qua tướng, lìa sinh, trụ, diệt, đều từ vọng tưởng của tự tâm mà sinh ra, chẳng phải do thần Tự Tại, thời tiết, vi trần hay thắng diệu sinh ra. Phàm phu ngu si trôi theo danh và tướng.

 Đại Tuệ, tướng là: cái do nhãn thức (thức của mắt) soi thấy gọi là sắc; cái do nhĩ thức, tị thức, thiệt thức, thân thức, ý thức (thức của tai, mũi, lưỡi, thân, ý) soi thấy gọi là thanh (âm thanh), hương (mùi), vị, xúc (cảm giác chạm), pháp (đối tượng của ý). Đó gọi là tướng. Đại Tuệ, vọng tưởng là đặt ra các tên để chỉ rõ các tướng: "nó là thế này, không khác", như các tên voi, ngựa, xe, người đi bộ, nam, nữ, v.v. Đó gọi là vọng tưởng. Đại Tuệ, chính trí là thấy danh và tướng kia không thể nắm bắt, như khách qua đường; các thức không sinh, không đoạn không thường, không rơi vào địa vị của mọi ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác.

 Lại nữa, Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát dùng chính trí này mà không dựng lập danh tướng, cũng chẳng phải không dựng lập danh tướng, bỏ lìa hai kiến chấp là gán đặt (cho là có cái vốn không có) và phỉ báng (cho là không có cái vốn có), biết danh và tướng không sinh. Đó gọi là như như. Đại Tuệ, Bồ-tát ma-ha-tát trụ trong như như thì đạt được cảnh giới không có gì cả, nên đạt Hoan hỉ địa (địa thứ nhất của Bồ-tát, tràn đầy niềm vui) của Bồ-tát. Đạt Hoan hỉ địa rồi thì mãi lìa mọi ngoại đạo và ác thú (các cõi xấu khổ), đứng vững trên con đường xuất thế gian, tướng pháp được thành thục, phân biệt mọi pháp như ảo thuật, v.v., tự giác ngộ tướng của con đường pháp, lìa các tướng kỳ quái của vọng kiến, theo thứ lớp mà đến Pháp vân địa (địa thứ mười của Bồ-tát, giáo pháp như mây che khắp, mưa pháp thấm nhuần muôn loài). Trong khoảng giữa ấy, sức tam-muội, sự tự tại và thần thông đều mở nở. Đạt địa vị Như Lai rồi thì đủ loại biến hóa soi khắp, thị hiện, thành thục chúng sinh như trăng trong nước, khéo viên mãn rốt ráo mười vô tận cú, vì chúng sinh có đủ loại hiểu biết mà phân biệt nói pháp; pháp thân thì lìa sự tạo tác của ý. Đó gọi là điều Bồ-tát đạt được khi đi vào như như."

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Ba loại tự tính có nằm trong năm pháp không, hay mỗi thứ có tông tướng riêng?" Phật bảo Đại Tuệ: "Ba loại tự tính, tám thức và hai loại vô ngã đều nằm trong năm pháp. Đại Tuệ, danh và tướng là vọng tưởng tự tính (bản chất do phân biệt sai lầm gán đặt ra). Đại Tuệ, nếu nương vào vọng tưởng ấy mà sinh ra tâm và tâm pháp, cùng lúc sinh ra như mặt trời với ánh sáng, đủ loại tướng mỗi thứ được phân biệt và giữ lấy, đó gọi là duyên khởi tự tính (bản chất của những gì do nhân duyên mà sinh khởi). Đại Tuệ, chính trí và như như, vì không thể hoại nên gọi là thành tự tính (bản chất chân thật, đã thành tựu trọn vẹn).

 Lại nữa, Đại Tuệ, vọng tưởng do tự tâm hiện ra có tám loại phân biệt, tức là tướng của thức tạng, ý, ý thức và năm thức thân (năm thức của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân). Vì là vọng tưởng về tướng không thật, nên khi hai sự nắm giữ "ta" và "cái của ta" diệt thì hai vô ngã sinh ra. Vì vậy, Đại Tuệ, năm pháp này, cùng với pháp của Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, Như Lai, tự giác thánh trí, thứ lớp nối tiếp của các địa, và mọi Phật pháp đều nằm trong đó.

 Lại nữa, Đại Tuệ, năm pháp là: tướng, danh, vọng tưởng, như như, chính trí. Đại Tuệ, tướng là những gì hiện ra như nơi chốn, hình dạng, sắc tượng, v.v.; đó gọi là tướng. Nếu có tướng như thế mà gọi là cái bình, v.v., chính là cái này chứ không phải cái khác, thì đó gọi là danh. Đặt ra các tên để chỉ rõ các tướng, tâm và tâm pháp nghĩ về cái bình, v.v., đó gọi là vọng tưởng. Danh ấy, tướng ấy rốt cuộc không thể nắm bắt, trước sau không có cái biết (?), đối với các pháp không có sự chuyển dời, lìa vọng tưởng không thật, đó gọi là như như. Tự tính chân thật, quyết định, rốt ráo không thể nắm bắt, đó là tướng như. Ta và chư Phật tùy thuận chỗ ấy mà vào, vì khắp chúng sinh mà diễn nói đúng như thật, đặt ra lời để chỉ rõ điều ấy. Theo đó mà vào chính giác, không đoạn không thường, vọng tưởng không khởi, tùy thuận con đường tự giác ngộ của bậc thánh — tướng mà mọi ngoại đạo, Thanh văn, Duyên giác không đạt được — đó gọi là chính trí.

 Đại Tuệ, đó gọi là năm pháp. Ba loại tự tính, tám thức, hai loại vô ngã và mọi Phật pháp đều nằm trong đó. Vì vậy, Đại Tuệ, nên tự mình dùng phương tiện mà học, cũng dạy cho người khác, chớ chạy theo người khác."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Năm pháp, ba tự tính, cùng với tám loại thức,

 hai loại không có "ta", đều thâu tóm trọn Ma-ha-diễn (Đại thừa).

 Danh, tướng và vọng tưởng hư dối là hai loại tướng tự tính (vọng tưởng tự tính và duyên khởi tự tính);

 chính trí và như như, đó là tướng thành (thành tự tính).

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Như câu Thế Tôn đã nói: chư Phật quá khứ nhiều như cát sông Hằng (con sông lớn ở Ấn Độ), vị lai và hiện tại cũng như vậy. Bạch Thế Tôn, nên tiếp nhận đúng như lời nói ấy, hay còn có nghĩa khác? Xin Như Lai thương xót giải nói." Phật bảo Đại Tuệ: "Chớ tiếp nhận đúng như lời. Số lượng chư Phật ba đời không phải như cát sông Hằng. Vì sao? Vì chư Phật vượt quá sự mong lường của thế gian, không phải là thứ có thể đem ra so sánh được.

 Vì phàm phu ngu chấp thường, ngoại đạo vọng tưởng nuôi lớn ác kiến, sinh tử không cùng, nên muốn khiến họ chán lìa con đường sinh tử, càng siêng năng tiến lên, Ta mới vì họ nói rằng: chư Phật dễ gặp, không khó gặp như hoa ưu-đàm-bát (loài hoa tương truyền rất lâu mới nở một lần, tượng trưng cho điều hiếm có), để họ không dừng việc dùng phương tiện mà cầu đạo. Có lúc Ta lại quán xét những người được giáo hóa mà nói rằng: Phật khó gặp như hoa ưu-đàm-bát. Hoa ưu-đàm-bát thì chưa ai đã thấy, đang thấy hay sẽ thấy; còn Như Lai thì thế gian đều thấy. Không phải vì nói về sự tự chứng của Phật mà nói Như Lai ra đời như hoa ưu-đàm-bát. Đại Tuệ, sự tự chứng ngộ của Phật vượt quá sự mong lường của thế gian, những phàm phu ngu không thể tin được. Cảnh giới tự giác thánh trí không có gì để ví. Như Lai chân thật vượt ngoài những tướng do tâm, ý, ý thức thấy được, không thể đem ra ví.

 Đại Tuệ, nhưng Ta dùng ví dụ nói Phật như cát sông Hằng thì cũng không có lỗi. Đại Tuệ, ví như cát sông Hằng bị mọi loài cá, ba ba, thâu-mục-ma-la (một loài thủy quái sống dưới sông, như cá sấu), sư tử, voi, ngựa, người, thú giẫm đạp, mà cát không nghĩ rằng: "Chúng làm phiền ta", rồi sinh vọng tưởng; tự tính của cát trong sạch, không có nhơ uế. Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác có tự giác thánh trí như sông Hằng, các sức đại thần thông tự tại như cát; mọi ngoại đạo, người, thú, v.v. quấy phá đủ điều, Như Lai cũng không nghĩ đến mà sinh vọng tưởng. Như Lai lặng lẽ, không có ý niệm. Bản nguyện của Như Lai là dùng niềm vui tam-muội làm an vui chúng sinh, nên không có sự phiền nhiễu, giống như cát sông Hằng, không khác.

 Lại vì đã dứt tham lam và giận dữ nên ví như cát sông Hằng. Cát là tự tính của đất. Khi kiếp tận (lúc tận cùng của một chu kỳ thế giới) lửa thiêu đốt mọi đất đai, mà địa đại (yếu tố đất) vẫn không bỏ tự tính, vì nó cùng sinh với hỏa đại (yếu tố lửa). Những kẻ ngu khác tưởng là đất bị đốt, nhưng đất không bị đốt, vì nó là nhân của lửa. Cũng vậy, Đại Tuệ, pháp thân Như Lai như cát sông Hằng, không hoại. Đại Tuệ, ví như cát sông Hằng không có hạn lượng, ánh sáng của Như Lai cũng không có hạn lượng, vì muốn thành thục chúng sinh mà chiếu khắp đại chúng của mọi chư Phật. Đại Tuệ, ví như trong cát sông Hằng mà tìm một thứ cát khác thì mãi không thể được; cũng vậy, Đại Tuệ, Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác không có sinh tử, sinh diệt, vì nhân duyên đã dứt.

 Đại Tuệ, ví như cát sông Hằng thêm hay bớt không thể biết được; cũng vậy, Đại Tuệ, trí tuệ của Như Lai thành thục chúng sinh không thêm không bớt, vì không phải là pháp của thân vật chất. Pháp của thân vật chất thì có hoại; pháp thân Như Lai không phải là pháp của thân vật chất. Như ép cát sông Hằng không thể có dầu; cũng vậy, dù mọi chúng sinh cực khổ bức bách Như Lai, cho đến khi chúng sinh chưa đạt Niết-bàn, Như Lai vẫn không bỏ niềm vui của nguyện và tam-muội nơi pháp giới (toàn thể thực tại), vì lòng đại bi.

 Đại Tuệ, ví như cát sông Hằng trôi theo dòng nước chứ không phải không có nước; cũng vậy, Đại Tuệ, mọi pháp Như Lai nói đều trôi theo dòng Niết-bàn. Vì vậy nói là như cát sông Hằng. Như Lai không trôi lăn theo các dòng đi, vì "đi" có nghĩa là hoại. Đại Tuệ, điểm khởi đầu của sinh tử không thể biết được; đã không biết thì làm sao nói là đi? Đại Tuệ, "đi" có nghĩa là đoạn dứt, mà kẻ ngu không biết."

 Đại Tuệ thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Nếu điểm khởi đầu của sinh tử nơi chúng sinh không thể biết được thì làm sao có thể biết được giải thoát?" Phật bảo Đại Tuệ: "Khi cái nhân là tập khí vọng tưởng về những lỗi lầm giả dối từ vô thủy đã diệt, biết rằng những đối tượng bên ngoài là do tự tâm hiện ra, thân vọng tưởng được chuyển hóa, thì giải thoát không diệt. Vì vậy giải thoát không có giới hạn, chứ không phải hoàn toàn không có gì. Chỉ vì vọng tưởng ấy mà đặt ra những tên khác như "không giới hạn", v.v. Quán xét trong và ngoài, lìa vọng tưởng, thì không có chúng sinh nào khác; trí và nhĩ diễm, mọi pháp đều tịch tĩnh. Vì không nhận ra vọng tưởng do tự tâm hiện ra nên vọng tưởng sinh; nếu nhận ra thì vọng tưởng diệt."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Quán xét các bậc Đạo Sư, giống như cát sông Hằng:

 không hoại cũng không đi, cũng chẳng có chỗ tận cùng;

 đó là bình đẳng. Quán xét các Như Lai

 giống như cát sông Hằng, đều lìa mọi lỗi lầm,

 trôi theo dòng mà tính thường còn; đó là chính giác của Phật.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Xin Ngài nói về tướng hoại diệt trong sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) của mọi pháp. Bạch Thế Tôn, thế nào là mọi pháp đều sát-na?" Phật bảo Đại Tuệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này. Ta sẽ nói cho ông."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Mọi pháp là: thiện, bất thiện, vô ký (không thiện cũng không ác); hữu vi, vô vi; thế gian, xuất thế gian; có tội, không tội; hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy), vô lậu (đã sạch phiền não); thụ, bất thụ (bị chấp giữ làm thân tâm của mình hay không). Đại Tuệ, nói tóm lại, tâm, ý, ý thức và tập khí là nhân của năm thụ ấm (năm uẩn còn bị chấp giữ, tức thân tâm còn bám chấp). Do tập khí của tâm, ý, ý thức nuôi lớn mà phàm phu ngu có vọng tưởng về thiện và bất thiện. Đại Tuệ, tu niềm vui tam-muội, nhập tam-muội chính thụ, trụ trong niềm vui của pháp ngay hiện tại, đó gọi là thiện vô lậu của bậc hiền thánh.

 Đại Tuệ, thiện và bất thiện là tám thức. Tám thức là gì? Là Như Lai tạng gọi là thức tạng, tâm, ý, ý thức và năm thức thân; không phải như điều ngoại đạo nói. Đại Tuệ, năm thức thân cùng với tâm, ý, ý thức, tướng thiện và bất thiện chuyển biến, hoại diệt nối tiếp nhau, như dòng chảy liên tục không dứt; thân sinh ra, vừa sinh vừa diệt, không giác ngộ cái do tự tâm hiện ra; thức này theo thứ lớp diệt thì thức khác sinh, nắm giữ sự khác biệt của hình tướng; ý thức cùng năm thức tương ứng mà sinh ra, không dừng lại dù trong một khoảnh khắc; đó gọi là sát-na.

 Đại Tuệ, sát-na là: thức tạng gọi là Như Lai tạng cùng với ý, tập khí sinh ra thức thì là sát-na; tập khí vô lậu thì không phải sát-na. Điều này phàm phu ngu không giác ngộ được. Vì chấp vào thuyết sát-na, họ không giác ngộ rằng mọi pháp có cái là sát-na, có cái không phải sát-na, rồi dùng kiến chấp đoạn diệt mà làm hỏng pháp vô vi. Đại Tuệ, bảy thức không trôi lăn, không thụ khổ vui, không phải nhân của Niết-bàn. Đại Tuệ, Như Lai tạng thì thụ khổ vui, cùng với nhân, hoặc sinh hoặc diệt; bị tứ trụ địa (bốn gốc phiền não: chấp vào kiến giải sai lầm, ái dục ở cõi dục, ái luyến ở cõi sắc, ái luyến ở cõi vô sắc) và vô minh trụ địa làm say. Phàm phu ngu không giác ngộ, tâm bị vọng tưởng về kiến chấp sát-na huân ướp.

 Lại nữa, Đại Tuệ, như vàng, kim cương (loại đá quý cứng nhất), xá-lợi (di cốt còn lại sau khi hỏa táng) của Phật có tính đặc biệt, rốt cuộc không tổn hoại. Đại Tuệ, nếu sự chứng ngộ không gián đoạn mà có sát-na thì bậc thánh phải thành chẳng phải thánh; nhưng bậc thánh chưa từng không phải là thánh. Như vàng và kim cương, dù trải qua nhiều kiếp, cân đo vẫn không giảm. Vì sao phàm phu ngu không khéo hiểu lời nói ẩn ý của Ta, đối với mọi pháp trong và ngoài lại tưởng là sát-na?"

 Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Như Thế Tôn đã nói: làm đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu pháp tu đưa người từ bờ khổ đau sang bờ giải thoát) thì thành chính giác. Sáu ba-la-mật là gì?" Phật bảo Đại Tuệ: "Ba-la-mật có ba loại phân biệt: thế gian, xuất thế gian và xuất thế gian thượng thượng. Đại Tuệ, ba-la-mật thế gian là: chấp nắm "ta" và "cái của ta", nắm giữ hai bên cực đoan, vì vui thích sắc, thanh, hương, vị, xúc ở những nơi thụ sinh mà làm đầy đủ đàn ba-la-mật (bố thí: đem của cải, giáo pháp, sự che chở cho người khác); trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng), tinh tấn (siêng năng), thiền định (giữ tâm định tĩnh), trí tuệ cũng như vậy; kết quả là đạt thần thông của phàm phu và sinh lên cõi Phạm thiên (cõi trời của Phạm thiên).

 Đại Tuệ, ba-la-mật xuất thế gian là: Thanh văn, Duyên giác vì rơi vào việc nắm giữ Niết-bàn mà thực hành sáu ba-la-mật, vui với niềm vui Niết-bàn của riêng mình. Ba-la-mật xuất thế gian thượng thượng là: giác ngộ rằng vọng tưởng do tự tâm hiện ra, sự nắm giữ và tự tâm là hai, nên không sinh vọng tưởng; đối với sự nắm giữ các cõi thì không có phần; không chấp vào sắc tướng của tự tâm; vì muốn mọi chúng sinh được an vui mà sinh khởi đàn ba-la-mật, khởi phương tiện cao nhất. Ngay nơi duyên ấy mà vọng tưởng không sinh, đó là giới; ấy là thi ba-la-mật (trì giới). Ngay nơi vọng tưởng ấy không sinh, nhẫn chịu và biết rõ cái nắm giữ và cái bị nắm giữ, đó là sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục). Đầu đêm, giữa đêm, cuối đêm siêng năng dùng phương tiện, tùy thuận tu hành phương tiện, vọng tưởng không sinh, đó là tì-lê-da ba-la-mật (tinh tấn). Vọng tưởng diệt hết, không rơi vào sự nắm giữ Niết-bàn của Thanh văn, đó là thiền ba-la-mật (thiền định). Vọng tưởng của tự tâm không có tính, dùng trí tuệ quán xét không rơi vào hai bên cực đoan, thân trước kia chuyển thành thù thắng mà không thể hoại, đạt con đường tự giác ngộ của bậc thánh, đó là bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ)."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 "Không", "vô thường", "sát-na" là do kẻ ngu vọng tưởng tạo ra;

 như dòng sông, ngọn đèn, hạt giống, mà tưởng là sát-na.

 Sát-na là dứt sự phiền loạn, tịch tĩnh, lìa mọi tạo tác;

 mọi pháp đều không sinh — Ta nói nghĩa sát-na là thế.

 Vật sinh ra thì có diệt, điều này không nói cho kẻ ngu;

 tính nối tiếp không gián đoạn là do vọng tưởng huân ướp.

 Vô minh là nhân của nó, tâm thì từ đó sinh ra;

 cho đến khi sắc chưa sinh, khoảng giữa ấy có phần gì?

 Tâm này nối tiếp theo thứ lớp mà diệt, tâm khác theo đó mà sinh;

 đã không dừng lại vào lúc có sắc, thì nương vào đâu mà sinh?

 Vì từ đó mà sinh, nên không phải sinh từ nhân như thật;

 sao không thành lập được gì mà lại biết là hoại diệt trong sát-na?

 Chính thụ của người tu hành, kim cương, xá-lợi của Phật,

 cung điện cõi trời Quang Âm (một cõi trời thuộc cõi sắc), là những thứ không hoại ở thế gian.

 Trụ nơi chính pháp mà đạt được trí Như Lai đầy đủ,

 tỳ-kheo (người xuất gia tu hành) đạt bình đẳng, sao lại thấy là sát-na?

 Thành Càn-thát-bà, ảo thuật, v.v., sắc ấy không có sát-na;

 đối với sắc không thật, v.v., lại xem như là chân thật.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn. Thế Tôn thọ ký (báo trước rằng sẽ thành Phật) cho A-la-hán (bậc tu hành đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử nhưng chỉ cầu giải thoát cho mình) sẽ đạt A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và toàn diện), không khác gì các Bồ-tát. (Lại nói) pháp của mọi chúng sinh không vào Niết-bàn (?), vậy thì ai đến được Phật đạo? Từ khi mới thành Phật cho đến khi bát Niết-bàn, trong khoảng ấy không nói một chữ, cũng không đáp điều gì; vì Như Lai luôn ở trong định nên không suy nghĩ, không xét đoán, mà hóa Phật (thân Phật do biến hóa hiện ra) làm các việc của Phật. Vậy vì sao lại nói tướng hoại diệt nối tiếp trong sát-na của thức? Vì sao Kim cương lực sĩ (vị thần cầm chày kim cương, hộ vệ Phật) luôn theo hầu bảo vệ? Vì sao không nói ra điểm khởi đầu của sinh tử? Vì sao lại hiện ra ma (kẻ phá hoại người tu), việc làm của ma, quả báo của ác nghiệp, như chuyện cô Chiên-già Ma-nạp (người phụ nữ giả có thai để vu khống Phật), cô Tôn-đà-lợi (người phụ nữ bị ngoại đạo giết rồi đổ tội cho Phật), chuyện Phật mang bát không trở về (đi khất thực mà không được gì) — tức là chướng ngại của ác nghiệp hiện ra? Vì sao Như Lai đã đạt nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi mặt của mọi pháp) mà vẫn không lìa các lỗi ấy?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này. Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa Phật: "Lành thay, Thế Tôn! Dạ vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Vì vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân tâm năm uẩn) nên nói như vậy, để dụ dẫn những người thực hành hạnh Bồ-tát. Ở thế giới này và các thế giới khác có những người tu hạnh Bồ-tát lại ưa thích Niết-bàn của Thanh văn thừa (con đường tu của Thanh văn); để họ lìa Thanh văn thừa mà tiến lên Đại thừa, nên hóa Phật thọ ký cho Thanh văn, chứ không phải Phật pháp thân thọ ký. Đại Tuệ, vì lý do ấy mà thọ ký cho các Thanh văn không khác gì Bồ-tát. Đại Tuệ, "không khác" là: Thanh văn, Duyên giác và chư Phật Như Lai đều dứt phiền não chướng (chướng ngại do phiền não như tham lam, giận dữ, si mê), sự giải thoát là cùng một vị như nhau; chứ không phải đều dứt trí chướng (chướng ngại che lấp trí, khiến không biết đúng mọi pháp).

 Đại Tuệ, trí chướng được dứt khi thấy pháp vô ngã, thù thắng thanh tịnh. Phiền não chướng thì được dứt trước bằng cách tu tập thấy nhân vô ngã. Bảy thức diệt thì được giải thoát khỏi chướng ngại về pháp; tập khí của thức tạng diệt thì rốt ráo thanh tịnh. Vì nương vào pháp vốn có như vậy nên trước sau đều không có tính. Vì bản nguyện vô tận nên Như Lai không suy nghĩ, không xét đoán mà vẫn diễn nói pháp; vì do chính trí giáo hóa, vì niệm không quên, nên không suy nghĩ không xét đoán. Vì đã dứt tập khí của tứ trụ địa và vô minh trụ địa, nên hai loại phiền não đều dứt, lìa hai loại chết (cái chết có giới hạn của thân phàm phu và cái chết biến đổi vi tế của bậc thánh), giác ngộ nhân vô ngã, pháp vô ngã và dứt hai loại chướng.

 Đại Tuệ, tâm, ý, ý thức, nhãn thức, v.v., bảy thức này lìa nhân là tập khí sát-na, lìa phẩm thiện vô lậu (?), không còn luân hồi (xoay vòng trong sinh tử). Đại Tuệ, Như Lai tạng là nhân của khổ và vui trong luân hồi và Niết-bàn. Những người có ý loạn về "không" (?), Đại Tuệ, phàm phu ngu si không thể giác ngộ được. Đại Tuệ, vị được Kim cương lực sĩ theo bảo vệ chỉ là hóa Phật, chẳng phải Như Lai thật. Đại Tuệ, Như Lai thật lìa mọi căn lượng; mọi căn lượng của phàm phu, Thanh văn, Duyên giác và ngoại đạo đều đã diệt; vì đạt niềm vui của pháp ngay hiện tại và trí nhẫn về pháp không gián đoạn, nên không cần Kim cương lực sĩ bảo vệ. Mọi hóa Phật không từ nghiệp sinh ra. Hóa Phật chẳng phải Phật mà cũng chẳng lìa Phật; dựa vào những tướng do chúng sinh tạo ra, như bánh xe của thợ gốm, mà nói pháp, chứ không phải nói cảnh giới tự giác ngộ ở chỗ tự chứng.

 Lại nữa, Đại Tuệ, kẻ ngu dựa vào sự diệt của bảy thức thân mà khởi đoạn kiến (cho rằng chết là mất hết); không giác ngộ thức tạng nên khởi thường kiến (cho rằng có cái tồn tại mãi). Do vọng tưởng của chính mình nên không biết điểm khởi đầu; khi trí tuệ vọng tưởng của chính mình diệt thì giải thoát. Vì dứt tập khí của tứ trụ địa và vô minh trụ địa nên mọi lỗi đều dứt."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Ba thừa (con đường của Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát) cũng chẳng phải thừa; Như Lai không hề mòn mất.

 Mọi điều Phật nói đều là nói về sự lìa các lỗi ác.

 Vì những người có trí không gián đoạn, và vì vô dư Niết-bàn,

 để dụ dẫn những kẻ thấp kém, nên mới nói lời ẩn ý.

 Trí do chư Phật khởi lên, liền phân biệt mà nói đạo;

 các thừa chẳng phải là thừa, những thứ ấy chẳng phải Niết-bàn.

 Dục, sắc, hữu và kiến (ái dục, ái luyến cõi sắc, ái luyến sự tồn tại, và kiến chấp sai lầm), nói là bốn trụ địa;

 do ý thức khởi lên; thức là ngôi nhà, ý trú ở trong đó.

 Ý và nhãn thức, v.v. đoạn diệt, nên nói là vô thường;

 hoặc có người khởi kiến chấp về Niết-bàn, nên lại vì họ nói là thường trụ.

 Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ dùng kệ hỏi:

 Các vị Bồ-tát ấy, những người chí cầu Phật đạo,

 đối với rượu, thịt và hành, thì ăn uống nên thế nào?

 Mong Đấng Vô Thượng (bậc không ai hơn, tức Phật) thương xót giảng nói.

 Những thứ kẻ ngu tham đắm, hôi thối, không có tiếng tốt,

 là thứ hổ sói thích ăn, làm sao lại có thể ăn?

 Người ăn thì sinh ra các lỗi, không ăn thì là phúc lành;

 xin vì con mà nói tội và phúc của việc ăn và không ăn.

 Bồ-tát Đại Tuệ nói kệ hỏi xong lại thưa Phật: "Xin Thế Tôn vì chúng con nói công đức và lỗi ác của việc ăn thịt và không ăn thịt. Con và các Bồ-tát, trong hiện tại và vị lai, sẽ vì những chúng sinh ham ăn thịt mà phân biệt nói pháp, khiến những chúng sinh ấy hướng đến nhau bằng lòng từ (lòng thương yêu, mong cho người khác được vui). Được lòng từ rồi, mỗi người ở địa vị của mình đều thanh tịnh sáng tỏ, mau đạt bồ-đề (sự giác ngộ) vô thượng rốt ráo. Thanh văn, Duyên giác dừng nghỉ ở địa vị của mình rồi cũng đạt thành bồ-đề vô thượng. Những kẻ ngoại đạo theo luận pháp tà ác, tà kiến chấp đoạn chấp thường, chấp trước điên đảo, mà còn có pháp ngăn cấm không cho ăn thịt; huống gì Như Lai là đấng cứu hộ thế gian, thành tựu chính pháp, mà lại ăn thịt sao?"

 Phật bảo Đại Tuệ: "Lành thay, lành thay! Hãy lắng nghe, lắng nghe cho kỹ, khéo suy nghĩ điều này. Ta sẽ nói cho ông." Đại Tuệ thưa Phật: "Dạ vâng, con xin nghe lời dạy."

 Phật bảo Đại Tuệ: "Có vô lượng nhân duyên khiến không nên ăn thịt; nay Ta sẽ nói tóm lược cho ông. Mọi chúng sinh từ xưa đến nay, do nhân duyên xoay vần, thường làm lục thân (sáu bậc người thân: cha, mẹ, anh, em, vợ, con) của nhau; vì nghĩ đến họ như người thân nên không nên ăn thịt. Thịt lừa, la, lạc đà, cáo, chó, bò, ngựa, người, thú, v.v. bị kẻ đồ tể bán lẫn lộn, nên không nên ăn thịt. Vì thịt do tinh huyết nhơ uế sinh ra và nuôi lớn, nên không nên ăn thịt. Chúng sinh ngửi thấy mùi đều sợ hãi, như khi gặp người Chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, thường làm nghề giết mổ) và người Đàm-bà (hạng người làm nghề sát sinh), v.v., chó thấy thì ghét, hoảng sợ, sủa cả bầy; vì vậy không nên ăn thịt. Lại vì ăn thịt khiến người tu hành không sinh được lòng từ, nên không nên ăn thịt. Vì đó là thứ kẻ ngu ưa thích, hôi thối nhơ bẩn, không có tiếng tốt, nên không nên ăn thịt.

 Vì ăn thịt khiến các chú thuật (thần chú, phép thuật) không thành, nên không nên ăn thịt. Vì người giết hại thấy hình con vật thì khởi ý muốn, đắm sâu vào mùi vị, nên không nên ăn thịt. Vì người ăn thịt bị chư thiên (các vị trời) ruồng bỏ, nên không nên ăn thịt. Vì khiến hơi miệng hôi, nên không nên ăn thịt. Vì gây nhiều ác mộng, nên không nên ăn thịt. Vì ở nơi rừng vắng, hổ sói ngửi thấy mùi, nên không nên ăn thịt. Vì khiến ăn uống không có chừng mực, nên không nên ăn thịt. Vì khiến người tu hành không sinh tâm chán lìa thế gian, nên không nên ăn thịt. Ta thường nói: phàm khi ăn uống thì hãy nghĩ như đang ăn thịt con mình, nghĩ như đang uống thuốc; vì vậy không nên ăn thịt. Cho phép ăn thịt là điều không thể có.

 Lại nữa, Đại Tuệ, thuở xưa có một vị vua tên là Sư Tử Tô-đà-sa, ăn đủ loại thịt, rồi đến ăn cả thịt người. Bề tôi và dân chúng không chịu nổi bèn mưu phản, cắt bổng lộc của vua. Vì người ăn thịt có lỗi như vậy nên không nên ăn thịt.

 Lại nữa, Đại Tuệ, phàm những kẻ giết hại đều vì tiền của lợi lộc mà giết, mổ, buôn bán. Những chúng sinh ngu si ăn thịt ấy lấy tiền làm lưới để bắt các thứ thịt. Kẻ giết hại ấy, hoặc dùng tiền của, hoặc dùng lưỡi câu và lưới, bắt các chúng sinh bay trên không, sống dưới nước, trên cạn, đủ cách giết mổ buôn bán để cầu lợi. Đại Tuệ, cũng không có chuyện không ai sai bảo, không ai tìm, không ai nghĩ đến mà lại có thịt cá. Vì lẽ ấy nên không nên ăn thịt.

 Đại Tuệ, có lúc Ta nói cấm năm loại thịt, hoặc chế cấm mười loại. Nay trong kinh này, đối với mọi loại thịt, vào mọi lúc, Ta bỏ hết những sự cho phép tạm thời theo phương tiện, tất cả đều phải dứt. Đại Tuệ, Như Lai, Ứng Cúng, Đẳng Chánh Giác còn không có thứ gì phải ăn (?), huống là ăn cá thịt; cũng không dạy người khác ăn, vì lòng đại bi luôn đi trước, nhìn mọi chúng sinh như đứa con duy nhất của mình. Vì vậy không cho phép ăn thịt con."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý ấy nên nói kệ:

 Đều từng là bà con thân thuộc; thịt là thứ dơ bẩn, lẫn lộn,

 do đồ nhơ uế sinh ra nuôi lớn, ngửi mùi thì muôn loài đều sợ hãi.

 Mọi thứ thịt và hành, cùng hẹ, tỏi, v.v.,

 và các thứ rượu khiến người buông thả, người tu hành thường xa lìa.

 Cũng thường tránh dầu mè, và những chiếc giường có lỗ thủng,

 vì những con sâu nhỏ ở trong đó vô cùng sợ hãi.

 Ăn uống sinh ra buông thả, buông thả sinh ra các ý nghĩ xằng,

 từ ý nghĩ sinh ra tham dục; vì vậy không nên ăn.

 Do ăn mà sinh tham dục, tham khiến tâm mê say,

 mê say làm lớn ái dục, sinh tử không được giải thoát.

 Vì lợi mà giết chúng sinh, dùng tiền làm lưới bắt các thứ thịt;

 cả hai đều là ác nghiệp, chết rồi rơi vào ngục Khiếu Hô (địa ngục nơi tội nhân kêu gào thảm thiết).

 Nếu không có sai bảo, không nghĩ đến, không tìm kiếm, thì không có "ba thứ thịt sạch" (thịt mà mình không thấy giết, không nghe giết, không nghi là giết vì mình);

 thịt ấy không phải không có nhân mà có; vì vậy không nên ăn.

 Những người tu hành do vậy đều xa lìa thịt;

 mười phương Phật Thế Tôn thảy đều quở trách.

 Ăn thịt lẫn nhau xoay vần, chết rồi rơi vào loài hổ sói,

 hôi thối đáng ghê tởm, sinh ra thường ngu si.

 Nhiều lần sinh làm Chiên-đà-la, làm thợ săn, làm giống Đàm-bà;

 hoặc sinh làm Đà-di-ni (loài nữ quỷ ăn thịt người) và các loài có tính ăn thịt,

 La-sát (loài quỷ dữ ăn thịt người), mèo, cáo, v.v., sinh khắp vào những loài ấy.

 Trong kinh Phược Tượng, kinh Đại Vân, kinh Ương-quật-lợi-ma-la,

 và kinh Lăng-già này, Ta đều chế cấm việc ăn thịt.

 Chư Phật và Bồ-tát, Thanh văn đều quở trách;

 ăn rồi mà không hổ thẹn, thì đời đời thường si mê tăm tối.

 Trước kia đã nói thịt "thấy, nghe, nghi" (thấy giết, nghe giết, nghi là giết vì mình), nay đã dứt hết mọi thứ thịt.

 Vì vọng tưởng không hay biết, nên sinh vào nơi ăn thịt.

 Như lỗi của tham dục kia ngăn trở sự giải thoát của bậc thánh,

 rượu, thịt, hành, hẹ, tỏi đều là chướng ngại cho đạo thánh.

 Chúng sinh ở đời vị lai, ngu si mà nói về thịt rằng:

 "Thịt này sạch, không có tội, Phật cho phép chúng ta ăn."

 Ăn thì nghĩ như uống thuốc, cũng như ăn thịt con mình;

 biết đủ, sinh tâm chán lìa, tu hành và đi khất thực.

 Người an trụ trong lòng từ, Ta nói là thường chán lìa thịt;

 hổ sói và các thú dữ luôn có thể cùng đi, cùng ở với người ấy.

 Nếu ăn các thứ máu thịt, chúng sinh đều sợ hãi;

 vì vậy người tu hành có lòng từ thì không ăn thịt.

 Ăn thịt là không có từ bi, mãi trái với giải thoát chân chính,

 và trái với dáng vẻ của bậc thánh; vì vậy không nên ăn.

 Được sinh vào dòng Phạm chí (người Bà-la-môn, tầng lớp tu sĩ ở Ấn Độ xưa) và những nơi tu hành,

 vào nhà có trí tuệ, giàu sang, đều là do không ăn thịt.

 Kinh báu Lăng-già A-bạt-đa-la (kinh Phật nói khi vào núi Lăng-già), quyển thứ tư.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video