Sửa mình theo đức, thiên thứ mười chín
Tu đức là đổi điều ác theo điều thiện, đổi loạn thành trị. Trời rủ xuống hình tượng, bày ra điều lành dữ, là có ý răn bảo, quở trách. Vua thấy điềm biến, trai giới (giữ mình trong sạch, kiêng khem ăn uống và mọi việc trước khi tế lễ hay làm việc hệ trọng), rửa sạch lòng, lấy đạo mà sửa sang chính sự, đó là thuận theo lời dạy của trời. Vua thuận theo trời cũng như con theo lời dạy của cha. Thấy tai họa mà không tu đức là trái lệnh cha. Thuận theo trời là vua sáng, thuận theo cha là con hiếu. Cho nên Khổng Tử nói: "Xưa kia bậc vua sáng thờ cha hiếu nên thờ trời sáng suốt; thờ mẹ hiếu nên thờ đất tỏ tường. Thờ trời đất sáng suốt tỏ tường thì thần minh hiển hiện."
Kinh Dịch nói: "Bậc đại nhân (người có đức lớn) thì đức hợp với trời đất, sáng hợp với mặt trời mặt trăng, thứ tự hợp với bốn mùa, lành dữ hợp với quỷ thần." Đó là thuận theo trời đất mà giáo hóa. "Làm trước trời mà trời không trái, làm sau trời mà vâng theo thời của trời. Trời còn không trái, huống chi là người? Huống chi là quỷ thần?" Đó là đức cao tột của bậc đại nhân, giống như trời.
Vì thế vua gắng sức làm theo, giữ đạo, thấy điều đức thì dời sang điều thiện; bậc đại nhân thuận theo sự giáo hóa của trời mà soi xuống muôn phương, nên muôn vật không gì trái. Đến khi việc làm không hợp đạo, lẽ không hợp nghĩa, thì trời bày tai họa để chỉ bảo, dạy cho theo điều thiện không ngừng, bù đắp lỗi lầm, tự đổi mới, cho nên đức thịnh thì ắt hưng thịnh.
Kinh Thư nói: "Dù là thánh nhân mà không biết suy nghĩ thì thành kẻ cuồng; dù là kẻ cuồng mà biết suy nghĩ thì thành thánh." Chính là nói vậy. Điều thiện không tích lại thì không đủ thành danh, điều ác không tích lại thì không đủ hại đến thân. Điều ác tuy nhỏ cũng không thể không bỏ; điều thiện tuy nhỏ cũng không thể không làm. Khổng Tử nói: "Nhà tích điều thiện ắt có phúc dư; nhà tích điều bất thiện ắt có vạ dư. Không phải do một sớm một chiều, nguyên do đã đến từ dần dần." Đó là nói điều thiện, điều ác tích lại bắt đầu từ đầu sợi lông mà thành gò núi.
Cho nên nói: mặt trời biến thì tu đức, việc lễ hệ trọng thì vua phải đích thân làm (?); mặt trăng biến thì giảm nhẹ hình phạt, ban ơn tha tội rộng rãi; sao biến thì kết hòa hiếu, dày nghĩa, hòa thuận với láng giềng. Vì thế vua sáng, tể tướng hiền theo điềm biến mà sửa đổi, tích điều thiện để đáp lại trời.
Kinh Dịch nói: "Người quân tử thấy điềm báo thì làm ngay, không đợi hết ngày." Đó là nói việc tu đức phải gấp. Vì thế có điềm biến thì sửa chính sự, lo liệu công việc, đâu có rảnh mà đợi hết ngày? Trên từ thiên tử, dưới đến dân thường, sâu bọ, cá, cỏ cây, đều gắn với thiên tượng (hình tượng trên trời); khi trời rủ xuống điềm biến dị, không gì là không biết hết. Lẽ răn bảo có nhiều cách, đường theo điều thiện không phải chỉ một; lấy điều thiện làm đức, lấy sự tàn ngược làm điều dữ.
Cho nên Kinh Thư nói: "Đức không có thầy cố định, điều thiện không có chủ cố định, cốt hợp được vào lòng chuyên nhất." Chính là nói vậy. Các ngươi ở ngôi, đều coi giữ chức phận của mình, chớ có buông thả tà vạy mà chuốc lấy tai họa của trời. Đầu mối của trị loạn, lẽ thường của được mất, việc không chỉ một đường, muôn việc cùng dấy lên. Cho nên nói: mặt trăng gặp tai họa, năm hành tinh có lúc hợp nhau, đều là hình tượng của biến dị, là sự ứng đáp do cảm động mà gây nên. Tất cả đều có đủ trong sách này, làm phép thường. Vì thế dưới mỗi lời đoán đều nói: "tu đức để nhương (làm cho tai họa tiêu trừ)". Tu đức là việc chung của vua và bề tôi, không riêng gì người ở ngôi trên.
Xét Lưu Hướng, Kinh Phòng (các học giả đời Hán chuyên luận về tai dị) khi tâu đáp về tai dị, phần nhiều nói: vua thu thuế nặng và nhiều lần, lao dịch phiền nhiều, truất bỏ người trung lương, dùng kẻ gièm nịnh, mê săn bắn và sắc đẹp, say rượu ham nhạc, xây tường chạm trổ, nhà cao, giết người can thẳng, hại người vô tội, nghe lời tà, không theo chính đạo, xa lánh họ hàng tông thất, để người khác họ chuyên quyền, để tiểu nhân không biết gì tác oai tác phúc, thì trời giáng điềm tai họa để bày ra điềm biến, mong vua tu đức để nhương trừ.
Nếu không tu đức để cứu thì trời nứt đất động, mặt trời mặt trăng bị bạc, bị thực, năm hành tinh đi sai độ, bốn mùa trễ hạn, mây mù tối tăm, gió lạnh thảm khốc, binh đao, đói kém, dịch bệnh, lụt hạn quá mức, rốt cuộc đến mất nước, mất thân, chuyện gì cũng có thể xảy ra.
Cách cứu là: vua lấy đạo mà trị, bề tôi lấy lòng trung mà can, dùng người hiền lương, truất kẻ gièm nịnh, thương xót trong việc hình phạt, nới tay trong việc xử án, giữ gìn trẻ mồ côi, nuôi người góa bụa, nhẹ thuế, giảm lao dịch, thương xót giúp đỡ kẻ không nơi nương tựa, thả những cung nữ bị giữ lâu trong hậu cung, gả cho những đàn ông góa vợ, không vợ trong thiên hạ, làm cho thất chính (bảy thứ: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh) hợp đều với thiên tượng, thuận theo bốn mùa mà ban lệnh; lời ca của dân chúng ắt phải nghe, lời của kẻ cắt cỏ kiếm củi chớ bỏ qua; đem (□) bó lụa làm lễ để tôn vinh người hiền ở ẩn nơi vườn đồi, đưa xe êm (xe ngồi êm ái để rước người già, người hiền) để tìm người tài ẩn trong hang núi; sau đó lập rộng họ hàng hiền đức làm rào giậu che chở hoàng gia, vững như đá tảng, như thành lũy, gốc và cành bền đến trăm đời. Như thế thì tai họa này có thể tiêu đi, nước có thể giữ, thân có thể yên. Người ca ngợi thái bình sẽ đông đến kề vai nhau nơi chợ búa làng xóm; người gõ đất vừa đi vừa hát (điển tích: đời vua Nghiêu có ông lão gõ đất mà hát, ca ngợi cảnh thái bình) há chỉ có một ông lão! Ta nay chỉ nêu sơ lược đại cương mà thôi, đâu có thể nói hết tường tận được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video