Chiêm đoán gió dữ từ tám phương, thiên thứ tám mươi hai
Phương bắc là quẻ Khảm (Kinh Dịch có tám quẻ cơ bản gọi là bát quái, mỗi quẻ ứng với một phương; Khảm ứng phương bắc, tượng là nước). Gió phương này tên là gió Quảng Mạc, cai quản bốn mươi lăm ngày tính từ tiết Đông chí (tiết khí giữa mùa đông, ngày ngắn đêm dài nhất năm, khoảng 21–22 tháng 12 dương lịch). Kinh Phòng (nhà nghiên cứu Kinh Dịch và chiêm nghiệm đời Hán) nói: bất kể mùa nào, gió dữ nổi từ phương bắc là điềm trộm cướp nổi lên, binh lính trong thiên hạ đều động. Gió này khiến người mắc bệnh thấp ẩm (nước ứ đọng trong cơ thể) và bệnh đới hạ (bệnh khí hư, ra dịch bất thường ở phụ nữ), khó đi đứng sinh hoạt. (Phương bắc là Khảm, ứng với trộm cướp, nên binh nổi. Khảm là nước, ẩm thấp, nên sinh bệnh đới hạ, tức phần dưới cơ thể bị ẩm thấp.)
Phương đông bắc là quẻ Cấn, gió gọi là gió Điều (cũng gọi là gió Viêm), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Lập xuân (tiết khí mở đầu mùa xuân, khoảng 4–5 tháng 2 dương lịch). Có thuyết nói: ma quỷ đi trên đường người, nhiều hạn hán và dịch bệnh, lại báo trong thiên hạ có lụt, khiến người bị bệnh tiêu chảy, hình dạng dung mạo biến đổi. (Đây là lúc giao thời giữa đông và xuân, muôn vật đều đổi thay.)
Phương đông là quẻ Chấn, gió gọi là gió Minh Thứ (cũng gọi là gió Quỹ), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Xuân phân (tiết khí giữa mùa xuân, ngày đêm dài bằng nhau, khoảng 20–21 tháng 3 dương lịch). Kinh Phòng nói: dân lưu tán, trộm cướp nổi lên đánh nhau, gió nổi khắp thiên hạ, hạn hán, trời u tối, sương giá xuất hiện, năm ấy đói lớn; khiến người mắc bệnh biến dạng các khớp tay chân, không cử động được. (Vì lúc này sấm bắt đầu động, cây cối bắt đầu tốt tươi.)
Phương đông nam là quẻ Tốn, gió gọi là gió Thanh Minh (một tên khác là gió Cảnh), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Lập hạ (tiết khí mở đầu mùa hè, khoảng 5–6 tháng 5 dương lịch). Kinh Phòng nói: dân nhiều người tiêu chảy, kiết lỵ; phụ nữ đang cho con bú mắc bệnh bất ngờ, có chết chóc tang tóc.
Phương nam là quẻ Ly, gió gọi là gió Cảnh (một tên khác là gió Thần), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Hạ chí (tiết khí giữa mùa hè, ngày dài nhất năm, khoảng 21–22 tháng 6 dương lịch). Gió này nổi giữa chừng (?) thì có hỏa hoạn. Năm sau hạn hán; khiến người đột nhiên nóng sốt, mọc nhọt, mù mắt. (Ly là lửa; mắt vì nóng mà mù.)
Phương tây nam là quẻ Khôn, gió gọi là gió Lương (có bản chép là gió Gián; một tên khác là gió Trận), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Lập thu (tiết khí mở đầu mùa thu, khoảng 7–8 tháng 8 dương lịch). Gió này nổi thì binh trong thiên hạ động, mặt trời mặt trăng mất màu; khiến người ăn không vào, bị bệnh mà lưng, cột sống, vai, lưng trên, đùi, đầu gối đều sưng. (Khôn tượng cho số đông, nên binh động. Dương khí suy nên mặt trời mặt trăng không sáng; cây cối đã già cỗi, nên sinh bệnh (?).)
Phương tây là quẻ Đoài, gió gọi là gió Xương Hạp (cũng gọi là gió Phiêu), cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Thu phân (tiết khí giữa mùa thu, ngày đêm dài bằng nhau, khoảng 22–23 tháng 9 dương lịch). Kinh Phòng nói: mùa thu hạn hán, có sương giá; báo binh trong thiên hạ động, có nhật thực, nguyệt thực; khiến người mắc nhọt, hắc lào, ghẻ lở. (Đoài tượng cho sự hủy hoại, gãy đổ, nên có nhật thực nguyệt thực và người mọc nhọt dữ.)
Phương tây bắc là quẻ Càn, gió gọi là gió Bất Chu, cai quản bốn mươi lăm ngày từ tiết Lập đông (tiết khí mở đầu mùa đông, khoảng 7–8 tháng 11 dương lịch). Thiên hạ đói lớn. Kinh Phòng nói: có trộm cướp đánh nhau, người nhiều bệnh nhọt độc sâu, người lưu vong, dịch bệnh, nhiều chết chóc tang tóc, có thần không trỗi dậy (?), động đất, mặt trời mặt trăng mất màu; khiến người mắc bệnh ghẻ, hủi, mọc nhọt dữ. (Càn ứng với vị trí sao Thất và sao Bích — hai trong hai mươi tám chòm sao chia bầu trời theo thiên văn cổ — nên chủ về dịch bệnh.)
Theo phép xưa về tám tiết (tám tiết khí chính: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí), chỉ cần gió dữ nổi từ phương nào thì chiêm theo phương ấy. Kinh Phòng nói về dấu hiệu gió dữ tám phương và tên gọi khác của gió tám quẻ như sau. Mùa xuân gió mang sắc trắng, mùa hạ sắc đen, mùa thu sắc đỏ, mùa đông sắc vàng, đều là hung (vì đó là màu của hành khắc chế hành của mùa ấy), báo kẻ dưới chống người trên, binh đao động khắp bốn phía; mỗi trường hợp tùy theo ngày giờ thuộc phương đó mà chiêm. Càn là gió Cao Chiết (một tên là gió Xung). Khảm là gió Đại Cương, Cấn là gió Hung, Chấn là gió Anh Nhi, Tốn là gió Đại Nhược (một thuyết là Tiểu Nhược), Ly là gió Đại Nhược, Khôn là gió Gián (một tên là gió Âm Mưu), Đoài là gió Tiểu Nhược.
Phép xưa về tám gió: gió làm tốc mái nhà, gãy cây, cát bay đá chạy, ba ngày không mưa, tức là trái với bốn mùa, bấy giờ mới chiêm. Gió là dương, mưa là âm; dương nổi giận, gặp âm thì hòa, cho nên tai họa do gió mà gặp mưa thì được giải.
Tám gió sau ngày mồng một tháng giêng: phép này thấy trong sách "Tề dân yếu thuật" (sách nông học cổ), dùng để biết năm ấy nên trồng thứ ngũ cốc gì, và cũng thấy trong phần "Chí" của sách "Hán thư". Gió từ Càn đến: có lo về binh; từ Khảm đến: nước cuộn chảy mênh mông, có lụt lớn; từ Cấn đến: người bị dịch bệnh, năm ấy có châu chấu; từ Chấn đến: dương khí lấn át cả năm, hạn lớn, có tang; từ Tốn đến: năm nhiều gió, hại ngũ cốc; từ Ly đến: năm hạn hán, nóng lớn, nhiều hỏa hoạn; từ Khôn đến: người bệnh tật, trên đường nhiều người chết, hung; từ Đoài đến: năm có việc binh đao.
Gió tám góc theo ba nhóm chi (mười hai địa chi chia thành bốn nhóm ba chi "hợp" nhau, dùng để chỉ ngày): Nhục (nhục nhã), Sát (chém giết), Phản (phản nghịch), Cát (tốt lành), Để (xúc phạm), Vu Đản (dối trá), Phẫn (phẫn nộ), Tranh (tranh giành).
Các ngày Thân, Tý, Thìn: Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, Càn, Khảm (lần lượt ứng với tám loại trên).
Các ngày Tị, Dậu, Sửu: Tốn, Ly, Khôn, Đoài, Càn, Khảm, Cấn, Chấn.
Các ngày Hợi, Mão, Mùi: Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài.
Các ngày Dần, Ngọ, Tuất: Khôn, Đoài, Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly.
Gió từ phương Nhục đến: nước và nhà có việc nhục nhã.
Gió từ phương Sát đến: có kẻ hung bạo giết nhau trái đạo lý; nếu đang đi đường mà gặp, thì có kẻ giết người đi ngang qua.
Gió từ phương Phản đến: bề tôi, con cái có việc phản nghịch, không thuận.
Gió từ phương Cát đến: có chiếu thư ban ân huệ, trăm họ được trừ hại, có việc vui; nếu đang đi đường mà gặp, sẽ gặp người hiền, bậc quân tử đãi rượu thịt. Đây là gió xoáy thẳng tới, gió vào nhà người cũng thế.
Gió từ phương Để đến: có sự xúc phạm vô lý. Nếu là ngày vượng thì ứng vào người sang; ngày tướng thì người bậc trung; ngày hưu thì thường dân; ngày tù, ngày tử thì người trong họ bị liên lụy. (Vượng, tướng, hưu, tù, tử là năm trạng thái của một hành trong ngũ hành theo từng mùa: vượng là đang thịnh nhất, tướng là đang lên, hưu là đã nghỉ, tù là bị giam hãm, tử là suy kiệt.)
Gió từ phương Vu Đản đến: có kẻ lừa dối không thành thật, có việc lừa gạt.
Gió từ phương Phẫn đến: có việc chê bai, tức giận tranh giành đất đai của cải.
Gió từ phương Tranh đến: có kẻ ham muốn tranh đoạt của cải.
Gió tám phương đến (khi đánh trận):
Gió từ Chấn, Tốn, Ly đến thì bên chủ (bên đang giữ đất, ở thế phòng thủ) thắng.
Gió từ Càn, Khảm, Cấn, Đoài, Khôn đến thì bên khách (bên đến tấn công) thắng. Đây là khi hai quân đối đầu nhau.
Gió từ phương Chiết Xung đến, ắt lấy được lương thảo của địch.
Gió từ Khôn đến, việc không thành.
Chiêm tám gió ngày mồng một tháng giêng:
Sách "Hán chí" nói: Phàm xem năm tốt hay xấu, phải cẩn thận xem lúc đầu năm, hoặc ngày Đông chí, khi khí sinh sôi bắt đầu nảy mầm; hoặc ngày sau lễ tế Lạp (lễ tế cuối năm), khi mọi người hết năm, họp nhau ăn uống, phát dương khí, nên gọi là đầu năm; hoặc sáng mồng một tháng giêng, ngày bậc vua chúa lấy làm đầu năm; hoặc ngày Lập xuân, khởi đầu của bốn mùa. Bốn ngày ấy là ngày để xem.
Ngày đầu năm hay ngày Lập xuân, gió từ nam đến: hạn lớn; từ tây nam: hạn nhỏ; từ tây: có binh đao; từ tây bắc: đậu nhung thục — tức đậu Hồ — được mùa, có mưa nhỏ, binh nổi; từ bắc: năm trung bình; từ đông bắc: năm được mùa lớn; từ đông: lụt lớn; từ đông nam: dân bệnh tật, năm xấu. Tám gió mỗi gió đều đem so với gió hướng đối diện mà tính: gió thổi lâu thắng gió thổi ít, gió mạnh nhanh thắng gió chậm. Gió từ sáng sớm đến giờ ăn sáng ứng với lúa mạch; từ giờ ăn sáng đến lúc mặt trời xế ứng với lúa kê; từ lúc xế đến giờ Bô (chiều muộn, khoảng 3–5 giờ chiều) ứng với lúa nếp; từ giờ Bô đến cuối giờ Bô ứng với đậu; từ cuối giờ Bô đến lúc mặt trời lặn ứng với cây gai.
Lại có gió Cốc ở phương đông, gió Khải ở phương nam, gió Thái (có bản chép là Lương) ở phương tây, gió Lương ở phương bắc.
Gió từ bắc đến, có lợi cho khách; từ nam đến, bên chủ tốt; từ tây đến, có lợi cho khách; từ đông đến, có lợi cho chủ; từ tây bắc đến, có lợi cho khách; từ đông nam đến, có lợi cho chủ; từ tây nam đến, mưu tính không thành; từ đông bắc đến, cả chủ lẫn khách đều bất lợi.
Gió từ Càn, tức phương tây bắc, đến: có mưa nhỏ, binh nổi ở đất Nhung Địch (các tộc phía tây và phía bắc), tức quân Hồ. Gió từ chính bắc, phương Khảm, đến: nhiều nước, mưa lớn. Gió từ đông bắc, phương Cấn, đến: được mùa. Gió từ chính đông đến: lụt lớn. Gió từ đông nam đến: dân bệnh tật. Gió từ nam đến: hạn lớn. Gió từ tây nam đến: hạn nhỏ. Gió từ chính tây đến: có tai họa binh đao. Nếu thế gió lớn, gấp, dữ, u ám, vẩn đục, thì cũng theo lệ gió dữ tám quẻ mà chiêm là hay nhất.
Ngày Lập xuân, là tiết đầu tháng giêng: trời trong sáng ít mây thì mùa màng tốt; có sương mù thì hạn hán, sâu hại lúa và đậu. Gió từ Càn đến: sương giá đột ngột làm chết cây cối, trong năm ngày (?) thóc kê bỗng đắt; từ Khảm đến: mùa đông nhiều gió rét, rợ phương bắc xâm lấn; từ Cấn đến: ngũ cốc chín tốt; từ Chấn đến: khí bị tiết ra, cây cối không thành; từ Tốn đến: nhiều gió, nhiều sâu; từ Ly đến: hạn hán làm hại cây cối; từ Khôn đến: xuân lạnh, tháng sáu lụt, người nhiều lo lắng vì việc đắp đất xây dựng; từ Đoài đến: hạn hán, sương giá, binh nổi.
Ngày Xuân phân, là trung khí tháng hai (tiết khí rơi vào giữa tháng): phía đông có mây xanh thì ắt được mùa; trời quang tạnh thì cây cối không thành. Gió từ Càn đến: năm nhiều rét, vàng sắt đắt gấp bội; từ Khảm đến: đậu không thành, đói kém, dịch bệnh; từ Cấn đến: mùa hè không được mùa, gạo đắt gấp đôi; từ Chấn đến: ngũ cốc thành, cũng không có giặc; từ Tốn đến: sâu sinh ra, tháng tư nhiều rét bất chợt; từ Ly đến: tháng năm trước lụt sau hạn; từ Khôn đến: lụt nhỏ, người nhiều sốt rét, dịch bệnh; từ Đoài đến: có binh, xuân lạnh, tháng tám nước có việc lo.
Ngày Lập hạ: phía nam có mây đỏ thì được mùa, trời quang tạnh thì hạn. Gió từ Càn đến: năm ấy đói kém, mùa hè có sương giá, lúa mạch không gặt được; từ Khảm đến: nhiều mưa, cá bơi cả lên đường người đi; từ Cấn đến: núi lở, động đất, người bị dịch; từ Chấn đến: sấm động trái mùa đánh vào vật; từ Tốn đến: năm ấy được mùa; từ Ly đến: mùa hè hạn, lúa chín; từ Khôn đến: người không chung sức (?), muôn vật chết non; từ Đoài đến: châu chấu nổi lên dữ dội.
Ngày Hạ chí: phía nam có khí đỏ thì được mùa, trời quang tạnh thì hạn. Gió từ Càn đến: khí lạnh hại muôn vật; từ Khảm đến: nóng lạnh trái mùa, tháng hè nhiều rét; từ Cấn đến: nước trên núi đổ ra đột ngột; từ Chấn đến: tháng tám nhiều người bệnh; từ Tốn đến: tháng chín gió làm rụng mọi vật; từ Ly đến: ngũ cốc chín; từ Khôn đến: tháng sáu nhiều mưa, nước tràn khắp nơi; từ Đoài đến: mùa thu nhiều mưa và sương giá.
Ngày Lập thu: có mây trắng và mưa nhỏ thì tốt, trời quang tạnh thì cây cối không thành. Gió từ Càn đến: rất lạnh, nhiều mưa; từ Khảm đến: mùa đông nhiều sương mù, nhiều tuyết, lạnh; từ Cấn đến: khí thu không điều hòa; từ Chấn đến: mùa thu nhiều mưa đá, cây cỏ tươi lại lần nữa mà người không hay biết (?); từ Tốn đến: bỗng có binh nổi từ bên trong; từ Ly đến: việc binh bất lợi, nhiều hạn hán; từ Khôn đến: ngũ cốc chín tốt; từ Đoài đến: binh nổi, tướng xuất quân.
Ngày Thu phân: phía tây có mây trắng thì được mùa; trời quang tạnh thì cây cối không thành. Gió từ Càn đến: người cướp bóc lẫn nhau nhiều; từ Khảm đến: nhiều rét lớn; từ Cấn đến: tháng chạp ắt nhiều sương mù; từ Chấn đến: người bị dịch, cây ra hoa lần nữa mà không kết quả; từ Tốn đến: tháng mười nhiều gió; từ Ly đến: binh động ở phía nam kinh đô bảy trăm dặm; từ Khôn đến: có việc đắp đất xây dựng; từ Đoài đến: năm yên vui.
Ngày Lập đông: trời quang tạnh, hơi lạnh thì vua tốt, thiên hạ vui mừng lớn. Gió từ Càn đến: chính lệnh của vua được thi hành; từ Khảm đến: tuyết mùa đông làm chết thú rừng; từ Cấn đến: khí đất tiết ra, người nhiều dịch bệnh; từ Chấn đến: người không yên chỗ ở, rét, tuyết; từ Tốn đến: mùa đông ấm, mùa hè năm sau hạn; từ Ly đến: tháng năm năm sau dịch lớn; từ Khôn đến: nước sinh ra nhiều thức ăn, cá và muối nhiều gấp bội; từ Đoài đến: có lời đồn quái gở, binh ở vùng núi đầm.
Ngày Đông chí: có mây, tuyết, lạnh thì được mùa; trời quang tạnh thì cây cối không thành. Gió từ Càn đến: nước mạnh có việc lo, năm nhiều rét; từ Khảm đến: năm được mùa, dân vui; từ Cấn đến: tháng giêng nhiều sương mù; từ Chấn đến: sấm không nổi, mưa lớn dồn dập; từ Tốn đến: sâu hại cây cối; từ Ly đến: mùa đông ấm, phụ nữ đang cho con bú chết, lụt hạn trái mùa, người nhiều dịch bệnh; từ Khôn đến: sâu sinh ra hại mạ, năm nhiều nước; từ Đoài đến: mùa thu năm ấy mưa nhiều, binh lớn nổi lên.
Tám gió nghịch: Lập hạ là lúc quẻ Tốn đang cai quản, gió lại từ Càn (hướng đối diện) đến, là nghịch thứ nhất, hung nhỏ; Lập thu là lúc quẻ Khôn cai quản, gió lại từ Cấn đến, là nghịch thứ ba, e không có con (?); Lập xuân là lúc quẻ Cấn cai quản, gió lại từ Khôn đến, là nghịch thứ hai, binh nổi; Lập đông là lúc quẻ Càn cai quản, gió lại từ Tốn đến, là nghịch thứ tư, người bỏ quê mà đi; Thu phân là lúc quẻ Đoài cai quản, gió lại từ Chấn đến, là nghịch thứ năm, người đeo dao vào chợ; Đông chí là lúc quẻ Khảm cai quản, gió lại từ chính nam, phương Ly, đến, là nghịch thứ sáu, dân chúng tan rã; Hạ chí là lúc quẻ Ly cai quản, gió lại từ chính bắc, phương Khảm, đến, là nghịch thứ bảy, bề tôi con cái làm loạn; Xuân phân là lúc quẻ Chấn cai quản, gió lại từ chính tây, phương Đoài, đến, là nghịch thứ tám, trên điện có thích khách. Gió mang sát khí, u tối, lạnh lẽo thì hung.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video