# Kinh Phật nói về cây lúa (Phật thuyết Đạo Cán kinh)
Kinh Phật nói về cây lúa, một quyển.
Thuộc nhóm kinh dịch lại nằm ngoài năm bộ lớn của Đại thừa (Đại thừa: "cỗ xe lớn", dòng Phật giáo chủ trương tu hành để cứu độ mọi chúng sinh chứ không chỉ giải thoát cho riêng mình; "năm bộ lớn" là năm bộ kinh Đại thừa chính: Bát-nhã, Hoa Nghiêm, Bảo Tích, Đại Tập, Niết-bàn).
Kinh Phật nói về cây lúa, một quyển.
Tên người dịch đã thất lạc, được xếp vào danh mục kinh sách đời Đông Tấn (triều Tấn ở phía đông Trung Quốc, năm 317–420).
Kinh Phật nói về cây lúa
Tôi nghe như thế này. Một thuở nọ, Đức Bạc-già-phạm (phiên âm tiếng Phạn Bhagavat, tức "Đấng Thế Tôn", danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian kính trọng) ở tại núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, tức núi Kên Kên) gần thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ xưa). Cùng ở đó có đông đảo các vị đại tỳ-kheo (tỳ-kheo: người nam xuất gia đã thọ đủ giới luật của nhà Phật) gồm một nghìn hai trăm năm mươi người, và các vị bồ-tát ma-ha-tát (bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh; ma-ha-tát: "bậc đại sĩ", chỉ bồ-tát có địa vị cao).
Bấy giờ, cụ thọ Xá-lợi-tử (cụ thọ: tiếng tôn xưng một vị tỳ-kheo, nghĩa là "người có tuổi thọ và đức hạnh"; Xá-lợi-tử là một trong những đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) đi đến chỗ kinh hành (kinh hành: đi bộ chậm rãi qua lại trên một lối nhất định để giữ tâm tỉnh thức, một cách tu tập) của bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc (vị bồ-tát được Phật báo trước sẽ thành Phật kế tiếp ở thế gian này). Đến nơi rồi, hai vị hỏi han thăm nhau, rồi cùng ngồi trên một tảng đá phẳng.
Lúc ấy, cụ thọ Xá-lợi-tử nói với bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc rằng: "Thưa ngài Di-lặc, hôm nay Đức Thế Tôn nhìn thấy cây lúa non, bèn bảo các tỳ-kheo như sau: 'Này các tỳ-kheo, nếu ai thấy được nhân duyên thì người ấy thấy được Pháp; nếu thấy được Pháp thì có thể thấy được Phật.' Nói lời ấy xong, Ngài im lặng không nói gì thêm. Thưa ngài Di-lặc, vì sao Đức Thiện Thệ (một danh hiệu của Phật, nghĩa là 'bậc đã đi đến nơi tốt đẹp', tức đã giải thoát hoàn toàn) lại nói như vậy? Việc ấy thế nào? Thế nào là nhân duyên? Thế nào là Pháp? Thế nào là Phật? Vì sao thấy nhân duyên thì thấy được Pháp? Vì sao thấy Pháp thì thấy được Phật?"
Nghe nói vậy, bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc trả lời cụ thọ Xá-lợi-tử rằng: "Nay Đức Phật – vị Vua của Pháp, bậc Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết đúng đắn và trọn khắp mọi điều) – bảo các tỳ-kheo rằng nếu thấy nhân duyên thì thấy được Pháp, nếu thấy Pháp thì thấy được Phật. Vậy ở đây, cái gì là nhân duyên?
Gọi là nhân duyên (nhân: nguyên nhân chính; duyên: các điều kiện phụ trợ; nhân duyên ở đây là giáo lý nói rằng mọi sự đều nương vào nhau mà sinh ra), nghĩa là: cái này có thì cái kia có; cái này sinh thì cái kia sinh. Tức là:
- Vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật) làm duyên cho hành (những hành động có tạo tác, có ý chí, để lại kết quả);
- hành làm duyên cho thức (tâm biết, phân biệt);
- thức làm duyên cho danh sắc (danh: phần tinh thần; sắc: phần thân thể vật chất; hợp lại là con người thân tâm);
- danh sắc làm duyên cho lục nhập (sáu cửa giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý);
- lục nhập làm duyên cho xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và tâm biết);
- xúc làm duyên cho thọ (cảm giác: vui, khổ, hay không vui không khổ);
- thọ làm duyên cho ái (lòng ham muốn, khao khát);
- ái làm duyên cho thủ (sự níu giữ, bám chặt);
- thủ làm duyên cho hữu (sự hình thành đời sống mới do nghiệp đã tạo);
- hữu làm duyên cho sinh (sự ra đời);
- sinh làm duyên cho già, chết, buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền não sinh khởi.
Như vậy chỉ sinh ra một khối toàn là khổ đau rất lớn.
Cũng trong đó: vì vô minh diệt nên hành diệt; hành diệt nên thức diệt; thức diệt nên danh sắc diệt; danh sắc diệt nên lục nhập diệt; lục nhập diệt nên xúc diệt; xúc diệt nên thọ diệt; thọ diệt nên ái diệt; ái diệt nên thủ diệt; thủ diệt nên hữu diệt; hữu diệt nên sinh diệt; sinh diệt nên già, chết, buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền não đều diệt. Như vậy chỉ diệt một khối toàn là khổ đau rất lớn. Đó là pháp nhân duyên mà Đức Thế Tôn đã nói.
Thế nào là Pháp? Đó là tám chi của Thánh đạo (con đường tám nhánh của bậc thánh dẫn đến giải thoát): chánh kiến (thấy biết đúng đắn), chánh tư duy (suy nghĩ đúng đắn), chánh ngữ (lời nói đúng đắn), chánh nghiệp (việc làm đúng đắn), chánh mạng (cách sống, kế sinh nhai đúng đắn), chánh tinh tấn (siêng năng đúng đắn), chánh niệm (sự nhớ biết, tỉnh giác đúng đắn), chánh định (tâm tập trung lắng yên đúng đắn). Đó là tám chi Thánh đạo. Cùng với quả (kết quả tu chứng) và Niết-bàn (trạng thái đã dứt sạch mọi phiền não và khổ đau, không còn bị cuốn vào vòng sinh tử) – những điều Đức Thế Tôn đã nói ấy gọi là Pháp.
Thế nào là Phật? Bậc biết rõ tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) thì gọi là Phật. Vì bằng tuệ nhãn (con mắt trí tuệ, thấy suốt bản chất sự vật) và pháp thân (thân là chính chân lý, tức bản thể chân thật của Phật, không phải thân xác), Ngài thấy được các pháp làm nên bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn), các pháp của bậc hữu học (người đã vào dòng thánh nhưng còn phải tu học) và bậc vô học (người đã tu xong, không còn gì phải học, tức đã giải thoát).
Thế nào là thấy nhân duyên? Như Phật đã nói: nếu thấy được pháp nhân duyên là thường (luôn luôn như vậy), không có thọ mạng (không có một sinh mạng riêng tồn tại), lìa thọ mạng, đúng như thật, không sai lầm, không sinh, không khởi, không ai tạo tác, vô vi (không do tạo tác mà có, không biến đổi), không chướng ngại, không có đối tượng để nắm bắt, vắng lặng, không sợ hãi, không bị cướp đoạt, mang tướng không vắng lặng (?) – thì đó chính là thấy nhân duyên.
Nếu có thể như thế, thì đối với Pháp cũng thấy là thường, không có thọ mạng, lìa thọ mạng, đúng như thật, không sai lầm, không sinh, không khởi, không ai tạo tác, vô vi, không chướng ngại, không có đối tượng để nắm bắt, vắng lặng, không sợ hãi, không bị cướp đoạt, mang tướng không vắng lặng (?). Nhờ được trí tuệ chân chánh nên có thể giác ngộ được Pháp tối thắng, và bằng pháp thân cao tột mà thấy được Phật.
Hỏi: Vì sao gọi là nhân duyên? Đáp: Có nhân, có duyên thì gọi là nhân duyên; không phải không có nhân, không có duyên. Vì vậy gọi là pháp nhân duyên. Đức Thế Tôn nói tóm lược về tướng trạng của nhân duyên là: duyên ấy sinh ra quả. Dù Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, từ sự thật như thật) có ra đời hay không ra đời, thì pháp tánh (bản tính chân thật của mọi sự vật) vẫn thường còn. Cho đến: pháp tánh, tính an trụ của pháp, tính nhất định của pháp, tính tương ưng với nhân duyên, tính chân như (cái "như vậy" chân thật, không đổi khác của sự vật), tính không sai lầm, tính không biến đổi, tính chân thật, tính thật tế (cái tận cùng chân thật), tính không hư dối, tính không điên đảo… – Ngài đã nói như vậy.
Pháp nhân duyên này do hai mặt mà sinh khởi. Hai mặt nào? Đó là mặt tương ưng với nhân và mặt tương ưng với duyên. Mỗi mặt ấy lại có hai loại: bên ngoài và bên trong.
Ở đây, thế nào là mặt tương ưng với nhân của pháp nhân duyên bên ngoài? Đó là: từ hạt giống sinh ra mầm, từ mầm sinh ra lá, từ lá sinh ra thân cây, từ thân sinh ra đốt, từ đốt sinh ra bông, từ bông sinh ra hoa, từ hoa sinh ra hạt quả. Nếu không có hạt giống thì mầm không sinh; cho đến nếu không có hoa thì quả cũng không sinh. Có hạt giống thì mầm sinh; cũng vậy, có hoa thì quả cũng sinh.
Hạt giống không hề nghĩ: "Ta sinh ra được mầm." Mầm cũng không nghĩ: "Ta sinh ra từ hạt giống." Cho đến hoa cũng không nghĩ: "Ta sinh ra được quả." Quả cũng không nghĩ: "Ta sinh ra từ hoa." Tuy vậy, vì có hạt giống nên mầm sinh ra được; cũng vậy, vì có hoa nên quả thành tựu được. Nên quán xét (nhìn kỹ, suy xét) mặt tương ưng với nhân của pháp nhân duyên bên ngoài như thế.
Nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên ngoài như thế nào? Đó là do sáu giới (sáu yếu tố) hòa hợp. Sáu giới nào hòa hợp? Đó là giới đất, giới nước, giới lửa, giới gió, giới khoảng không và giới thời gian cùng hòa hợp, thì pháp nhân duyên bên ngoài mới sinh khởi. Nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên ngoài như thế.
Giới đất thì nâng giữ hạt giống. Giới nước thì thấm ướt hạt giống. Giới lửa thì làm ấm hạt giống. Giới gió thì làm lay động hạt giống. Giới khoảng không thì không ngăn cản hạt giống. Thời gian thì làm biến đổi hạt giống. Nếu không có các duyên này thì hạt giống không thể sinh ra mầm. Nếu giới đất bên ngoài đầy đủ không thiếu, cũng vậy cho đến nước, lửa, gió, khoảng không, thời gian đều đầy đủ không thiếu, tất cả hòa hợp lại, thì khi hạt giống diệt, mầm sinh ra.
Trong đó, giới đất không nghĩ: "Ta nâng giữ được hạt giống." Cũng vậy, giới nước không nghĩ: "Ta thấm ướt được hạt giống." Giới lửa không nghĩ: "Ta làm ấm được hạt giống." Giới gió không nghĩ: "Ta làm lay động được hạt giống." Giới khoảng không không nghĩ: "Ta không ngăn cản hạt giống." Thời gian không nghĩ: "Ta làm biến đổi được hạt giống." Hạt giống không nghĩ: "Ta sinh ra được mầm." Mầm không nghĩ: "Nay ta sinh ra từ các duyên này." Tuy vậy, có các duyên này thì khi hạt giống diệt, mầm liền sinh; cũng vậy, khi có hoa thì quả liền sinh.
Mầm ấy không phải tự nó làm ra, cũng không phải cái khác làm ra, không phải cả tự nó lẫn cái khác cùng làm ra, không phải do đấng Tự Tại (vị thần sáng tạo tối cao theo quan niệm của một số giáo phái Ấn Độ) làm ra, cũng không phải do thời gian biến hóa ra, không phải do tự tánh (theo một phái triết học Ấn Độ, là nguyên chất đầu tiên tự nó sinh ra muôn vật) sinh ra, cũng không phải không có nguyên nhân mà sinh. Tuy vậy, do đất, nước, lửa, gió, khoảng không, thời gian hòa hợp nên khi hạt giống diệt thì mầm sinh. Vì thế nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên ngoài như thế.
Nên dùng năm cách để quán xét pháp nhân duyên bên ngoài ấy. Năm cách nào? Không thường, không đoạn, không dời chuyển, từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn, và tương tự với cái kia.
Thế nào là không thường? Vì mầm và hạt giống mỗi cái riêng khác nhau. Mầm ấy không phải là hạt giống. Không phải lúc hạt giống đã hư hoại xong thì mầm mới sinh, cũng không phải hạt giống không diệt mà mầm sinh được; chính ngay lúc hạt giống hư hoại thì mầm sinh. Vì thế là không thường (không phải một cái tồn tại mãi).
Thế nào là không đoạn? Không phải hạt giống đã hư hoại trong quá khứ rồi mới sinh ra mầm, cũng không phải không diệt mà sinh khởi được. Hạt giống hư hoại, ngay lúc ấy mầm sinh ra, giống như hai đầu cán cân, bên này xuống thì bên kia lên cùng một lúc. Vì thế là không đoạn (không bị đứt quãng).
Thế nào là không dời chuyển? Mầm khác với hạt giống, mầm không phải là hạt giống. Vì thế là không dời chuyển (không có cái gì từ hạt giống chuyển sang mầm).
Thế nào là từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn? Từ hạt giống nhỏ sinh ra quả lớn. Vì thế gọi là từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn.
Thế nào là tương tự với cái kia? Gieo hạt giống nào thì sinh ra quả ấy. Vì thế là tương tự với cái kia. Đó là dùng năm cách quán xét pháp nhân duyên bên ngoài.
Cũng vậy, pháp nhân duyên bên trong cũng do hai mặt mà sinh khởi. Hai mặt nào? Đó là mặt tương ưng với nhân và mặt tương ưng với duyên.
Thế nào là mặt tương ưng với nhân của pháp nhân duyên bên trong? Đó là bắt đầu từ vô minh làm duyên cho hành, cho đến sinh làm duyên cho già chết. Nếu vô minh không sinh thì hành cũng không có; cho đến nếu không có sinh thì già chết cũng không có. Như vậy, vì có vô minh nên hành mới sinh; cho đến vì có sinh nên già chết mới có.
Vô minh không nghĩ: "Ta sinh ra được hành." Hành cũng không nghĩ: "Ta sinh ra từ vô minh." Cho đến sinh cũng không nghĩ: "Ta sinh ra được già chết." Già chết cũng không nghĩ: "Ta có là do sinh." Tuy vậy, vì có vô minh nên hành mới sinh; cũng vậy, vì có sinh nên già chết mới có. Vì thế nên quán xét mặt tương ưng với nhân của pháp nhân duyên bên trong như thế.
Nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên trong như thế nào? Đó là do sáu giới hòa hợp. Sáu giới nào hòa hợp? Đó là giới đất, giới nước, giới lửa, giới gió, giới khoảng không và giới thức (yếu tố tâm biết) cùng hòa hợp. Nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên trong như thế.
Thế nào là tướng của giới đất trong pháp nhân duyên bên trong? Cái làm nên phần cứng chắc trong thân này gọi là giới đất. Cái làm cho thân này kết dính tụ lại gọi là giới nước. Cái tiêu hóa những thứ thân này ăn, uống, nhai, nuốt gọi là giới lửa. Cái làm nên hơi thở ra vào, trong và ngoài thân này gọi là giới gió. Cái làm nên những chỗ rỗng thông trong thân này gọi là giới khoảng không. Cái tương ưng với năm thức thân (năm loại tâm biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) và ý thức hữu lậu (tâm suy nghĩ còn dính phiền não, còn rỉ chảy trong sinh tử), giống như những bó lau sậy dựa vào nhau mà đứng, có thể làm thành mầm danh sắc của thân này, thì gọi là giới thức.
Nếu không có các duyên này thì thân không sinh ra được. Nếu giới đất bên trong đầy đủ không thiếu, cũng vậy cho đến nước, lửa, gió, khoảng không, thức đều đầy đủ không thiếu, tất cả hòa hợp lại, thì thân liền sinh ra.
Giới đất ấy không nghĩ: "Ta làm được phần cứng chắc trong thân." Giới nước không nghĩ: "Ta làm cho thân kết dính tụ lại." Giới lửa không nghĩ: "Ta tiêu hóa được những thứ thân ăn, uống, nhai, nuốt." Giới gió không nghĩ: "Ta làm được hơi thở ra vào trong ngoài." Giới khoảng không không nghĩ: "Ta làm được những chỗ rỗng thông trong thân." Giới thức không nghĩ: "Ta làm thành được mầm danh sắc của thân này." Thân cũng không nghĩ: "Ta sinh ra từ các duyên này." Tuy vậy, khi có các duyên này thì thân liền sinh ra.
Giới đất ấy không phải là "ta", không phải là chúng sinh (một thực thể sống riêng biệt), không phải là mạng giả (cái sinh mạng thường còn), không phải là sinh giả (kẻ sinh ra), không phải là nho đồng (dịch từ tiếng Phạn mānava, "chàng trai trẻ", ở đây chỉ một cái "người" thật có), không phải là tác giả (kẻ tạo tác, kẻ làm), không phải nam, không phải nữ, không phải hoàng môn (người không có giới tính rõ ràng, người bị thiến), không phải đấng Tự Tại, không phải ngã sở (cái thuộc về ta), cũng không phải bất cứ cái gì khác. Cũng vậy, cho đến giới nước, giới lửa, giới gió, giới khoảng không, giới thức cũng không phải là "ta", không phải chúng sinh, không phải mạng giả, không phải sinh giả, không phải nho đồng, không phải tác giả, không phải nam, không phải nữ, không phải hoàng môn, không phải đấng Tự Tại, không phải cái thuộc về ta, cũng không phải bất cứ cái gì khác.
Thế nào là vô minh? Đối với sáu giới này mà khởi lên tưởng là một khối, tưởng là hợp nhất, tưởng là thường còn, tưởng là bền chắc, tưởng là không hư hoại, tưởng là an vui, tưởng là có chúng sinh, có mạng sống, có kẻ sinh ra, có kẻ được nuôi dưỡng, có kẻ trượng phu, có con người, có nho đồng, có kẻ tạo tác, có "ta", có "cái của ta"… cùng các loại không hiểu biết khác. Đó là vô minh.
Vì có vô minh nên đối với các cảnh (đối tượng của giác quan) khởi lên tham (ham muốn), sân (giận dữ), si (mê muội). Đối với các cảnh mà khởi tham, sân, si, đó là vô minh làm duyên cho hành. Cái phân biệt rõ được các sự việc gọi là thức. Bốn thủ uẩn (bốn nhóm yếu tố tâm lý bị chấp giữ: thọ – cảm giác, tưởng – nhận biết hình ảnh, hành – ý chí tạo tác, thức – tâm biết) cùng sinh với thức, đó là danh sắc. Các căn (giác quan) nương vào danh sắc gọi là lục nhập. Ba yếu tố (giác quan, đối tượng, tâm biết) hòa hợp với nhau gọi là xúc. Cảm nhận sự tiếp xúc gọi là thọ. Tham đắm vào cảm thọ gọi là ái. Ái tăng trưởng lên gọi là thủ. Từ thủ mà sinh ra, có thể sinh ra nghiệp (hành động có tạo tác dẫn đến quả báo), gọi là hữu. Các uẩn (các nhóm yếu tố hợp thành con người) sinh ra từ nhân ấy gọi là sinh. Sinh rồi, các uẩn chín muồi gọi là già. Già rồi, các uẩn tan hoại gọi là chết. Lúc lâm chung, trong lòng đầy tham đắm và nóng nảy bứt rứt gọi là buồn rầu. Từ buồn rầu phát ra lời than thở gọi là than khóc. Năm thức thân chịu khổ gọi là đau khổ. Ý thức có tác ý (sự chú tâm, hướng tâm) chịu các nỗi khổ gọi là lo âu. Có đủ những thứ như thế cùng các tùy phiền não (những phiền não phụ, sinh theo các phiền não gốc) gọi là phiền não.
Vì là bóng tối rất lớn nên gọi là vô minh. Vì tạo tác nên gọi là hành. Vì phân biệt rõ nên gọi là thức. Vì nương tựa vào nhau nên gọi là danh sắc. Vì là cửa ngõ để sinh ra nên gọi là lục nhập. Vì tiếp xúc nên gọi là xúc. Vì cảm nhận nên gọi là thọ. Vì khát khao nên gọi là ái. Vì níu giữ nên gọi là thủ. Vì sinh ra đời sau nên gọi là hữu. Vì các uẩn sinh ra nên gọi là sinh. Vì các uẩn chín muồi nên gọi là già. Vì các uẩn tan hoại nên gọi là chết. Vì buồn nên gọi là buồn rầu. Vì than nên gọi là than khóc. Vì làm khổ thân nên gọi là đau khổ. Vì làm khổ tâm nên gọi là lo âu. Vì phiền não nên gọi là phiền não.
Lại nữa, không hiểu rõ bản tính chân thật, hiểu biết điên đảo sai lầm, gọi là vô minh. Như vậy, vì có vô minh nên tạo thành ba loại hành, đó là: phúc hành (hành động thiện, đem lại phúc báo), tội hành (hành động ác, đem lại tội báo), và bất động hành (hành động do thiền định sâu, đưa đến sinh vào các cõi trời cao, quả báo không lay chuyển).
Từ phúc hành mà sinh ra thức của phúc hành, đó là vô minh làm duyên cho hành. Từ tội hành mà sinh ra thức của tội hành, đó gọi là hành làm duyên cho thức. Từ bất động hành mà sinh ra thức của bất động hành, đó gọi là thức làm duyên cho danh sắc (?). Vì danh sắc tăng trưởng nên từ các cửa lục nhập mà làm thành mọi việc, đó là danh sắc làm duyên cho lục nhập. Từ lục nhập mà sinh ra sáu nhóm xúc, đó là lục nhập làm duyên cho xúc. Từ cái được tiếp xúc mà sinh ra cảm thọ, đó gọi là xúc làm duyên cho thọ. Phân biệt rõ cảm thọ rồi thì sinh ra ưa thích say đắm, đó gọi là thọ làm duyên cho ái. Biết rồi mà sinh ưa thích say đắm, nên không muốn rời xa sắc đẹp và sự an vui, mà sinh lòng mong cầu, đó là ái làm duyên cho thủ. Sinh lòng mong cầu rồi, từ thân, miệng, ý tạo ra nghiệp dẫn đến đời sau, đó là thủ làm duyên cho hữu. Các uẩn sinh ra từ nghiệp ấy, đó là hữu làm duyên cho sinh. Sinh ra rồi, các uẩn chín muồi rồi tan hoại, đó gọi là sinh làm duyên cho già chết.
Vì thế, mười hai chi pháp nhân duyên ấy làm nhân cho nhau, làm duyên cho nhau. Chúng không phải thường, không phải vô thường, không phải hữu vi (do tạo tác mà thành), không phải vô vi, không phải không có nhân, không phải không có duyên, không phải có sự cảm thọ (?), không phải pháp có thể hết, không phải pháp hư hoại, không phải pháp diệt mất. Từ thuở không có khởi đầu đến nay, chúng như dòng nước lũ chảy xiết không hề dứt.
Tuy mười hai chi pháp nhân duyên này làm nhân cho nhau, làm duyên cho nhau, không phải thường, không phải vô thường, không phải hữu vi, không phải vô vi, không phải không có nhân, không phải không có duyên, không phải có sự cảm thọ (?), không phải pháp có thể hết, không phải pháp hư hoại, không phải pháp diệt mất, từ thuở không có khởi đầu đến nay như dòng nước lũ chảy xiết không hề dứt, nhưng có bốn chi bao gồm được cả mười hai pháp nhân duyên. Bốn chi nào? Đó là vô minh, ái, nghiệp và thức.
Thức lấy tính chất hạt giống làm nhân. Nghiệp lấy tính chất ruộng đất làm nhân. Vô minh và ái lấy tính chất phiền não làm nhân. Trong đó, nghiệp và phiền não có thể sinh ra cái thức như hạt giống. Nghiệp thì làm ruộng cho thức hạt giống. Ái thì làm thấm ướt thức hạt giống. Vô minh thì gieo trồng thức hạt giống. Nếu không có các duyên này thì thức hạt giống không thể thành.
Nghiệp ấy không nghĩ: "Nay ta làm ruộng cho thức hạt giống." Ái không nghĩ: "Nay ta làm thấm ướt thức hạt giống." Vô minh không nghĩ: "Nay ta gieo trồng thức hạt giống." Thức hạt giống ấy cũng không nghĩ: "Nay ta sinh ra từ các duyên này." Tuy vậy, thức hạt giống nương vào ruộng nghiệp, được ái làm thấm ướt, được vô minh làm phân bón đất, ở nơi được sinh ra thì vào thai mẹ, sinh ra mầm danh sắc.
Mầm danh sắc ấy không phải tự nó làm ra, cũng không phải cái khác làm ra, không phải cả tự nó lẫn cái khác cùng làm ra, không phải do đấng Tự Tại hóa ra, cũng không phải do thời gian biến ra, không phải do tự tánh sinh ra, không phải do một kẻ tạo tác nào làm ra, cũng không phải không có nguyên nhân mà sinh. Tuy vậy, khi cha mẹ giao hợp và khi các duyên khác hòa hợp, thì những pháp không có "ta", không có "ta" và "cái của ta", giống như hư không – những pháp như huyễn ấy, vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu, nên nương vào nơi sinh ấy mà vào thai mẹ, thành tựu thức hạt giống có sự nắm giữ thân (?), và mầm danh sắc.
Ví như khi nhãn thức (tâm biết qua mắt) sinh ra, phải đủ năm duyên mới sinh được. Năm duyên nào? Đó là nương vào mắt, hình sắc, ánh sáng, khoảng không và tác ý, thì nhãn thức mới sinh ra. Trong đó, mắt làm chỗ nương tựa cho nhãn thức. Hình sắc làm đối tượng cho nhãn thức. Ánh sáng làm việc soi tỏ. Khoảng không làm việc không ngăn cản. Tác ý làm việc nghĩ tưởng. Nếu không có các duyên này thì nhãn thức không sinh. Nếu con mắt bên trong đầy đủ không thiếu, cũng vậy cho đến hình sắc, ánh sáng, khoảng không, tác ý đều đầy đủ không thiếu, khi tất cả hòa hợp thì nhãn thức sinh ra.
Con mắt ấy không nghĩ: "Nay ta làm chỗ nương tựa cho nhãn thức." Hình sắc không nghĩ: "Nay ta làm đối tượng cho nhãn thức." Ánh sáng không nghĩ: "Nay ta làm việc soi tỏ cho nhãn thức." Khoảng không không nghĩ: "Nay ta làm việc không ngăn cản cho nhãn thức." Tác ý không nghĩ: "Nay ta làm việc nghĩ tưởng cho nhãn thức." Nhãn thức ấy cũng không nghĩ: "Ta có là từ các duyên này." Tuy vậy, có các duyên này thì nhãn thức sinh ra. Cho đến các căn khác, theo từng loại mà suy ra.
Như vậy, không có một chút pháp nào từ đời này dời sang đời khác. Tuy vậy, vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu nên quả của nghiệp vẫn hiện ra. Ví như trong tấm gương sáng hiện lên hình bóng khuôn mặt; tuy khuôn mặt ấy không dời vào trong gương, nhưng vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu nên hình bóng khuôn mặt vẫn hiện ra. Cũng vậy, không có một chút gì diệt ở đây rồi sinh ở nơi khác; vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu nên quả của nghiệp vẫn hiện ra.
Ví như vầng trăng đi trên cao cách đây bốn vạn hai nghìn do-tuần (do-tuần: đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), hình bóng vầng trăng ấy hiện ra trong một đồ đựng nhỏ có nước. Vầng trăng không hề từ trên kia dời xuống đồ đựng nước ấy. Tuy vậy, vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu nên vầng trăng vẫn hiện ra. Cũng vậy, không có một chút gì diệt ở đây rồi sinh ở nơi khác; vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu nên quả của nghiệp vẫn hiện ra.
Ví như lửa, nếu nhân và các duyên không đầy đủ thì không thể cháy; khi nhân và các duyên đầy đủ thì mới cháy được. Cũng vậy, những pháp không có "ta", không có "ta" và "cái của ta", giống như hư không, nương vào các pháp như huyễn ấy, vì nhân và các duyên đầy đủ không thiếu, nên ở nơi được sinh ra thì vào thai mẹ, thành tựu thức hạt giống và mầm danh sắc do nghiệp và phiền não sinh ra. Vì thế nên quán xét mặt tương ưng với duyên của pháp nhân duyên bên trong như thế.
Nên dùng năm cách để quán xét pháp nhân duyên bên trong. Năm cách nào? Không thường, không đoạn, không dời chuyển, từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn, và tương tự với cái kia.
Thế nào là không thường? Đó là các uẩn diệt đi ở cuối đời trước khác với phần sinh ra của đời sau, vì các uẩn diệt ở cuối đời không phải là phần sinh ra. Các uẩn cuối đời ấy diệt đi thì phần sinh ra cũng hiện ra. Vì thế là không thường.
Thế nào là không đoạn? Không phải lúc các uẩn cuối đời đã diệt hoại xong thì phần sinh ra mới có, cũng không phải không diệt. Các uẩn cuối đời diệt đi, ngay lúc ấy các uẩn của phần sinh ra cũng sinh lên, như hai đầu cán cân, bên này xuống thì bên kia lên. Vì thế là không đoạn.
Thế nào là không dời chuyển? Vì các loài hữu tình (chúng sinh có tình thức) từ chỗ không cùng chúng đồng phần (nhóm chúng sinh cùng một loài, cùng một kiểu thân phận) sinh ra ở chỗ có chúng đồng phần khác. Vì thế là không dời chuyển.
Thế nào là từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn? Làm nghiệp nhỏ mà chịu quả dị thục (quả báo chín muồi về sau, khác loại với nhân đã gieo) lớn. Vì thế là từ nhân nhỏ sinh ra quả lớn. Tạo nhân thế nào thì chịu quả thế ấy, nên là tương tự với cái kia. Vì thế nên dùng năm cách quán xét pháp nhân duyên.
Thưa tôn giả Xá-lợi-tử, nếu lại có người dùng trí tuệ chân chánh thường quán xét pháp nhân duyên mà Như Lai đã nói là: không có thọ mạng, lìa thọ mạng, đúng như thật, không sai lầm, không sinh, không khởi, không ai tạo tác, vô vi, không chướng ngại, không có đối tượng để nắm bắt, vắng lặng, không sợ hãi, không bị cướp đoạt, không cùng tận, mang tướng không vắng lặng (?), không thật có, rỗng không, dối gạt, không bền chắc, như bệnh tật, như mụn nhọt, như mũi tên cắm vào người, là lầm lỗi, vô thường, khổ, không, vô ngã (không có một cái "ta" thật sự) –
– thì người ấy không phân biệt về quá khứ rằng: "Ta trong quá khứ đã có sinh ra chăng? Hay không có sinh ra?"; không phân biệt về tương lai rằng: "Đời vị lai ta sẽ sinh ra ở đâu?"; cũng không phân biệt về hiện tại rằng: "Cái này là gì? Cái này thế nào? Làm ra vật gì? Các loài hữu tình này từ đâu đến? Diệt ở đây rồi sẽ sinh ra ở đâu?"
Người ấy lại có thể dứt bỏ các kiến chấp khác nhau của các sa-môn (người xuất gia tu hành nói chung) và bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ) trong thế gian, tức là: chấp có cái "ta", chấp có chúng sinh, chấp có thọ mạng, chấp có con người, chấp vào điều hiếm lạ, chấp vào điềm lành, chấp vào sự mở ra khép lại (?). Vì hiểu biết rõ ràng, nên như cây đa-la (loại cây cọ cao, hễ bị chặt ngọn thì không mọc lại được) đã bị chặt đứt sạch tận gốc rễ, người ấy ở đời vị lai chứng đắc được pháp không sinh không diệt.
Thưa tôn giả Xá-lợi-tử, nếu lại có người có đầy đủ vô sinh pháp nhẫn (trí tuệ an nhiên chấp nhận và thấu suốt rằng mọi pháp vốn không thật có sinh ra, không thật có diệt mất) như thế, khéo phân biệt rõ pháp nhân duyên này, thì Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết đúng đắn trọn khắp), Minh Hạnh Túc (bậc trí tuệ và đức hạnh đầy đủ), Thiện Thệ (bậc đã đi đến nơi tốt đẹp), Thế Gian Giải (bậc hiểu rõ thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc cao tột không ai hơn), Điều Ngự Trượng Phu (bậc khéo dẫn dắt, chế ngự người cần được giáo hóa), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), Phật (bậc giác ngộ), Thế Tôn (bậc được thế gian tôn kính) – liền thọ ký (báo trước, xác nhận) cho người ấy sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phiên âm tiếng Phạn, nghĩa là sự giác ngộ chân chánh, trọn khắp, cao tột không gì hơn, tức thành Phật)."
Bấy giờ, bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc nói những lời ấy xong, Xá-lợi-tử cùng tất cả thế gian gồm trời, người, A-tu-la (loài thần hiếu chiến, có phúc lực nhưng hay ganh ghét), Càn-thát-bà (loài thần nhạc công ở cõi trời)…, nghe pháp do bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc nói, đều tin nhận và vâng làm theo.
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video