Loại thứ nhất: Lừa lấy trót của người
Giả mua ngựa để lừa lấy lụa
Ở Giang Tây có người họ Trần tên Khánh, thường buôn ngựa đem đến bán ở phố Tam Sơn, trước chùa Thừa Ân ở Nam Kinh.
Lúc ấy có một con ngựa tốt lông màu bạc, giá chừng bốn mươi lạng bạc. Bỗng có một tên bịp cầm chiếc ô đẹp, mặc áo màu sặc sỡ, ung dung đi tới, đứng lại ngắm nghía mãi, như không nỡ rời đi, rồi hỏi: "Con ngựa này bán giá bao nhiêu?" Khánh đáp: "Bốn mươi lạng." Tên bịp nói: "Tôi mua, nhưng phải về nhà làm giấy mua bán và cân bạc trả." Khánh hỏi: "Ông ở đâu?" Hắn đáp: "Ở cửa Hồng Vũ." Tên bịp liền cưỡi con ngựa lông bạc đi, Khánh cũng cưỡi một con ngựa khác theo sau.
Đi được nửa đường, tên bịp thấy một tiệm lụa, liền xuống ngựa, đặt chiếc ô bên cạnh quán rượu, dặn Khánh: "Trông giùm tôi, đợi tôi mua mấy tấm lụa, lát nữa cùng anh về." Khánh nghĩ bụng: "Người này chắc là nhà giàu, ngựa hẳn bán được rồi."
Tên bịp vào tiệm lụa, cố ý mặc cả giá với chủ tiệm. Đợi người bán lụa trách hắn không biết giá, hắn mới giả vờ nói: "Tôi đem cho một người quen xem, rồi quay lại trả giá, được không?" Người bán lụa nói: "Có món hàng tốt thế này, ông cứ đem cho người ta xem, nhưng không được đi xa." Hắn nói: "Tôi còn ngựa và bạn đồng hành ở đây, còn lo gì nữa." Hắn cầm lụa vào tay, ra khỏi cửa là chạy trốn luôn. Người bán lụa thấy ngựa và "bạn" của hắn vẫn còn đó nên trong lòng yên tâm.
Khánh đợi đến trưa vẫn bặt không thấy người về, đoán chắc là quân lừa đảo, bèn bỏ chiếc ô lại, cưỡi con ngựa lông bạc, dắt thêm một con nữa về quán trọ. Người bán lụa vội chạy tới níu Khánh lại, nói: "Bạn anh lấy lụa của tôi đi rồi, anh định đi đâu?" Khánh nói: "Ai là bạn tôi?" Người bán lụa nói: "Chính là kẻ lúc nãy cưỡi ngựa đi cùng anh. Sao anh còn giả vờ chối, nhất định phải đòi ở anh (?)."
Khánh nói: "Người ấy chẳng biết là ma quỷ phương nào, chỉ hỏi mua ngựa của tôi, bảo tôi cùng về nhà hắn nhận bạc, nên tôi mới đi cùng. Hắn nói vào tiệm ông mua lụa, lát nữa cùng tôi đi. Tôi đợi lâu không thấy ra nên cưỡi ngựa của mình về quán. Sao ông lại vô cớ đeo bám tôi?" Người bán lụa nói: "Nếu không phải bạn anh, sao hắn lại nhờ anh trông ô và ngựa? Tôi vì thấy anh và ngựa còn đó mới giao lụa cho hắn. Sao anh lại thông đồng bày bẫy, lừa lấy lụa của người ta?"
Hai người cãi nhau không ai chịu ai, níu nhau lên phủ Ứng Thiên (phủ đặt ở kinh đô Nam Kinh) để phân xử. Người bán lụa kể thẳng mọi chuyện như trên. Khánh khai: "Tôi quê Giang Tây, sống bằng nghề buôn ngựa, thường bán ở quán của Ông Xuân trên phố Tam Sơn, đâu từng làm kẻ lừa đảo. Chẳng ngờ gặp một người hỏi mua ngựa, nhất định đòi về nhà hắn trả bạc, vì thế mới đi cùng. Hắn giữa đường xuống ngựa, vào tiệm người ta lấy lụa trốn đi, tôi cũng không biết, sao lại bảo tôi là đồng bọn của kẻ lừa đảo?"
Phủ doãn (quan đứng đầu phủ Ứng Thiên) nói: "Không cần nói nữa, gọi chủ quán đến hỏi là rõ ngay." Chủ quán nói: "Khánh thường buôn ngựa, nghỉ trọ ở nhà tôi, là người thật thà, giữ bổn phận." Người bán lụa nói: "Đã là người thật thà, cớ sao lại trông ô và ngựa cho tên bịp? Chính tai tôi nghe rõ, huống chi anh ta đã nhận lời." Khánh nói: "Hắn bảo tôi trông ô, phần nhiều là vì hắn mua ngựa của tôi, đâu phải tôi là đồng bọn của hắn."
Phủ doãn hỏi: "Người kia đi, có mang ô theo không?" Người bán lụa đáp: "Không mang đi." Phủ doãn nói: "Đây đúng là kẻ lừa đảo rồi. Hắn muốn lừa lấy lụa của ngươi nên giả cớ mua ngựa, lấy Trần Khánh làm con tin, dùng ngựa của người khác để lừa lụa của ngươi. Đó là mẹo 'mượn đường diệt nước Quắc' (điển xưa: nước Tấn xin mượn đường nước Ngu để đánh nước Quắc, đánh xong quay về diệt luôn nước Ngu; ý nói lợi dụng người này làm bàn đạp để hại người khác). Đây là ngươi tự bị lừa, sao có thể bắt tội Khánh được." Rồi cho cả hai ra về, miễn phải khai cung.
Tôi xem kẻ làm nghề lừa đảo cũng lắm mánh khóe thật. Nói mua ngựa mà chẳng phải mua ngựa, thật ra là muốn mượn con ngựa để bày trò gian, làm mẹo lừa lấy lụa. Cho nên trước hết hắn mặc áo màu sặc sỡ cho sang trọng, khiến người ta tin hắn đúng là nhà giàu lớn. Rồi đứng ngắm ngựa, khiến người ta tin hắn đúng là người sành ngựa. Đến khi vào tiệm lụa, hắn nói dối rằng còn ngựa và bạn đồng hành ở đó, khiến người ta tin là lời thật. Đến lúc lừa được lụa rồi chạy, hắn để lại một chiếc ô cho Khánh, khiến Khánh phải kiện tụng với người bán lụa. Tất cả đều là dùng mẹo khéo để lừa gạt người.
Nếu không nhờ phủ doãn xét rõ, phán đó là mẹo "mượn đường diệt nước Quắc", thì chẳng phải thành chuyện "người qua đường dắt được trâu, người trong làng mắc họa" sao (lời trong Kinh Dịch: kẻ qua đường dắt mất trâu, người trong làng bị nghi oan; ý nói kẻ gây chuyện thoát đi, người vô can phải chịu tội)? Tuy vậy, Khánh dù chưa đến nỗi phải vào chốn lao tù, thì người bán lụa đã bị ma làm mê giữa ban ngày rồi. Mưu kế của kẻ tiểu nhân rất quỷ quyệt, người quân tử đề phòng phải chặt chẽ, may ra mánh khóe của bọn lừa đảo tuy nhiều cũng không lừa gạt được mình.
Gửi bạc trước rồi sau lừa mang trốn
Ở Thông Châu có người họ Tô tên Quảng, cùng con trai buôn vải dệt thoi Tùng Giang đem sang Phúc Kiến bán. Bán vải xong, bạc đã vào tay, trên đường về được nửa chừng thì gặp một người họ Kỷ tên Thắng, tự xưng cùng phủ khác huyện, giọng quê giống nhau, cũng sang Phúc Kiến bán vải nay trở về. Thắng là tay non nghề, dọc đường nhận Quảng là đồng hương thân thiết, thấy vốn liếng của Quảng nhiều hơn, bèn đem hơn hai mươi lạng bạc của mình gửi cất trong rương của Quảng, suốt đường cẩn thận làm đỡ việc cho Quảng, chẳng khác gì bạn đồng hành.
Lâu ngày, Thắng thấy lợi mà nảy lòng gian. Một đêm hắn giả vờ bị đi tả, liên tục dậy mở cửa ra ngoài mấy lần. Hắn không biết Quảng là khách buôn lão luyện. Thấy hắn mở cửa ra vào, Quảng ngờ hắn có mưu gian, vả lại lai lịch không rõ ràng; tuy hắn có hơn hai mươi lạng bạc gửi trong rương của mình, nhưng đêm nay xem ra có ý xấu.
Nhân lúc hắn ra ngoài, Quảng liền lén dậy, đem bạc của mình cùng bạc của Thắng và những đồ đạc quý giá cất sang một bọc khác, để sát bên mình, rồi lấy quần áo chăn cũ bọc mấy hòn gạch đá bỏ vào rương cũ, giả vờ ngủ say. Thắng dò thấy cha con Quảng đều đã ngủ, nửa đêm gánh rương bạc của Quảng trốn đi. Quảng nằm trên giường nghe động tĩnh của Thắng, thấy hắn ra cửa không trở lại, bèn nói: "Quả là quân lừa đảo. Nếu không phải ta thì suýt nữa bị hắn lừa mang trốn rồi."
Hôm sau Quảng dậy, cố ý làm ra vẻ kinh ngạc vì Thắng lấy trộm vốn bạc của mình, níu chủ quán đánh, bảo chủ quán thông đồng với hắn lấy trộm bạc của mình. Người con không biết mưu của cha, càng giận dữ đánh mãi không thôi. Người cha nói nhỏ với con rằng việc này cha đã làm thế này thế này, người con mới dừng tay. Ăn sáng xong, Quảng nói: "Tôi lên huyện kiện, nếu bắt được tên lừa đảo ấy thì ông đến làm chứng, nếu không thì nhất định phải đòi ở ông." Quảng biết Thắng đã mắc mẹo của mình, liền đi đường tắt gấp rút về nhà.
Thắng mừng thầm đã trộm được bạc của Quảng, cắm đầu đi đến trưa, đường đã gần trăm dặm, mở rương ra xem thì chỉ là gạch đá và quần áo cũ, hắn giậm chân căm tức. Hắn quay lại quán cũ, liền bị chủ quán níu đánh một trận, mắng lớn: "Thằng giặc này, mày trộm bạc của người ta, làm tao bị liên lụy." Rồi lấy dây buộc cổ hắn, định giải lên quan.
Hắn đành khai hết sự thật, dập đầu van xin tha. Lúc ấy Thắng và Quảng đã cách nhau hai ngày đường, đuổi theo không kịp, chỉ đành ôm hối hận mà thôi.
Lời bàn: Kỷ Thắng không phải khách buôn non nghề, mà là tên bịp non nghề. Trước hết hắn đem bạc của mình gửi Quảng để Quảng không nghi ngờ, sau đó giả đi tả để mở cửa, đợi Quảng ngủ say thì trộm luôn cả bạc của Quảng mà trốn; mưu kế của hắn cũng khéo lắm. Đó là mẹo "muốn lấy thì hãy cho trước", một mánh dùng mồi ngọt trong các ván bẫy của bọn lừa đảo. Nào ngờ Quảng là khách buôn lão luyện, sự sáng suốt vượt trên hắn, xét động tĩnh của hắn đã thấy rõ ruột gan hắn, cho nên nhân cơ hội mà lợi dụng cơ hội, dùng kế của hắn để đánh lại hắn. Thắng đã rơi vào tính toán của Quảng mà không tự biết.
Thắng muốn chiếm của người, lại tự mất của mình; tên bịp non nghề quả không bằng người già từng trải giang hồ. Đến khi quay lại quán, bị chủ quán níu đánh, buộc cổ, phải khóc lóc van xin mới được tha, ấy là tự chuốc lấy lo phiền, còn trách ai được? Lẽ trời rõ ràng, việc này đủ làm gương.
Lừa công khai người buôn lợn
Đặng Chiêu Bảo, người Kiến Dương, Phúc Kiến, thường sống bằng nghề gánh hàng đi bán. Một hôm anh gánh bốn con lợn con đi Đại An ở Sùng An bán, đi đến trên đèo Mã An thì gặp một tên bịp hỏi mua lợn. Bảo nghĩ đường núi này hẻo lánh, không người qua lại, nhà dân lại xa, sao người này lại mua lợn giữa đường, nên sinh nghi, bèn hỏi hắn đi đâu. Tên bịp nói: "Ở ngay Mã An (?) phía trước." Bảo nói: "Đã muốn mua thì tôi cùng về nhà ông." Tên bịp nói: "Tôi đang muốn lên huyện, anh đưa ra cho tôi xem, nếu vừa ý, bàn xong giá rồi mới về nhà cân bạc, không thì sợ lỡ đường mất."
Lời hắn nói nghe hợp lý, Bảo liền đồng ý, lấy một con lợn cho hắn xem. Tên bịp cầm lấy, nắm đuôi lợn, đặt xuống đất xem kỹ, rồi cố ý buông tay cho lợn chạy, làm ra vẻ hoảng hốt, nói: "Hỏng rồi, hỏng rồi." Rồi vội vàng đuổi bắt. Không biết rằng hắn đuổi chính là để xua lợn chạy xa. Bảo thấy lợn chạy xa, hăng hái lao lên đuổi bắt, nào biết đã mắc mẹo của hắn. Tên bịp thấy Bảo đuổi lợn, cách lồng chừng hai ba trăm bước, liền quay lại lồng, bắt một con lợn trong tay, lại đá đổ hai lồng, lợn đều chạy ra hết. Hắn nói to: "Đa tạ anh, cứ từ từ mà tìm."
Bảo muốn đuổi theo hắn, nhưng ba con lợn đã ra khỏi lồng chạy tán loạn, sợ được cái này mất cái kia, huống hồ tên bịp đã đi xa khó đuổi, chỉ đành nguyền rủa một trận. May mà gom được ba con lợn lại, cho vào lồng, ôm hận ra đi.
Tôi xem tên bịp lừa lấy lợn: chỉ trong khoảnh khắc tình cờ gặp nhau, ý gian liền nảy ra, bèn dùng lời dối để dỗ dành, khiến Bảo tin chắc. Đúng như câu "người quân tử có thể bị lừa bằng điều hợp lẽ" (lời Mạnh Tử: người ngay thẳng dễ bị lừa bởi những lời nghe có vẻ có lý).
Thế là lúc đầu hắn thả lợn rồi giả vờ đuổi, để Bảo lầm mà đuổi đi xa ở phía trước; sau đó hắn bắt lợn, đá lồng, để Bảo không thể đuổi theo hắn ở phía sau, khiến người ta rõ ràng mắc mẹo mà không tự biết. Trong chốc lát bày ra được bẫy ấy, cũng thật xảo quyệt (?). Người buôn bán nên lấy đó làm gương: đừng cho rằng chỉ mưu ngầm bẫy kín mới cần đề phòng, ngay cả những vòng bẫy bày ra rõ ràng cũng càng phải cẩn thận.
Gặp lý trưởng, lại lừa lấy bình và cân
Triệu Thông là người huyện Nam Bình, phủ Diên Bình. Nhà đời đời làm việc thiện, ruộng đất phải nộp thuế khá nhiều, nên được bổ làm lý dịch giáp một, đồ thứ bảy (thời Minh, dân được chia thành từng "lý" hay "đồ" gồm 110 hộ, mỗi lý chia mười "giáp"; người làm lý dịch tức lý trưởng phải lo thu thuế, sai dịch cho cả lý và chịu trách nhiệm đền bù nếu thiếu). Người giáp thủ (người đứng đầu một giáp, phụ trách nộp thuế của giáp mình lên lý trưởng) của ông là Lâm Tiền Nhất, mưu trí hơn người, nhưng không lo làm ăn, chỉ rượu chè, cờ bạc, ngủ với gái làng chơi. Về sau gia sản sa sút, không chỗ dung thân, đành bỏ trốn đi nơi khác. Thông cũng không biết hắn đi đâu.
Một hôm, Thông cùng người đầy tớ đi Hàng Châu buôn bán, qua Phố Thành, nghỉ chân ở một cái đình bên đường, vừa lúc gặp Tiền Nhất. Thông liền mắng: "Đồ khốn này, mày trốn đi mấy năm, thuế đinh (thuế tính theo đầu người) của nhà mày không nộp, thuế lương và sưu dịch bắt tao phải đền thay, thế là lẽ gì? Nay gặp tao, mày nói sao?" Tiền Nhất bị mắng, không cam lòng, trong lòng nảy ra một kế, bước tới cười xòa nói: "Tôi lúc nào cũng muốn về nộp tiền điều biên (khoản thuế gộp các thứ thuế và sưu dịch lại, nộp bằng bạc) cho lý trưởng, ngặt vì nhà tôi nợ người ta nhiều tiền của, khó trả nổi, nên không dám về. Nay may gặp lý trưởng, như trời ban xuống, đâu dám chối từ nữa."
"Vả lại mấy năm nay nhờ phúc che chở của lý trưởng, tôi mở quán ở bến Tây Quan, trong nhà cũng khá dư dả, mới cưới người vợ lẽ của một người họ Từ trong huyện làm vợ, lại bị kẻ khác ức hiếp gian dâm. Tôi một thân một mình ở nơi đất khách, chẳng làm gì được bọn họ. Nay may gặp lý trưởng thì có người đứng ra làm chủ rồi. Lý trưởng đi Hàng Châu cũng qua trước cửa nhà tôi, xin ghé nhà tôi nghỉ tạm. Tôi xin tính trả tiền điều biên, lại phiền lý trưởng đứng ra làm chủ cho tôi." Thông nghe vậy, mừng thầm: "Hôm nay có được món này, có thể làm lộ phí đi Hàng Châu, thật đúng là ra cửa gặp của."
Bèn cùng đi. Đến một quán, Tiền Nhất nói: "Lý trưởng sáng nay dậy sớm, lại đi đường nửa ngày, bụng cũng đói rồi, vào quán mua rượu nhấp giọng, được chăng?" Thông đáp: "Được." Rồi vào quán.
Tiền Nhất gọi chủ quán hâm rượu, thái đậu phụ cho Thông ăn, rồi hỏi chủ quán: "Ở đây có rượu đỏ ngon và thịt lợn không?" Chủ quán nói: "Quán họ Du ở trước chợ có cả thịt lẫn rượu." Tiền Nhất nói: "Cho mượn cái bình và cái cân dùng một lát." Chủ quán mang bình và cân ra, Tiền Nhất cầm lấy, đi thẳng về phía quán họ Du, rẽ ngoặt quanh co rồi lẩn trốn mất.
Thông và người đầy tớ uống gần hết một bình rượu, Thông bảo đầy tớ: "Tiền Nhất đi lâu không về, chẳng lẽ cãi đánh nhau với ai, không thì giờ này phải về rồi. Mày đi xem thử." Người đầy tớ liền đến quán rượu thịt hỏi, người ta nói chẳng có Tiền Nhất nào cả. Muốn đi tìm hắn thì lại không biết hắn đi hướng nào, đành cân bạc trả tiền rượu. Chủ quán nhận bạc rồi đòi bình và cân.
Thông giận nói: "Rượu là tôi uống, tôi trả ông còn được, chứ bình và cân là ông tự giao cho Tiền Nhất, can gì đến tôi." Chủ quán nói: "Người ấy đi cùng ông, ông uống rượu ở quán tôi, nên tôi mới cho hắn mượn bình và cân. Không thì tôi biết Tiền Nhất là cái gì." Nói qua nói lại, hai bên cãi nhau ầm ĩ. Mọi người đến can, hỏi đầu đuôi, mới biết gã giáp thủ lừa lý trưởng vào quán, lại còn lừa lấy bình và cân của chủ quán. Mọi người cười to, bảo là lỗi tự ông ta, đền cho chủ quán là xong. Thông bất đắc dĩ phải đền thay, ấm ức tức giận mà đi.
Lời bàn: Lâm Tiền Nhất lúc đầu nói nhà khá dư dả, vợ bị kẻ gian ức hiếp, muốn nhờ lý trưởng làm chủ, khiến người ta không nghi ngờ. Sau đó vào quán mượn bình và cân, đi mua rượu thịt, làm ra vẻ hàn huyên tình xa cách lâu ngày, khiến người ta không đề phòng, đùa giỡn Thông trong lòng bàn tay, mánh khóe cũng khéo thật. Thế nhưng Tiền Nhất vốn xảo quyệt từ lâu, Thông cũng biết, vậy mà vừa gặp bất ngờ đã tin lời hắn, vào quán uống rượu, hắn lại còn đòi mua rượu đỏ, mua thịt, đều không phải lòng thật muốn thết đãi.
Về phía Thông, lẽ ra phải nhìn thấu sự dối trá của hắn mà ngăn lại, nói rằng trong quán không tiện, có rượu có thịt thì về nhà ăn cũng chưa muộn; thì Tiền Nhất chẳng có chỗ nào giở trò gian, hắn còn phải tìm cách lẩn trốn bên đường không kịp, đâu đến nỗi phải đền bình, đền cân mà chuốc lấy ấm ức. Cho nên Tiền Nhất xảo quyệt, mà Thông cũng thiếu xem xét. Than ôi!
Nhân lúc ồn ào, trộm công khai vải trong tiệm
Ngô Thắng Lý, người huyện Hưu Ninh, phủ Huy Châu, mở tiệm ở phủ Tô Châu, thu mua đủ loại vải màu.
Cửa hàng làm ăn rất lớn (?), người mua bốn phương đến rất đông, mỗi ngày giao dịch đến mấy chục lạng bạc. Bên ngoài mở gian hàng, bên trong chứa các thứ hàng. Một hôm, có mấy tốp khách cùng đến mua vải, đều ở nhà trong làm sổ sách, cân bạc. Một tên bịp nhân lúc đông đúc lộn xộn, cũng vào tiệm gọi mua vải. Thắng Lý ra chào hỏi, mời trà xong, xếp cho hắn ngồi tạm ở gian ngoài. Thắng Lý lại vào trong cân bạc với khách trước.
Tên bịp thấy gian hàng không có ai trông, cố ý đến gần cửa, giả làm bộ chắp tay vái chào từ biệt, rồi đến gần quầy lấy một bó vải vác lên vai, thong thả bước đi. Ngay cả người ở tiệm đối diện cũng không nhận ra hắn ăn trộm.
Sau khi các khách buôn ở nhà trong giao dịch xong, Thắng Lý tiễn khách ra ngoài, bỗng không thấy vải trên quầy, hỏi người ở tiệm đối diện: "Một bó vải trong tiệm tôi, ai lấy đi rồi?" Người tiệm đối diện nói: "Người khách đến sau lúc nãy chắp tay chào từ biệt ông, rồi mới vác vải đi. Mọi người đều thấy cả, sao ông lại giả vờ mất vải?" Thắng Lý nói: "Vì trong nhà bận nên tôi để hắn ngồi ở gian ngoài, đợi xong việc với khách trước rồi mới làm sổ với hắn, đâu từng bán vải cho hắn."
Hàng xóm kinh ngạc nói: "Xảo quyệt thay tên bịp này! Hắn giả vờ chắp tay chào từ biệt khiến chúng tôi không dám nói hắn là kẻ trộm. Rồi thong thả bước đi, đường hoàng lấy mất rồi, biết làm sao?" Thắng Lý đành bực tức một trận rồi thôi.
Lời bàn: Tên bịp trộm bó vải này, lúc đầu chỉ là nhân lúc đông đúc lộn xộn mà vào tiệm, chưa định ra được sẽ lừa theo cách nào. Đến khi Thắng Lý mời trà rồi xếp cho hắn ngồi tạm ở gian ngoài, hắn nhìn trái ngó phải, mưu gian mới quyết định. Cho nên hắn chắp tay vái chào từ biệt mà công khai lấy vải, giống như trận đánh úp Kinh Châu (thời Tam Quốc, tướng Lã Mông của Đông Ngô giả làm thương nhân, lặng lẽ vượt sông đánh úp chiếm Kinh Châu của Quan Vũ), chẳng tốn mấy sức lực, thật đáng gọi là tay cao thủ.
Như tiệm của Thắng Lý chứa nhiều hàng hóa, lẽ ra phải luôn có người trông coi mới bảo đảm không có chuyện gì. Canh phòng không chặt, sao biết không có quân lừa đảo trà trộn vào giở trò gian? Đợi đến khi vải đã mất rồi mới bóp cổ tay tiếc rẻ thì ích gì! Phàm ai ngồi coi tiệm nên biết điều này mà cẩn thận là được.
Giả xưng trộm ngỗng để lừa lấy vải xanh
Có một tiệm lớn, vải vóc rất nhiều, giao dịch đông đúc, chỉ có một mình chủ trông tiệm. Nhà đối diện tiệm nuôi một chuồng ngỗng, tiếng kêu ồn ào, chủ tiệm ghét nó điếc tai, từng nói: "Lũ vật đáng ghét này sao không ai trộm đi cho, để tai tôi được yên tĩnh chút." Chẳng ngờ một tên bịp nghe được. Một hôm nhân lúc trong tiệm vắng vẻ, hắn vào tiệm chắp tay chào, lấy tay đè lên một bó vải xanh trên đầu quầy, khẽ nói: "Không dám giấu ông, tôi thật ra là một tên trộm vặt, thèm ăn một con ngỗng nhà đối diện, chỉ có điều mặt phố lớn khó ra tay. Tôi có một mẹo nhỏ, chỉ cần một người phụ họa."
Chủ tiệm hỏi: "Phụ họa thế nào?" Tên trộm nói: "Tôi ở bên này hỏi: 'Lấy đi được chưa?', ông ở trong lớn tiếng đáp: 'Được'. Tôi lại hỏi: 'Tôi lấy đi thật nhé', ông lại đáp: 'Đã nói rồi, cứ việc lấy đi'."
"Tôi liền đi lấy, như thế mới che được tai mắt người qua đường. Nhờ ông phụ họa, sau này nhà ông không cần đóng cửa cũng chẳng có trộm vào. Nhưng ông phải vào trong, không được nhìn trộm, nhìn thì phép không linh. Ông cứ lắng nghe tiếng ngỗng, khi việc của tôi xong thì ông hãy ra." Chủ tiệm đồng ý. Tên trộm lớn tiếng hỏi: "Tôi lấy đi được chưa?" Trong nhà lớn tiếng đáp: "Tùy anh lấy đi." Hắn lại lớn tiếng hỏi: "Tôi lấy đi thật nhé." Trong nhà lại lớn tiếng đáp: "Đã nói rồi, cứ việc lấy đi." Người ở các tiệm hai bên đều nghe thấy lời hỏi đáp ấy, tên trộm liền vác bó vải xanh trên quầy đi mất. Người ta cứ tưởng là hắn mượn đi.
Chủ tiệm ở trong nghe tiếng ngỗng kêu quàng quạc (?), không dám ra, kẻ trộm vải thì đã vội vã đi từ lâu. Đợi hồi lâu, tiếng ngỗng vẫn không dứt, chủ tiệm sợ tiệm lâu không người trông, đành ra ngoài, thấy ngỗng vẫn còn, mà đầu quầy của mình lại mất một bó vải xanh. Ông quay hỏi các tiệm hai bên: "Vừa rồi ai lên tiệm tôi, lấy mất một bó vải?" Các tiệm hai bên đều đáp: "Là người hỏi mua của ông đấy. Ông đáp đi đáp lại mấy lần, bảo hắn cứ việc lấy đi. Giờ hắn lấy đi lâu rồi." Chủ tiệm ôm ngực hối hận nói: "Tôi rõ ràng bị người này lừa rồi, chỉ là tự mình đã nhận lời chắc chắn, không cãi được nữa."
Lâu sau, mọi người thương hại, mới hiểu ra chuyện (?), bèn cười người này khờ dại, lại hết sức phục tên trộm lừa đảo kia là tay cao thủ.
Lời bàn: Người quân tử thương dân, yêu muôn vật; mà lòng nhân trước hết nên dành cho hàng xóm, còn trong các vật đáng yêu thì con ngỗng cũng là một. Vậy mà sao lại ghét con ngỗng nhà hàng xóm nuôi vì tiếng kêu ồn ào, nhất định muốn có kẻ trộm đi để giết, thế thì yêu muôn vật ở chỗ nào? Mong cho hàng xóm mất ngỗng mà phụ họa cho tên trộm lấy trộm, lòng nhân ở đâu? Vì thế mới khiến tên bịp nghe được lời ấy, nhân cơ hội mà trộm cắp; ông lại còn phụ họa cho việc trộm, thì cũng là hạng chuột nhắt. Muốn làm mất ngỗng của người, lại tự mất vải của mình, ấy là tự chuốc họa, còn oán ai được! Nếu biết lấy lòng nhân mà đối đãi với hàng xóm, lòng dạ đủ rộng để dung chứa mọi vật, thì đâu đến nỗi mất mát như thế.
Mượn nhà người khác để lừa lấy vải
Nhiếp Đạo Ứng, tên hiệu là Tây Hồ, người Lục Đô ở Thiệu Vũ, nhà vốn giàu có, nhà ở rộng lớn sâu thẳm, về sau vì kiện tụng mà hao tán gia sản, phải làm nghề may vá. Một hôm Đạo Ứng đến nhà người khác may áo. Có một tên bịp thấy người khách bán vải, biết Đạo Ứng đi vắng, bèn dẫn người bán vải vào ngồi ở gian trước nhà Đạo Ứng. Rồi hắn đi thẳng vào nhà trong, khẽ hỏi vợ Ứng: "Chồng chị có nhà không?" Vợ Ứng đáp: "Đi may áo ở làng trước rồi." Tên bịp hỏi: "Tôi muốn may mấy bộ quần áo, hôm nay anh ấy có về không?" Chị đáp: "Mai mới về." Tên bịp nói: "Tôi có người bạn ngồi ở gian trước nhà chị, khát nước, xin chén trà uống."
Vợ Ứng liền rót hai chén trà, đặt trên ghế ở gian giữa. Tên bịp bưng trà mời người bán vải uống. Uống xong, hắn cầm chén mang vào, rồi mới ra chọn bốn tấm vải, trả một lạng bạc, chỉ có điều bạc không đủ tuổi (bạc kém chất lượng, pha nhiều tạp chất). Người bán vải nói: "Giá này phải đổi bạc tốt." Tên bịp nói: "Con trai tôi đi may áo cho người ta, đợi mai nó về sẽ đổi cho anh." Nói chưa dứt, tên bịp đã sắp đặt trước một người đến hỏi thợ may có nhà không. Tên bịp đáp: "Mai mới về." Người kia liền đi. Người bán vải nói: "Ông cứ cất vải đi, mai đổi bạc cho tôi." Người bán vải ra về rồi, một lát sau tên bịp cũng vác vải trốn đi.
Sáng hôm sau, người bán vải đến nhà Ứng hỏi: "Thợ may về chưa?" Vợ Ứng nói: "Chiều về." Sáng hôm sau nữa người bán vải lại hỏi thợ may về chưa, vợ Ứng lại nói: "Trưa nay về." Chiều người bán vải lại đến hỏi, vợ Ứng nói: "Chưa về." Người bán vải giận nói: "Ông cụ nhà chị hôm trước lấy bốn tấm vải, nói đợi thợ may về sẽ trả bạc, sao cứ thoái thác mãi. Ông cụ nhà chị đi đâu rồi?" Vợ Ứng nói: "Ông khách này nói bậy, nhà tôi làm gì có ông cụ nào, ai lấy vải của ông?" Hai người cãi nhau ầm ĩ.
Hàng xóm phân trần: "Nhà chị ấy làm gì có ông cụ? Huống hồ chồng chị ấy lại không có nhà, vải của anh chẳng biết ai lấy, sao có thể đòi bừa (?)." Người bán vải không biết làm sao, bèn đưa đơn kiện lên quan Đồng tri (chức quan phó giúp việc cho quan Tri phủ) họ Chung đang tạm giữ ấn (tức tạm quyền cai quản phủ). Đơn được nhận, quan liền gọi bốn nhà hàng xóm đến tra hỏi. Mọi người nói Ứng không có nhà, huống hồ cha anh đã chết, vải chẳng biết kẻ nào lừa lấy. Quan Chung nói: "Vải bị lừa lấy ở nhà hắn, hôm đó ai đến nhà hắn?" Rồi giao cho hàng xóm và người đứng đầu hương ước (tổ chức tự quản trong làng, lo việc giữ gìn trật tự, hòa giải tranh chấp) tra xét đến cùng, ắt sẽ ra manh mối.
Hàng xóm và người đứng đầu hương ước không tra ra được, bèn khuyên Tây Hồ: "Vợ ông không nên để kẻ bịp lừa lấy trà, khiến khách lầm mà giao vải cho kẻ bịp, nên chịu một nửa. Người bán vải không nên dễ dàng giao vải cho người, cũng nên tự chịu một nửa." Hai nhà đều đồng ý, cứ thế báo lên quan. Quan Chung thấy hàng xóm và hương ước xử lý rõ ràng, cho cả hai miễn phải khai cung.
Lời bàn: Mang vải vào nhà người ta bán, lại uống trà của nhà người ta, thì người mua có vẻ có chỗ nương tựa chắc chắn, ai mà không chịu giao vải? Nào ngờ tên bịp này mượn nhà người, lừa lấy trà của người, làm mồi để lừa lấy vải; lại còn trả bạc, chỉ tranh cãi chuyện bạc tốt xấu rồi hứa đổi, ai mà biết đường đề phòng. Từ nay về sau buôn bán chỉ nên tiền trao cháo múc; người kia dù hứa đổi bạc, thì vải cứ ôm về, mai quay lại, như thế sẽ không bị lừa.
Giả làm thợ sửa để lừa lấy bàn tủ của người đổi tiền
Ở phủ Kiến Ninh, những người làm nghề đổi tiền đều bày một cái ghế và một cái bàn có ngăn tủ trên đường phố, đặt tiền lên bàn, chờ người đến đổi. Trưa thì về nhà ăn cơm, tối thì cất tiền, gửi bàn tủ ở nhà gần đó, hôm sau lại làm như vậy. Có một người, trong bàn tủ chứa chừng năm sáu nghìn đồng tiền, cái bàn bị hỏng một góc. Bên cạnh có một tên bịp, thấy trong cái bàn tủ hỏng này có nhiều tiền, nảy ra một kế.
Đợi người kia đứng dậy về ăn trưa, hắn liền giả làm thợ mộc, lấy khăn buộc ngang lưng, giắt một cây rìu sắc bên hông, tay cầm cây thước sáu thước (thước đo dài của thợ mộc), đo ngang đo dọc cái bàn tủ một lượt, rồi lớn tiếng tự nói tự đáp: "Cái đồ hỏng thế này, lẽ ra phải làm cái mới mà thay, lại bảo tao sửa, sửa thế nào được, đúng là đồ keo kiệt." Tự nói xong một trận, hắn một tay cầm thước, nhẹ nhàng nghiêng bàn tủ cho tiền dồn về một bên, rồi vác bàn tủ đến chỗ không người, lấy rìu bổ ra, lấy tiền mà trốn. Lúc ấy người xung quanh đều tưởng người đổi tiền gọi thợ mộc mang đi sửa, nào ngờ giữa đám đông người, lại có kẻ bịp dám lừa lấy như thế.
Chiều, người đổi tiền đến, hỏi người bên cạnh: "Bàn tủ của tôi đâu rồi?" Mọi người cùng đáp: "Anh gọi thợ mộc mang đi sửa đấy thôi, ông thợ còn nói anh keo kiệt, sao không làm cái mới, lại đi sửa cái đồ hỏng này. Ông ấy đã vác đi sửa rồi." Người đổi tiền nói: "Tôi đâu có gọi thợ đến, đây là kẻ bịp lừa lấy rồi." Anh vội dọc đường dò hỏi, thấy ở chỗ hẻo lánh cái bàn tủ đã bị bổ toác, tiền không còn một đồng, đành buồn bực trở về.
Lời bàn: Tên bịp này giả làm thợ mà đến, làm rầm rộ, nói to tát, người ta sao biết hắn là kẻ lừa. Chỉ có điều thợ sửa đồ cũ thì phải làm ở xưởng, cần gì mang rìu mang thước đến tận nơi; đã giả làm thợ như thế thì chẳng phải thợ rồi. Nhưng đồ của người khác, người khác đến sửa, ai lại đứng ra gặng hỏi thay? Vì thế tên bịp mới thực hiện được trò gian. Từ chuyện này suy ra những chuyện khác: phàm kẻ nào lai lịch không rõ ràng mà giả bộ rất giống thật, càng phải xem xét kỹ gấp bội.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video