Thiên 20 — Loại 20 — Mãi học: lừa mua đỗ đạt

 Loại thứ hai mươi: Lừa đảo mua suất "tiến học" (tức chạy tiền để được đỗ vào trường huyện, trường phủ, trở thành sinh viên – người đã có danh phận học trò của nhà nước)

 Giả làm mặt quan, dâng bạc cho quan học đạo

 Phàm quan học đạo (vị quan trông coi việc học và chủ trì các kỳ thi chọn học trò trong một tỉnh) đi tuần các nơi, bọn côn đồ kéo đến bám theo rất đông. Chúng chuyên dò la con nhà giàu. Hễ có ai định chạy chọt thì chúng bày ra đủ đường để mê hoặc mà lừa. Có khi đường này không ăn thua, thì nhóm sau lại bày ra mánh khác để dụ. Năm nào cũng có người mắc bẫy. Nhưng nhà bị lừa xấu hổ không dám kể với ai, nên lần sau người khác lại giẫm vào vết xe đổ.

 Có một vị học đạo chấm thi rất công bằng, không nhận lời nhờ cậy, chạy chọt của ai. Bỗng có một gã côn đồ tự nói mình có cách thông đến quan. Người ta không tin. Gã nói: "Ông quan này tự mở cửa riêng, rất ghét người đi nhờ vả qua trung gian. Xưa nay chỉ ai đưa thẳng tận tay ông ấy thì trăm lần trúng cả trăm, chỉ là người ta không dám mà thôi! Nếu thật lòng muốn làm thì chỉ cần bạc mặt, ông ấy nhận ngay trước mặt, có thể bảo đảm chắc chắn thành công."

 Triệu Giáp hỏi: "Đưa bằng đường nào?"

 Gã đáp: "Đợi lúc quan rời công đường, trước hết dâng một tờ thủ bản (tờ trình viết tay gửi lên quan), ghi rõ người nào ở huyện nào, bao nhiêu bạc, xin cho được tiến học. Nếu ông ấy gật đầu trước mặt thì dâng bạc lên; nếu không chịu thì bạc vẫn ở trong tay tôi, ông ấy làm gì được tôi?"

 Triệu Giáp nói: "Tôi muốn đứng bên cạnh tận mắt xem." Gã nói: "Đương nhiên để anh tận mắt xem. Cửa thứ hai của dinh học đạo có khe hở rộng một tấc, nhìn từ ngoài vào thấy thẳng lên công đường, anh cứ việc xem." Triệu Giáp nói: "Nếu quan chịu tự tay nhận bạc thì tôi dám đưa." Liền viết thủ bản, lấy khăn tay gói hai trăm lạng bạc làm một gói. Buổi chiều quan ra công đường, họ đến trước dinh chờ. Gã nói: "Phải có hai gói bạc lót cửa (tiền đút cho người gác cửa)."

 Giáp đưa cho gã. Lúc quan sắp rời công đường, gã cầm bạc và thủ bản lách vào trong, dặn Giáp: "Vừa lúc đóng cửa thì phải ghé vào khe cửa mà nhìn." Đến khi quan rời công đường, Giáp nhìn qua khe cửa thứ hai, thấy quan vẫn đội mũ the, mặc áo cổ tròn đi ra. Gã giơ cao tờ thủ bản dâng lên trước, một tên môn tử (lính hầu cửa trong dinh quan) đỡ lấy đưa vào. Quan mở ra xem rồi nhét vào trong tay áo. Gã lại giơ cao một gói bạc dâng lên, quan liếc tên môn tử, tên ấy đỡ lấy bạc. Quan nhìn một cái rồi quay người đi, tên môn tử bưng gói bạc theo sau vào trong.

 Gã vội chạy đến cửa thứ hai, nói vọng qua cửa với Giáp: "Xong rồi! Xong rồi! Việc đã ổn thỏa. Anh có thấy không?" Giáp đáp: "Tôi tận mắt thấy rồi, quả là ông ấy tự nhận." Gã nói: "Đêm nay không ra được, tôi với anh đành ngủ đêm, một người trong cửa, một người ngoài cửa." Giáp nói: "Miễn việc được ổn thỏa thì nhịn cơm tối cũng được." Hôm sau, mở cửa sớm, gã và Giáp mới cùng đi ra, đến ngay quán trọ của Giáp chúc mừng. Giáp bày tiệc lớn đãi gã. Gã nói: "Đỗ cao rồi thì phải hậu tạ tôi." Giáp đáp: "Tạ thêm một phần mười là lệ thường." Không thêm cũng không bớt (?). Đây là bài học răn chớ tin bọn côn đồ.

 Về sau đến ngày yết bảng, người học trò ấy không có tên. Tìm gã côn đồ thì không thấy tăm hơi, bấy giờ mới biết vị "quan học đạo" nhận bạc hôm trước là do gã đã thông đồng sẵn với người ngủ trực trong nha môn, cho kẻ ấy giả làm quan. Từ cửa thứ hai nhìn vào công đường tuy là tận mắt thấy, nhưng dù sao cũng xa, đâu thấy được rõ, nên mắc lừa mà không biết. Nếu thật là quan tự nhận bạc, cần gì phải mặc áo đội mũ ra ngoài? Cần gì phải dâng thủ bản ngay trên công đường? Lại cần gì phải trao bạc ngay trên công đường? Lẽ nào không thể đưa thủ bản một cách kín đáo? Huống hồ trên công đường có lính lệ ngủ trực, đâu phải chỗ để lén nhận bạc. Gã nhà giàu quê mùa này không hiểu phép tắc quan trường, nên cho rằng tận mắt thấy là chắc chắn, không biết rằng cho anh tận mắt thấy chính là để lừa anh.

 Đóng niêm phong trong phòng của hương quan

 Người nhà giàu tên Tiền Nhất muốn mua cho con suất tiến học. Chủ nhà trọ là Tôn Bính (nhà trọ kiêm làm người môi giới cho khách) có ý lừa ông ta, bèn nói: "Ở đây có ông hương quan (quan đã thôi chức về sống ở quê) họ Lý, vốn là đồng liêu với quan học đạo, hai người rất thân nhau. Nay nếu nhờ ông ấy nói cho một suất tiến học thì chắc chắn được. Để tôi thử bàn với ông ấy." Tiền Nhất nói: "Được."

 Tôn Bính đến tiệm thợ, thấy có hai chiếc rương treo giống hệt nhau, bỏ ba đồng cân bạc mua một chiếc, lại đặt cọc hai phân bạc cho chiếc còn lại, dặn: "Lát nữa tôi dẫn người đến mua, sẽ trả thêm ba đồng cân, không được đổi chiếc khác." Lại mua hai ổ khóa giống nhau. Sau đó đem rương và khóa giao cho người nhà của Lý hương quan, nói: "Anh cân đủ hai trăm lạng đá, bỏ vào rương, khóa ngoài lại, để trong phòng của chủ anh. Lát nữa tôi dẫn người đến nhờ ông nhà anh nói giúp việc tiến học, đem hai trăm lạng bạc thật cho anh niêm phong. Anh mang rương bạc vào, đổi rương đá đem ra. Sau đó chia số bạc ấy với tôi." Người nhà họ Lý nhận lời: "Được."

 Tôn Bính dẫn người nhà họ Lý đến nói với Tiền Nhất: "Tôi đã gặp mặt Lý lão gia rồi. Ông nói việc này dễ thôi, chỉ cần đem bạc mặt cho người nhà ông xem đối chiếu rồi khóa lại, đưa đến nhà ông dán giấy niêm phong, rồi vẫn trả rương bạc cho ta, còn chìa khóa thì giao ông giữ. Đợi có tên đỗ tiến học rồi thì đem nguyên số bạc ấy tạ ông, không được mở rương đổi bạc khác." Tiền Nhất nói: "Mượn nhà anh một chiếc rương treo để dùng." Tôn Bính nói: "Khóa mới thì có sẵn, rương thì ra phố mua." Rồi dẫn người nhà Tiền Nhất mang ba đồng cân bạc ra tiệm mua về.

 Tiền Nhất đem hai trăm lạng bạc, cùng người nhà họ Lý và Tôn Bính, ba bên đối chiếu xong, bỏ vào rương, khóa ngoài lại. Tôn Bính vác rương bạc cùng Tiền Nhất đến nhà Lý hương quan xin dán niêm phong. Lý hương quan cáo ốm, ngồi trong phòng bên trái nhà khách. Người nhà họ Lý cầm rương vào đến bên cửa, thưa: "Bạc đã xem đối chiếu rõ ràng, chỉ xin một tờ niêm phong." Lý hương quan nói: "Đã xem rõ rồi thì trả cho họ tự giữ, lại đây nhận giấy niêm phong."

 Người nhà họ Lý lại cầm rương bạc ra, mang theo một tờ niêm phong, dán trước mặt ba bên. Tiền Nhất tháo chìa khóa giao người nhà họ Lý giữ. Tôn Bính lại vác rương về, giao cho Tiền Nhất tự cất giữ. Ai cũng cho rằng việc đã rất ổn thỏa. Đến khi yết bảng, con Tiền Nhất không có tên. Tôn Bính nói: "Việc không thành, bạc vẫn còn đó, mau thu xếp về đi, kẻo người nhà họ Lý đến đòi tiền kiệu." Tiền Nhất đã thất vọng, buồn bực ra về. Đi nửa đường, gọi thợ mở khóa ra xem thì toàn là đá. Kinh ngạc quay lại, làm ầm ở nhà trọ: "Sao mày thông đồng lừa tao?" Tôn Bính nói: "Tôi làm việc với ông ngay trước mặt, chỗ nào là lừa ông? Nếu ba bên cùng mở rương thì còn trách được nhà họ Lý. Nay ông đi nửa ngày, tự ý mở rương, tôi biết đâu bên trong là bạc hay là đá?" Tiền Nhất biết rõ là Tôn và Lý hợp nhau lừa mình, nhưng việc không có chứng cứ, liệu khó mà truy cứu (?), chỉ chửi mắng chủ trọ một trận rồi về. Đây là bài học răn chớ tin hương quan.

 Lời bàn: Hai chiếc rương giống nhau thì vốn khó phân biệt. Nhưng muốn dán niêm phong thì chỉ cần dán ở ngoài, cần gì phải mang vào trong bẩm rồi mới xin giấy niêm phong? Giả sử lúc ấy đi kiện, truy hỏi nhà bán rương vì sao hai rương giống nhau, có lẽ sẽ chứng minh được Tôn Bính đã mua trước một chiếc, sau mới dẫn người đến mua chiếc kia. Gặp được vị quan sáng suốt thì có thể từ đó tra ra trò lừa đánh tráo.

 Giả vờ niêm phong bạc rồi lấy gạch đánh tráo

 Hách Thiên Quảng ở phủ Kiến Ninh là nhà giàu lớn nhiều đời, có mấy trang trại, phần nhiều trồng lúa gạo trắng. Khi ấy ở Kiến Ninh gạo rẻ mạt. Quản gia của ông là La Ngũ nghe nói giá gạo ở tỉnh thành tăng vọt, bèn rủ chủ đem theo hai người hầu, chở hơn mười thuyền gạo lên tỉnh bán. Lúc ấy quan tông chủ họ Vương (tức quan học đạo, người đứng đầu việc học trong tỉnh) phát bài truyền sẽ mở kỳ thi ở hai phủ Diên Bình và Kiến Ninh, mỗi nơi đều có yết thị, sắp thi chọn nho đồng (học trò chưa có danh phận). Gạo vừa xếp lên thuyền thì có một người khách dẫn hai người hầu đến xin đi nhờ thuyền, ngồi chơi trong thuyền (?). Hỏi đi việc gì, đáp: "Người đưa thư đến nhà quan Vương." Sau lại nói chuyện đến những việc có thể chạy chọt. Thiên Quảng có con trai trưởng sắp đi thi, nghe lời gã rất vừa ý. Chỉ là quan tông chủ các kỳ trước chấm thi rất công, không có cửa sau (?), nên chưa dám tin hẳn.

 Đến tỉnh, gã từ biệt đi, nói: "Quan Vương có công tử ở trong dinh học đạo, chắc sẽ cùng xem bài thi. Tôi thử nói chuyện nhà ông với công tử. Nếu được nhận lời, tôi sẽ ra báo lại; nếu tôi không ra thì việc không thành, cũng sẽ không có tin gì nữa." Thiên Quảng nói: "Phải." Ông ngầm sai một người hầu theo dấu xem gã đi đâu, quả nhiên gã vào dinh học đạo. Mấy hôm sau gã ra nói: "Việc thành rồi. Ông đem bạc ra đối chiếu, cất vào rương da của tôi, ngoài dán niêm phong, bạc vẫn do ông tự giữ. Sau khi có tên đỗ tiến học thì giao rương bạc cho tôi." Thiên Quảng nghĩ bạc tuy đã đối chiếu nhưng vẫn do mình cất, có gì không được, liền làm theo lời đối chiếu xong. Không biết gã có phép gì: bạc rõ ràng do chính Thiên Quảng bỏ vào, tự tay khóa lại, gã chỉ dán một tờ niêm phong rồi đi, lại hẹn: "Đêm nay công tử có thể lẻn ra, tôi cùng cậu ấy xem qua là việc tốt đẹp." Chờ liền mấy đêm không thấy đến, Thiên Quảng mở rương da ra xem thì bên trong toàn là gạch đá, số bạc trước đã bị lừa mất. Đây là bài học răn khi niêm phong bạc phải đề phòng bị đánh tráo.

 Lời bàn: Mua suất tiến học, mua suất bang bổ (suất học trò được nhà nước cấp lương), thậm chí mua cả cử nhân (người đỗ kỳ thi hương cấp tỉnh), việc ấy nơi nào cũng có, năm nào cũng có. Mà riêng phủ Kiến Ninh bị lừa hại liên tiếp nhiều hơn cả. Bởi dân quận Kiến Ninh giàu, của nhiều, tính lại nông nổi, dễ tin. Dù bị lừa nhiều lần mà người nối nhau chạy chọt mua bán vẫn không dứt. Bởi vậy bọn côn đồ dọc đường thường coi mỗi kỳ thi ở Kiến Ninh là một mối làm ăn béo bở.

 Riêng cái phép niêm phong bạc của chúng thì đến nay người ta vẫn không nhìn thấu: rõ ràng cùng niêm phong bạc với nhau, rồi trả lại cho mình giữ, vậy mà gã đi rồi mở ra thì toàn là gạch đá. Có người cho rằng chúng có phép làm bạc biến mất, thần diệu đến thế! Bậc trí khôn nhất cũng khó đề phòng. Chỉ có cách soi gương việc này, không tin là hơn cả. Nếu nóng lòng muốn mua suất tiến học thì đừng niêm phong bạc, phải lấy việc có tên trên bảng làm chuẩn. Nếu chỉ tin tin tức chúng báo lọt ra trước, thì dù đến ba bốn lần, phải thấy cả bảng rồi, cũng chưa thể giao bạc cho chúng; có vậy mới đề phòng được chúng lừa mất.

 Niêm phong bạc trong nhà trống, bày người đến cướp

 Trò lừa có rất nhiều kiểu, nhưng riêng con đường thi cử làm quan thì người tranh nhau chạy chọt đông, nên người bị lừa cũng nhiều. Bọn côn đồ thường nói: chỉ có danh hão mới lừa được lợi thật, chỉ có tiếng hão mới lừa được của thật. Bởi người cầu đường thi cử, lòng ham danh lấn át, dù ném ra món lợi lớn cũng chẳng kịp tiếc, thế là sa vào mánh của bọn côn đồ mà không kịp xét.

 Có con một nhà giàu lớn muốn chạy chọt để được tiến học. Người quản gia đi theo rất giỏi giang. Lên tỉnh dự kỳ thi đại tục (?), họ trọ ở một nhà trọ, sai quản gia tìm đường thông đồng. Trong mấy ngày, kẻ đến mách đường chạy chọt nối nhau kéo tới. Quản gia dò xét hành tung, tra hỏi lai lịch, thấy lời nói với việc làm đều không khớp, dấu vết không rõ ràng, phần nhiều thông đồng mưu mẹo với chủ trọ, nên đều từ chối hết, không tin lời lừa phỉnh.

 Sau có một gã côn đồ giả làm đầy tớ, nói năng chậm chạp, cử chỉ quê mùa chất phác, tự nói mình theo hầu một ông hương quan bị cách chức, ông ấy có quen biết cũ với quan tông chủ, đến đây để "đánh thu phong" (tìm đến người quen đang làm quan để xin xỏ tiền của). Gã dẫn quản gia đi gặp ông hương quan, trông quả có vẻ một ông quan nhỏ nghèo túng. Bàn định một suất tiến học, chỉ tạ một trăm lạng bạc ông cũng chịu, nói chỉ cần bạc mặt mang đến quán ông niêm phong. Quản gia nói: "Niêm phong ở quán tôi." Ông hương quan nói: "Việc nên cẩn mật, quán của anh đông người, đồn ra không tiện. Phía dưới đây có một ngôi nhà trống của Cố tú tài, trước tôi định mượn ở đó, vì mượn đồ đạc không tiện nên dời sang đây. Có thể cùng người của tôi (?) đến đó niêm phong là ổn thỏa nhất." Quản gia nài ông hương quan đến quán mình đang ở xem niêm phong cho chắc. Ông hương quan nói: "Anh còn nghi ngờ thì phía tôi chỉ có một người (?), anh muốn đem bao nhiêu người đến cùng niêm phong cũng được."

 Quản gia về, cho rằng người ngoài không nên để biết, chỉ cùng cậu chủ đi. Quả nhiên chỉ có một gã đầy tớ quê ở đó. Vừa đem bạc ra đối chiếu xong thì bỗng có mấy tên côn đồ phá cửa xông vào nói: "Bọn mày mua tú tài, bọn tao bắt đi tố cáo!" Chúng đánh ngã cả ba người, cướp sạch bạc. Gã đầy tớ quê bò dậy, làm ra vẻ buồn bực. Quản gia đứng dậy nắm tay gã nói: "Không cần buồn, bạc này cũng chẳng nhiều. Cùng về quán tôi niêm phong lại." Gã đầy tớ không chịu đi. Cậu chủ nói: "Việc đã hỏng rồi, sao còn làm nữa?" Quản gia nói: "Tôi tự có cách." Rồi cố kéo gã đầy tớ đi, một mặt bảo cậu chủ mau thu xếp về nhà.

 Quản gia thuê người trong quán, tự nhận mình là nho sĩ (người đi thi), cùng gã đầy tớ quê bị khóa chung với nhau giải lên huyện, khai việc bị lừa cướp. Quan huyện nói: "Anh không nên mua suất tiến học; kẻ đưa người nhận đều có tội. Huống hồ bị côn đồ cướp bạc thì liên can gì đến người nhà hương quan?" Quản gia nói: "Kẻ cướp bạc chính là đồng bọn của tên côn đồ này. Chỉ xin tra cho ra số bạc ấy, tôi tình nguyện để sung công, lại xin chịu phạt nặng cùng tội với tên côn đồ." Quan huyện sai người đi gọi ông hương quan thì ông ta đã trốn từ sớm. Quan huyện nói: "Đây quả là côn đồ, dùng hình tra khảo thật nặng." Gã đầy tớ chịu không nổi đòn, xin bồi một nửa. Truy đủ số ấy giao cho quản gia rồi, quản gia lại xin truy đủ cả, cam chịu cùng bị đày đi làm phu trạm dịch. Gã đầy tớ chết cũng không chịu khai đồng bọn, lại bị tra tấn nhiều lần, không còn gì để truy. Bèn xử gã tội đồ (đày đi làm khổ sai), còn quản gia chỉ bị xử đánh gậy rồi cho về. Đây là bài học răn khi niêm phong bạc phải đề phòng bị cướp.

 Lời bàn: Quản gia tuy giỏi giang, rốt cuộc vẫn bị bọn côn đồ lừa cướp. Nhưng ngay sau khi bị cướp liền bắt được gã đầy tớ côn đồ cùng giải lên quan, cam chịu cùng tội, nên rốt cuộc truy lại được một nửa, bọn côn đồ cũng chẳng được lợi gì. Nếu là chính cậu con nhà giàu thì hẳn không chịu cùng tội với côn đồ, và sau một vụ cướp thì đành chịu bó tay. Có người hỏi: quản gia nhận thay là nho sĩ, nếu quan bắt làm bài khảo thì sao? Đáp: kẻ đi nhờ vả chạy chọt vốn đã là kẻ bất tài, quan cần gì khảo? Dù khảo không đạt cũng chẳng hại gì.

 Giả làm khách "đánh thu phong" để ôm mối lừa đảo

 Quan học hiến (tức quan học đạo) họ Giản rất liêm chính sáng suốt. Khi mở kỳ thi đại tục (?), có một vị khách đến "đánh thu phong", trọ ở chùa Khai Minh.

 Hôm sau có một gã côn đồ dẫn ba người hầu đến, cũng trọ cùng chỗ. Ở bên trong thì gã sang chào hỏi, tự xưng là họ hàng với quan học hiến (?), cũng đến đánh thu phong. Ra ngoài thì khoe mũ áo, người hầu vây quanh còn rầm rộ hơn. Mỗi lần ngồi kiệu che lọng đi lại, học trò trong chùa gặp đều lầm mà chỉ trỏ: "Đây là người đồng hương của quan học đạo." Lại thấy quan Giản đích thân đến chào đáp lễ, lại mời rượu, vốn đều là đến với vị khách thu phong thật, nhưng gã côn đồ chuyên dựa vào cái bóng bên ngoài mà mạo danh để lừa người. Ông Giản là người nghiêm minh, chẳng mấy ngày đã cho vị khách thu phong thật lên đường rồi. Chỉ còn gã côn đồ ở lại chùa. Đồng bọn của gã bên ngoài cố ý đồn khắp nơi: "Người đồng hương của quan học đạo đang ở chùa nọ." Trong đám học trò cũng truyền nhau rất nhiều, có nhiều người muốn cầu đỗ kỳ đại tục, chỉ là không có ai đứng ra giữ bạc làm bảo đảm.

 Gã côn đồ lén thông đồng với bọn thư thủ (người chép sổ sách giấy tờ trong nha môn) và tạo lệ (lính sai dịch) trong dinh học đạo đến chỗ mình, rồi giao cho học trò niêm phong bạc gửi ở nhà bọn ấy. Người ta đã tin là khách thu phong thật, lại có người làm việc trong nha môn cùng tham dự, bạc niêm phong gửi ở nhà họ, còn lo gì nữa? Gã khách côn đồ hễ mở miệng là nói: ông ấy muốn xin cho mười suất, mỗi suất ba trăm lạng. Lúc ấy người đi thi đông, ai nấy tranh nhau xô đến. Mấy ngày đã đủ mười người, cùng ngày niêm phong bạc gửi ở nhà các thư thủ, tạo lệ, giao nhận rõ ràng, tổng cộng ba nghìn lạng bạc. Sau lưng, bọn chúng đã chia chác xong xuôi.

 Nhưng chúng nghĩ sau này không có tên đỗ thì không thể trả lời mọi người, bạc làm sao lấy đi trót lọt? Bèn thuê một người đến chỗ quan học đạo tố cáo, nói các thư thủ, tạo lệ trong nha môn là tên này tên nọ, câu kết với khách côn đồ bên ngoài, chiêu dụ học trò, bạc bao nhiêu lạng, niêm phong gửi ở nhà những người ấy. Quan Giản nhận đơn, lập tức ra bài trắng (lệnh bắt khẩn), truy bắt gã khách côn đồ gấp như lửa cháy. Gã côn đồ thu phong liền nhân cơ hội trốn mất. Quan lại bắt các thư thủ, tạo lệ trong nha, tra kẹp mà đều không chịu khai, mỗi người bị đánh ba mươi gậy và bị cách dịch (đuổi khỏi việc sai dịch trong nha môn). Lại sai người đến nhà bọn sai dịch lục soát. Những người có tên dự vào việc chạy chọt nghe tin dấu vết bị lộ, chỉ sợ bị gọi tên bắt bớ, ai nấy chạy tán loạn về huyện mình, bỏ cả bạc, không dám đến hỏi. Do đó bọn côn đồ yên ổn hưởng số bạc đã chia. Bọn thư thủ, tạo lệ tuy bị cách dịch, nhưng không có tang vật làm chứng, về sau lại lần lượt chạy chọt vào làm lại. Chỉ là nhất thời bị tra kẹp, đánh đòn; mà hình phạt dùng với người trong nha môn thì cũng chỉ như diễn kịch, còn cái được thì nhiều, đâu chỉ đủ bù cái mất. Đây là bài học răn chớ tin khách đánh thu phong.

 Lời bàn: Gã côn đồ này xưng là đồng hương của quan học đạo, mà quan học đạo đã đến chào, lại mời rượu, thì đúng là đồng hương rồi. Huống hồ bọn thư thủ, tạo lệ đều là người có chức dịch, che chở cho hắn, ai mà nghi được? Không biết rằng người đồng hương thật đã đi, còn kẻ này chỉ mượn danh. Bọn người trong nha môn chỉ biết hám lợi, đã vơ được nhiều thì tiếc gì vài chục gậy. Huống hồ số bạc chúng chia được vẫn còn, dù bị cách dịch thì sao đủ để trừng trị? Người đời nay bảo sai dịch nha môn hiểu pháp luật, đâu biết kẻ coi thường pháp luật chính là kẻ hiểu pháp luật. Chỉ cần đứng trên đất thật, làm việc thật, lấy học vấn thật mà đổi lấy công danh thật, đừng nảy lòng cầu may, đừng toan chạy chọt, thì bọn côn đồ lừa đảo lấy đâu mà len vào được!

 Những kẻ bị lừa kia đều là hạng lười học, không ra gì, tự chuốc lấy tai họa mà thôi.

 Gửi bạc cho chủ quán, bị lấy trộm rồi trốn mất

 Có ba tên côn đồ hợp bọn, cùng lừa được ba trăm lạng bạc, chưa chịu chia ngay, mà để lại cùng nhau dựng "lều lừa" (cái ổ bày sẵn để lừa) mưu một vụ lừa lớn. Trước hết sai một tên lên tỉnh, đến một phủ cách tỉnh thành hai ngày đường, bỏ bảy mươi lạng bạc mua nhà, bên trong là kho xây kiên cố (?), bên ngoài là dãy nhà mặt phố mở một quán trọ. Lại bỏ năm mươi lạng cưới một người vợ, mua một đứa hầu gái, mua thêm một gã đầy tớ, còn mấy chục lạng trong tay để tiêu dùng trong nhà. Người ta thấy quán ấy có vợ con, đầy tớ, ăn tiêu đầy đủ, nên nhiều người đến trọ.

 Phủ này gần tỉnh thành. Những năm trước, quan văn tông (tức quan học đạo) tổ chức kỳ thi khoa cử không kịp, thường gọi học trò ở phủ lân cận đến đây thi chung để tiện đi về. Mỗi khi học trò con nhà giàu chọn quán, tất trọ ở đây. Khoa Nhâm Tý, tháng sáu, kỳ thi đã gần kề, lại gọi sinh viên (người đã đỗ vào trường, có danh phận học trò nhà nước) của hai phủ khác đến đây thi chọn. Trong quán có ba vị tú tài người Kiến Ninh và Thiệu Vũ, đều là nhà giàu lớn.

 Một hôm có một vị khách dáng nho sĩ, phong thái đường bệ, mũ áo chỉnh tề, đậu thuyền ngoài thành, vào quán này, lén hỏi chủ quán: "Anh có biết trong đám tú tài dự thi có ai là nhà giàu lớn không?" Chủ quán đáp: "Ba vị trong quán tôi đều là nhà giàu. Ông hỏi làm gì?"

 Khách nói: "Có việc hay muốn bàn với họ." Chủ quán hỏi: "Việc hay gì? Sao không nói với tôi?" Khách nói: "Anh không phải người trong nghề, chỉ nên bàn với các tú tài." Chủ quán ra nói với ba tú tài: "Ông khách này hỏi trong các tú tài dự thi ai giàu nhất, có việc hay muốn nói. Tôi hỏi việc gì thì ông ấy không chịu nói. Các vị thử hỏi xem ông ấy nói việc gì." Ba người cùng vào chào hỏi, nói: "Cụ hỏi nhà giàu, nhà chúng tôi đều có vạn lạng, có việc hay gì xin cứ nói." Khách nói: "Các vị có chịu lo liệu để được đỗ không?" Ba tú tài đáp: "Được đỗ thì ai cũng chịu lo liệu. Ông có đường đi nước bước gì?"

 Khách nói: "Tôi cũng không làm được gì, cũng không biết đường nào. Nhưng nếu quả chịu lo liệu thì mỗi người chuẩn bị một nghìn lạng bạc, đem đến quán này đối chiếu, niêm phong xong rồi trả lại cho các vị giữ, tự khắc sẽ có người chỉ đường." Ba người hẹn bốn ngày sau về nhà lấy bạc đến đối chiếu. Khách từ biệt ra về. Ba người ngầm sai người theo khách, thấy ông ta xuống thuyền, trong thuyền chỉ có một người nhà, về báo lại như thế. Ba tú tài mừng nói: "Đây hẳn là người của quan đại chủ khảo (vị quan đứng đầu chấm thi), có thể tin được."

 Chủ quán ra hỏi: "Vừa rồi nói việc gì?" Ba tú tài nói: "Việc này chưa chắc, nếu thành thì sẽ hậu đãi anh." Bốn ngày sau, người nhà của ba nhà đều mang bạc đến. Khách đúng hẹn đến hỏi, ai cũng đáp bạc đã đủ. Khách nói: "Đêm nay đối chiếu rõ ràng rồi niêm phong." Ba tú tài nói bạc nhiều, ban đêm không tiện, sáng mai vào nhà trong của chủ quán đối chiếu. Khách nói: "E chủ quán không kín việc, chi bằng niêm phong ở phòng khách bên ngoài càng kín hơn." Ba tú tài nói: "Sáng mai đến lúc ấy sẽ bàn." Khách từ biệt.

 Sau bữa cơm tối, chủ quán ra nói: "Các vị bàn với ông khách việc niêm phong bạc, khách lạ khó lường, vách cửa ở đây lại mỏng manh, nếu ban đêm hắn dẫn người đến cướp thì phải đề phòng. Theo ý tôi, có thể cất vào trong cửa nhà tôi (?), các vị ở bên ngoài để tâm canh giữ thì bảo đảm yên ổn." Ba tú tài nói: "Phải." Cùng đem sáu rương da đựng bạc gửi cả vào trong nhà chủ quán. Chủ nhà giấu vợ và hầu gái, đem hết bạc theo cửa sau ra ngoài, cùng đồng bọn trốn đi trong đêm, chỉ dặn vợ: "Mai ba tú tài hỏi tôi thì cứ nói sáng sớm ra ngoài tìm người, lát nữa sẽ về."

 Hôm sau, khách hớn hở đến đối chiếu bạc. Các tú tài nói: "Bạc giao chủ quán cất giữ, sáng nay ông ấy ra ngoài, đợi chút sẽ về." Đợi đến trưa, chủ quán không về, khách từ biệt về thuyền. Buổi chiều lại sai người nhà đến hỏi, vẫn đáp là chủ quán chưa về. Đến trưa ngày thứ ba, hỏi vợ chủ quán đòi rương da, người vợ đáp chẳng hề thấy rương nào. Ra bờ sông tìm thuyền khách cũng không thấy nữa. Lại hỏi vợ chủ quán đòi, mụ khăng khăng là không thấy. Mặc cho vào lục soát, rốt cuộc không thấy dấu vết. Hỏi chủ quán rốt cuộc đi đâu, mụ nói: "Đêm hôm trước đã đi rồi, dặn tôi trả lời các ông như vậy." Ba người đang hoảng hốt.

 Lại nói ba tên côn đồ lấy được bạc trong đêm đi, đã ra khỏi địa phận, tối đến gõ cửa xin trọ một quán. Chủ quán thấy chúng đến muộn, nhấc sáu rương thấy đều nặng, nghi là giặc cướp, định sáng hôm sau gọi người bắt. Ba tên nghe động tĩnh, sáng sớm trời chưa sáng chỉ gánh được bốn rương đi, để lại hai rương gửi ở quán. Chủ quán càng nghi là giặc, đi tố cáo với quan. Quan thái phủ (quan tri phủ) đem bạc mở từng gói ra, trong một gói có tờ văn tự giao kèo, ghi người nọ mua cử nhân. Thái phủ cho bắt sinh viên ấy đến, hắn không dám nhận. Thái phủ dùng lời ngọt dụ dỗ, hắn bèn khai nhận, liền bị tống giam. Sau hắn lại chạy chọt nhờ người nói giúp để được tha, lại bị lừa mất thêm bốn trăm lạng bạc nữa mới khỏi bị trình lên quan đạo. Quan lại tịch thu nhà của chủ quán kia, đem bán vợ và hầu gái của hắn, còn một nghìn lạng trong rương thì đều thu vào kho. Còn những người có bốn rương bị bọn côn đồ gánh đi thì may không bị lộ tên, nên không bị lừa thêm lần nữa. Thế thì quan phủ cũng là một tên côn đồ. Đây là bài học răn chớ tin chủ quán trọ.

 Lời bàn: Chủ quán có vợ con là đáng tin cậy nhất. Hắn chịu cất giữ bạc giúp thì ai mà không tin. Nào ngờ vợ thiếp của hắn đều là mua về để dựng ổ lừa; hắn lừa được món lợi lớn thì bỏ đi, cưới vợ thiếp khác, hưởng giàu sang lớn. Quán có cả gia quyến mà còn không thể tin, đường đời hiểm hóc đến thế. Người ta sao lại không lo làm việc thật, mà đi tin bọn côn đồ để làm chuyện mạo hiểm?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video