Thiên 79 — Bàn về Học Đường và Từ Quán

 Bàn về Học đường và Từ quán (kèm phần Khôi tinh và đường khoa cử)

 Học đường (một "sao" trong lá số chỉ việc học hành) giống như người đi học ở trường. Từ quán (sao chỉ tài văn chương, địa vị học thuật cao) giống như người làm quan ở viện Hàn lâm (cơ quan của triều đình chuyên soạn thảo văn thư, gồm những người giỏi chữ nghĩa nhất), nên gọi là "từ quán", lấy ý học vấn tinh thông, văn chương hơn người.

 Trường sinh (giai đoạn đầu trong mười hai giai đoạn thịnh suy của một hành, ví như lúc mới sinh ra) là vị trí chính của Học đường. Ví dụ người mệnh Kim gặp Tân Tỵ: Kim trường sinh ở Tỵ, mà Tân Tỵ xét theo nạp âm (cách quy mỗi cặp can chi trong sáu mươi Giáp Tý về một hành riêng, như Tân Tỵ thuộc "Bạch Lạp Kim") cũng thuộc Kim, thế là đúng cách.

 Lâm quan (giai đoạn một hành đã trưởng thành, mạnh mẽ, ví như người ra làm quan) là vị trí chính của Từ quán. Ví dụ người mệnh Kim gặp Nhâm Thân: Kim lâm quan ở Thân, mà Nhâm Thân theo nạp âm cũng thuộc Kim. Các hành khác cứ thế suy ra.

 Hồ Trung Tử nói: "Văn tinh vào mệnh, cười Ban, Mã là kẻ bất tài" (Văn tinh: sao chủ về văn chương; Ban, Mã: Ban Cố và Tư Mã Thiên, hai nhà sử học, văn hào lớn đời Hán; ý nói người có sao này văn tài còn hơn cả họ). Lời chú giải: Ất Hợi và Đinh Tỵ là Văn tinh, lấy ý Mộc trường sinh ở Hợi, Hỏa lâm quan ở Tỵ. Coi trọng Mộc và Hỏa vì đó là hình ảnh văn chương bừng sáng, rực rỡ sắc đỏ sắc xanh.

 Có người lại dựa vào nạp âm mà luận rằng: "Hỏa bao mà không bao, chỉ Ất Hợi có được; Thổ bao mà không bao, chỉ Đinh Tỵ có được" (?) (Ất Hợi nạp âm thuộc Hỏa, Đinh Tỵ nạp âm thuộc Thổ). E rằng chưa đúng.

 Diêm Đông Tẩu cho rằng: năm, tháng, ngày, giờ có Giáp, Ất, Bính, Đinh nằm rải ở bốn vị trí, nối liền nhau không đứt quãng, sắc xanh (Mộc) sắc đỏ (Hỏa) hợp thành văn vẻ, như Giáp Dần, Ất Hợi, Đinh Dậu, Bính Thân; hoặc Giáp Tý, Bính Dần, Giáp Dần, Bính Dần v.v., chủ về văn tài khác hẳn người thường.

 Sách "Ngọc Tiêu Bảo Giám" thì lấy việc có đủ Mộc, Kim, Hỏa, sắc đỏ sắc trắng hợp thành văn vẻ, như Bính Dần gặp Kỷ Hợi và Tân Tỵ: Bính Dần nạp âm là Hỏa, Kỷ Hợi là Mộc, Tân Tỵ là Kim, mà đều đứng trên đất trường sinh của hành mình (Hỏa sinh ở Dần, Mộc sinh ở Hợi, Kim sinh ở Tỵ), chủ về văn chương xuất sắc, thông minh vượt bậc.

 Sách ấy lại lấy trường hợp đủ cả Thân, Tý, Thìn mà đều gặp can Bính, như người sinh năm Bính Tý, tháng Bính Dần, ngày Bính Thìn, giờ Bính Thân. Bính là chân thủy (Thủy thật sự, vì theo phép hóa hợp, Bính hợp với Tân thì hóa thành Thủy); Thân, Tý, Thìn là chính vị của Thủy (ba chi này hợp lại thành cục Thủy). Can chi đều thấy đủ như thế, nếu có Kim thì quý hiển, không có Kim cũng chủ về học vấn sâu rộng như biển sâu sóng lớn.

 Sách "Quỷ Cốc Yếu Quyết" lại nói: Mậu, Kỷ chồng chất, hai vị trí mang khí vượng, lại kiêm nguyên lộc (lộc gốc của can năm sinh), như người sinh năm Mậu Tý gặp Mậu Ngọ, Mậu Tuất, Kỷ Mùi, Kỷ Dậu, chủ về văn chương rực rỡ.

 Các nhà còn nói đến cách "Học đường hội lộc" (Học đường gặp lộc). Ví như Kim trường sinh ở Tỵ, lâm quan ở Thân, người can Giáp, Ất có được (vì Kim khắc Mộc, là quan tinh của Giáp Ất; quan tinh là hành khắc can của mình, tượng trưng cho chức quan, quyền quý).

 Thủy và Thổ trường sinh ở Thân, lâm quan ở Hợi, người can Bính, Đinh (Thủy là quan tinh) và Nhâm, Quý (Thổ là quan tinh) có được. Mộc trường sinh ở Hợi, lâm quan ở Dần, người can Mậu, Kỷ có được. Hỏa trường sinh ở Dần, lâm quan ở Tỵ, người can Canh, Tân có được.

 Cách này còn gọi là "Quan quý học đường": lấy vị trí trường sinh của quan quý (hành làm quan tinh) làm Học đường, lấy vị trí lâm quan của quan quý làm Từ quán.

 Có cách "Học đường hội thực" (Học đường gặp thực thần; thực thần là hành do can mình sinh ra và cùng tính âm dương, chủ về ăn uống, phúc lộc, tài năng bộc lộ). Ví như Giáp lấy Bính làm thực thần, gặp Bính Dần; Ất lấy Đinh làm thực thần, gặp Đinh Tỵ; Bính lấy Mậu làm thực thần, gặp Mậu Thân, v.v.

 Nếu kèm thêm quan tinh, ấn (hành sinh ra can mình, chủ về che chở, học vấn, ấn tín chức quyền) và dịch mã (sao chủ về đi lại, thăng tiến, xê dịch) thì phúc dày. Nếu gặp lộc (vị trí can mình mạnh nhất, chủ bổng lộc), quý nhân (Thiên ất quý nhân, sao lành nhất, chủ được người giúp đỡ), tam kỳ (ba can quý đi liền nhau như Giáp Mậu Canh, Ất Bính Đinh, Nhâm Quý Tân), Thiên đức, Nguyệt đức (các sao phúc đức giải hung) thì khí trong. Nếu gặp hình, khắc, xung, phá (các quan hệ chống đối, làm tổn hại nhau giữa các chi) thì khí đục.

 Khí trong thì đỗ đạt cao vời; phúc dày thì quan tước cao sang vẻ vang; khí đục thì phúc lộc mỏng manh, chức quan thấp hèn.

 Có cách "chỗ trường sinh gặp khắc": người can Giáp, Ất gặp Tân Hợi; người can Đinh, Bính gặp Nhâm Dần; người can Mậu, Kỷ gặp Giáp Thân; người can Canh, Tân gặp Đinh Tỵ (tức can khắc mình ngồi trên chỗ trường sinh của hành mình). Cách này gọi là "Quan tinh học đường", chủ về đỗ khoa giáp (đỗ đạt trong các kỳ thi lớn của triều đình) và được vào làm quan thị tòng (quan hầu cận bên vua).

 Có cách nạp âm gặp vị trí đế vượng (giai đoạn một hành cực thịnh trong mười hai giai đoạn) mà Thiên ất quý nhân lại nằm đúng chỗ ấy. Ví như người sinh năm Kỷ Dậu (nạp âm Thổ, Thổ đế vượng ở Tý, mà Tý lại là quý nhân của can Kỷ) có ngày hoặc giờ là Bính Tý, Canh Tý; người sinh năm Nhâm Ngọ (nạp âm Mộc, Mộc đế vượng ở Mão, Mão là quý nhân của can Nhâm) có ngày hoặc giờ là Tân Mão, v.v. Cách này gọi là "Học đường hội quý", chủ về thanh cao và quý hiển.

 Phàm Học đường, Từ quán tuyệt đối không được phạm không vong (những chi bị coi là "trống rỗng" trong mỗi tuần mười ngày, sao rơi vào đó mất tác dụng) và xung phá; can, chi và nạp âm không được bị khắc, như thế mới dùng được.

 Kinh "Chúc Thắng" nói: "Giáp Thìn, Bính Dần là học đường không thật (?); hoặc chỉ giàu nhờ phúc ấm (ơn đức cha ông để lại), quan chức thấp, nghèo khó; đọc sách học hành chỉ có hư danh." Câu này nói Học đường sợ rơi vào không vong.

 Sách "Tam Xa" nói: "Học đường không có khí lực thì chỉ lợi cho việc làm thầy, làm nhà nho." Câu này nói Học đường cần được vượng khí.

 Bài "Lý Ngu Ca" nói: "Học đường nếu lại chầu về dịch mã thì địa vị tột bậc, công huân cao, vượt trên thiên hạ." Câu này nói Học đường cần có dịch mã.

 Bài ấy lại nói: "Sinh ra có lộc, mã và học đường thật, nếu cùng có Từ quán thì chủ về văn chương. Lẽ gặp mà như không gặp, ai người hiểu được (?); không gặp xung khắc thì phúc lộc hưng thịnh."

 Lại nói: "Nơi Văn tinh tụ hội là điềm lành trong loài người, tiếng tăm vẻ vang một mình đứng đầu đám anh hùng; sinh ra không gặp học đường thật thì tài học sao có thể xuất chúng được." Câu này nói Học đường sợ bị xung phá, bị khắc.

 Huống chi mệnh người hợp cách, hợp với lẽ tạo hóa thì cũng không phải chỉ nhờ Học đường, Từ quán mà được thành đạt.

 Sách "Tử Bình" nói: Học đường là khí thanh tú của âm dương trời đất, là thần trường sinh của ngũ hành, tức như Giáp gặp Hợi, Ất gặp Ngọ (Giáp là Mộc dương trường sinh ở Hợi, Ất là Mộc âm trường sinh ở Ngọ), v.v. Chỉ cần tháng hoặc giờ có một vị trí gặp là được, không cần đủ cả.

 Nếu lại mang thêm Thiên ất quý nhân, như ngày Đinh giờ Dậu hoặc tháng Dậu (Dậu vừa là chỗ trường sinh của Đinh, vừa là quý nhân của Đinh), người đọc sách gặp được thì chủ về thông minh, khéo léo, đỗ cao, giỏi văn chương.

 Lại thêm dụng thần (yếu tố then chốt giúp lá số cân bằng, có ích nhất cho mệnh) được đất tốt, không có thần khắc chế đè nén, và gặp Đức, Tú (các sao phúc đức như Thiên đức, Nguyệt đức, Đức tú quý nhân) thì sự nghiệp nhà nho đứng đầu một đời; nó cùng với tài (hành bị can mình khắc, chủ về của cải), ấn, thực thần trong mệnh hỗ trợ lẫn nhau như trong với ngoài.

 Kinh nói: "Học đường có sinh khí thì văn chương đứng đầu một đời, lại giàu sang." Lại nói: "Học đường không cần chỉ xét quan tinh, văn chương không cần chỉ xét ấn thụ (tức ấn, hành sinh ra can mình)."

 Người xưa lấy trường sinh làm Học đường là lấy ý có sinh khí thì đi học thành, không cần chỉ xét theo can ngày; chỉ cần trong tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ của lá số) có Dần, Thân, Tỵ, Hợi là có học vấn.

 Bốn cung này tụ khí trong lành nhất của trời đất; trong đó có bốn dịch mã, bốn kiếp sát (sao chủ về cướp đoạt, tai họa bất ngờ, nhưng cũng chủ mưu lược), đều mang ý sinh sôi phát triển. Tý, Ngọ, Mão, Dậu là tứ bại (bốn chi ứng với giai đoạn mộc dục, dễ suy bại), khí đục; Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là tứ khố (bốn chi là "kho" chứa các hành), khí tạp.

 Ví như tiết khí trong tháng đến Dần, Thân, Tỵ, Hợi (tức đầu bốn mùa) thì không lạnh không nóng, gió khí tự nhiên trong trẻo, ôn hòa. Phàm Học đường nằm ở năm và tháng là có sức nhất.

 Can ngày tự được trường sinh thì lại không thích nằm ở nguyệt lệnh (chi tháng sinh, quyết định khí thế các hành trong lá số), vì nếu nguyệt lệnh gặp trường sinh, khi đại vận (các giai đoạn mười năm trong đời, tính từ tháng sinh) đi thuận thì ngay sau đó bước vào giai đoạn mộc dục (giai đoạn thứ hai sau trường sinh, ví như trẻ mới tắm gội, yếu ớt, dễ hư hỏng).

 Nếu bát tự (tám chữ can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh) không mang Học đường, mà khoảng năm, bảy tuổi bước vào đại vận trường sinh của can ngày thì cũng có văn học; tuy không thành nhà nho uyên bác, nhưng chưa đến nỗi hoàn toàn không biết chữ.

 Nếu bát tự không có Học đường, kỵ nhất là khoảng năm, bảy tuổi bước vào hai vận bại và tử (giai đoạn suy bại và chết trong mười hai giai đoạn); dù có thầy nghiêm cũng khó dạy dỗ.

 Mệnh mang hai loại Học đường đều sợ tự hình (chi tự hại chính nó, như Thìn gặp Thìn) và bị khắc phá. Chỉ cần có hình, xung, phá, tổn thì đọc sách không thành. Gặp trùng lặp thì tuy không hại gì, nhưng chỉ một lần bị xung thì rốt cuộc cũng không thuần túy.

 Lại nói: mệnh người không thích tài quá thịnh. Tài là thứ nặng nề, đục, hễ thấy là sinh lòng tham ham, làm mất chí hướng con người.

 Trong tứ trụ nếu trước đã có quan tinh để kìm cái lệch lạc của khí bẩm sinh, thì tính tình cũng cố chấp theo lối cũ, không biết biến thông. Nếu tài thịnh mà không có quan tinh thì vẩn đục không trong; dù có giàu sang cũng ngu dốt.

 Bài ca xưa nói: "Nơi ngũ hành sinh ra là Học đường, âm dương thuận nghịch phải suy xét cho kỹ; dẫn tới chỗ vượng, có chỗ nương tựa thì văn học quý hiển, nếu gặp khắc chế đè nén thì chẳng tốt." Lời chú: trên Học đường mang quỷ (tức thất sát, hành khắc can mình một cách hung bạo) là bị khắc chế đè nén.

 Phàm mệnh có đỗ đạt thì tự nhiên ngũ hành trong trẻo, thuần túy; Học đường và dịch mã sinh vượng trên hành Kim, Thủy; tam kỳ và hoa cái (sao chủ về văn chương, nghệ thuật, tôn giáo, thanh cao) tụ ở ngày và giờ; hoặc có hình xung mà vẫn sinh vượng, Thủy Hỏa sinh nhau (?), phúc thần tụ ở giờ, thiên nguyên (các can trong tứ trụ) không đánh khắc nhau, đều chủ về tiếng tốt trong sạch và đỗ cao.

 Lại nói: tuần Giáp Thìn (nhóm can chi bắt đầu từ Giáp Thìn) mười hai vị (?) gọi là Khôi tinh (sao chủ về đỗ đầu khoa thi).

 Trong tuần ấy lại chọn ra bốn vị Giáp Thìn, Đinh Mùi, Canh Tuất, Quý Sửu, vì Giáp Mộc vượng ở phương Đông, Đinh Hỏa vượng ở phương Nam, Canh Kim vượng ở phương Tây, Quý Thủy vượng ở phương Bắc; lấy vượng khí của từng phương đặt lên trên Thìn, Tuất, Sửu, Mùi mà làm Khôi tinh thật.

 Phàm mệnh người có các vị trong tuần từ Giáp Thìn đến Quý Sửu đều nằm ở ngày và giờ thì không ai không đỗ đạt; có hai, ba vị thì chắc chắn đỗ thứ hạng cao.

 Lại nói: Đinh Hợi, Tân Mão, Canh Tuất là Khôi tinh; ngày giờ gặp thì thường đỗ đầu kỳ thi Giải, thi Tỉnh, thi Điện (ba cấp thi: thi ở địa phương, thi ở bộ Lễ, thi trước mặt vua).

 Lại trong tứ trụ hai lần thấy can hợp nhau thì gọi là Tuế thủ tinh. Người sinh năm Tý mà tháng sinh cũng lấy Tý làm nguyệt kiến (?) thì gọi là Tuế khỏa, chủ về văn học phong phú, khoa danh lẫy lừng.

 Lại bốn vị Dần, Thân, Tỵ, Hợi rất ưa dùng can năm sinh mà độn (phép tính ra can của từng tháng dựa theo can năm, bắt đầu từ tháng Dần) ra bốn vị làm Khôi tinh. Như người sinh năm Quý Tỵ, từ Dần độn ra Giáp Dần, Đinh Tỵ, Canh Thân, Quý Hợi; như người sinh năm Đinh Mão, từ Dần độn ra Nhâm Dần, Ất Tỵ, Mậu Thân, Tân Hợi. Các trường hợp khác cứ theo lệ này.

 Phàm mệnh Kim và Thổ được tú khí, Kim và Mộc được tú khí, Hỏa và Mộc được tú khí, Thủy và Mộc được tú khí, đều chủ về đỗ đạt. Tú khí là khí thanh tú trong nguyệt lệnh. Nói chung can chi có khí lực, lại được tú khí của nguyệt lệnh, đều là mệnh đỗ đạt.

 Bài ca xưa nói về các cách: can ngày vượng ở tháng sinh; Hỏa sáng, Mộc tươi tốt; Kim trắng, Thủy trong; Thổ Kim chồng chất; Thủy Hỏa ký tế (Thủy và Hỏa điều hòa, bổ trợ nhau như nước trên lửa nấu chín thức ăn); Thủy Hỏa luân phiên xen nhau (?); Bính Đinh có gốc rễ; Thiên ất quý nhân bao hàm lẫn nhau; Kim Thủy (tương sinh) — đều là như thế.

 Lại như Mộc sinh mùa xuân gặp thực thương (thực thần và thương quan, những hành do can mình sinh ra); tài và ấn đều nhẹ mà quan sát (quan tinh và thất sát) nặng; sát nặng thân nhẹ mà gặp ấn thụ; có Khôi tinh; quan và sát phân biệt rõ ràng; có tam kỳ — đều là mệnh đỗ đạt, và cũng là dấu hiệu của năm thi đỗ.

 Hồ Trung Tử nói: "Mã kèm tài hợp, dâng thư tiến cử 'một con chim ngạc' nơi triều Tần; quan cùng lộc đón, vượt sóng ba bậc nơi Vũ Môn." (Chim ngạc: loài chim dữ, điển "trăm chim cắt không bằng một chim ngạc", chỉ người tài xuất chúng được dâng thư tiến cử; Vũ Môn: theo tích cá chép vượt ba bậc sóng ở Vũ Môn hóa rồng, chỉ việc thi đỗ.)

 Lời chú: dịch mã của năm đang đi (năm hạn) với dịch mã của năm sinh xung nhau mà không hợp, lại gặp thiên tài, Văn tinh v.v., người ấy tất phát đạt; nếu hợp thì tất không phát. Gặp quan và lộc thì ắt thành đạt; không gặp quan và lộc thì chỉ phát lên mà thôi.

 Lại nói: phàm năm đỗ cử nhân, điều cốt yếu là thái tuế (can chi của năm đang xét) và nguyệt kiến (chi tháng sinh) hòa hợp với nhau mà tạo phúc. Còn các thứ như "Giáp Mậu Canh, Ất Bính Đinh" (bài quyết tìm Thiên ất quý nhân theo từng can) đều không cố định, chỉ lấy thái tuế của năm đang đi và nguyệt kiến của tháng sinh mà tham chiếu suy đoán.

 Lại nói: phải đại vận đang ở vị trí quan tinh, lại thái tuế mang chính ấn (ấn khác tính âm dương với can mình), hoặc chính Thiên ất quý nhân, hoặc lộc của chính can mình, thì đó là năm thi đỗ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video