Thiên 0 — Các lời tựa: tựa «Cổ kim đàm khái», lời đề «Cổ kim tiếu», tựa của Lý Ngư và lời tự tựa

 # Cổ kim tiếu sử (Sử chuyện cười xưa nay)

 Lời tựa sách "Đàm khái"

 Do Long (tức Phùng Mộng Long, tên chữ là Do Long, người biên soạn sách này) soạn xong sách "Đàm khái" (nghĩa là "Bàn chuyện đại khái"). Ông Mai đọc chưa hết quyển đã than rằng: "Kẻ sĩ, người quân tử khi gặp thời thì thể hiện chí mình qua việc làm; khi không gặp thời thì gửi gắm vào lời nói suông. Lão thị (?) có nói: lời nói đùa mà khéo chạm đúng chỗ thì có thể gỡ được chuyện rối ren. Thế nhưng nói chuyện đâu phải dễ! Không có học thì không đủ sức nói; không có hiểu biết thì không thể nói; không có gan thì không dám nói; không có nỗi bực bội uất ức dồn nén trong lòng mà chẳng có đường giãi bày thì cũng chẳng muốn nói.

 Gom cả xưa nay vào trong lòng bàn tay, gửi sách Xuân Thu nơi đầu lưỡi (Xuân Thu là bộ sử do Khổng Tử biên soạn, nổi tiếng vì khen chê nghiêm khắc qua từng chữ; ý là dùng lời nói để khen chê như sử Xuân Thu). Khen thì có thể thay cho lời ca tụng của dân chúng, chê thì cũng không trái với lẽ công bằng nơi 'hương hiệu' (trường làng ở nước Trịnh thời Xuân Thu, nơi dân chúng tụ họp bàn luận việc chính sự; Tử Sản giữ lại để nghe dân nói). Đó thật là việc khoái chí của kẻ sĩ, người quân tử không gặp thời!"

 Do Long nói: "Không phải vậy. Ông chẳng thấy con sáo sậu đó sao? Học nói không thành, nhưng cũng đủ tự mua vui. Tôi không có học, không có hiểu biết, lại gan đã tiêu, chí đã nguội rồi! Đời này sao có thể bàn sâu được! Chỉ bàn một vài chuyện vô hại, nên gọi là 'khái' (đại khái)."

 Ông Mai nói: "Có thế thật sao? Tôi sẽ lấy những điều ông đã bàn để suy ra đại khái những điều ông chưa bàn." Do Long nói: "Nếu thế thì là bêu tội tôi ra rồi!" Ông Mai cười nói: "Có hại gì đâu? Người quân tử không vì lời nói mà cất nhắc người, triều đình thánh minh lẽ nào lại vì lời nói mà bắt tội người? 'Hiểu ta hay bắt tội ta' (lời Khổng Tử nói về sách Xuân Thu: người hiểu ta là nhờ Xuân Thu, kẻ bắt tội ta cũng vì Xuân Thu), tôi xin gánh thay ông." Thế là sách này được lưu hành ở đời.

 Người em trong hội Cổ Đình là Mai Chi Huân, tên chữ Huệ Liên, viết.

 Đề sách "Cổ kim tiếu" (Chuyện cười xưa nay)

 Các anh em trong Vận xã (một hội văn thơ) buồn bực không có gì vui, chẳng chịu nổi việc đọc lại "Ly tao" (bài thơ dài đầy u uất của Khuất Nguyên), tính ra chỉ có cái cười là đủ để tự mua vui, thế là tranh nhau chuộng cười, tôn hội trưởng Tử Do (tức Phùng Mộng Long) làm "tiếu tông" (bậc tông sư, ông tổ của cái cười).

 Tử Do vốn là người học rộng biết nhiều, đến cả những sách ghi chép chuyện vặt, các tập tạp thuyết, đều xem khắp không sót. Mỗi khi ông phẩy phất trần mà nói chuyện (người xưa khi đàm luận thường cầm cây phất trần làm bằng lông đuôi hươu), xen lẫn những chuyện mới nghe gần đây, các anh em liền cười phá lên. Gió cười nổi lên thì mây u uất tan đi, chim chiều giật mình, cá dưới nước lạnh nhảy lên, hoa núi vì thế mà nở khắp, lá rừng vì thế mà rung rụng. Sớm tối tụ họp, vỗ tay vểnh râu cười, chẳng còn biết đến niềm vui của bậc ngồi quay mặt về hướng nam làm vua nữa.

 Một hôm đi dạo ngoài đồng đã mỏi, mọi người tản ra nghỉ bên rào giậu bụi cây, không có gì để nói, lại tha hồ nói cười. Từ trong trường làng bỗng có một ông đồ hủ lậu lơ ngơ bước tới, nghe tiếng cười, chắp tay vái xin cho biết vì sao mà cười. Tử Do bất đắc dĩ, kể cho một chuyện nông cạn dễ hiểu, ông đồ cũng chợt hiểu ra, bật cười ha hả một tràng dài.

 Tôi riêng hỏi Tử Do: "Cười chữa được bệnh hủ lậu sao?" Tử Do đáp: "Hẳn là vậy. Sấm sét không cướp được tiếng cười của ta, quỷ thần không định đoạt được cuộc cười của ta, cõi hỗn độn (trạng thái mịt mù trước khi có trời đất) không dập tắt được mầm cười của ta. Kẻ mắt hẹp hòi, ta sẽ cười cho mắt nó mở to; kẻ lòng bế tắc, ta sẽ cười cho lòng nó thông suốt. Còn có thể phá tan phiền muộn, trừ bỏ giận hờn, dẹp yên hoạn nạn, giải mối nghi ngờ, há chỉ chữa bệnh hủ lậu mà thôi sao!"

 Các anh em bước lên nói: "Anh đừng coi cái cười là của riêng trong hội, xin soạn một bộ sách để truyền rộng nó ra, làm giãn mày nở mặt người đời nay." Tử Do nói: "Được." Bèn trao giấy bút cho đứa hầu nhỏ, bất kể lúc rượu tàn hay trà xong, hễ rảnh là ghi lại những điều mình đã thấy đã nhớ, sắp xếp đan xen thành tập, đề tên là "Cổ kim tiếu".

 Không chia xưa với nay, vì cái cười là như nhau; chia ra ba mươi sáu bộ, vì cái cười lại khác nhau. Cười như nhau, nên chỉ một cái cười đã đủ lấp đầy cả xưa nay; cười khác nhau, nên cả xưa nay cũng không đủ lấp đầy một cái cười. Nếu trời chưa sập, đất chưa sụt, thì nay cũng như xưa, cái cười cũng không bao giờ cạn; vậy lấy Tử Do làm bậc tông sư của cái cười muôn đời, có gì là không được? Đời có ai ba năm không mở miệng như Dương tử (?), xin trước hết lấy một tập sách này để chữa bệnh hủ lậu cho người ấy.

 Người thứ năm của Vận xã đề tại Bích Hoằng ở rừng Tiêu Lâm.

 Lời tựa sách "Cổ kim tiếu sử"

 Bạn tôi là ông Chu Thạch Chung, tài giỏi vượt người, khác thường, tính không ham thứ gì khác, chỉ ham uống rượu và đọc sách. Cái hứng ngông cuồng lúc uống rượu của ông có thể nối vào "Thất hiền" thành người thứ tám (Trúc Lâm thất hiền: bảy danh sĩ đời Tấn nổi tiếng uống rượu, sống phóng khoáng), nối vào "Bát tiên" thành người thứ chín (Ẩm trung bát tiên: tám người say rượu được Đỗ Phủ tả trong thơ, như Lý Bạch); còn sách thì là món nhắm rượu của ông.

 Em kế là Khương Ngọc, em út là Cung Thanh, cũng có tật ghiền rượu, nhưng tửu lượng kém hơn một chút. Cả nhà đều thích đọc sách; đọc mãi không thôi thì lại đem ra sửa chữa thêm bớt, sửa chữa mãi không thôi thì lại đem khắc ván in. Họ lo rằng trong sách có chỗ đọc không thích, hoặc thích mà chưa thích lắm, thì khác gì rượu ngon đã bày, đồ nhắm hoa quả la liệt, mà bỗng có khách tục xông vào bàn tiệc, có ông đồ hủ lậu ngồi chửi bới, khiến hứng uống bị nghẽn giữa chừng; không thể không gọi đó là tai ương của cuộc rượu, ắt phải dìu kẻ ấy ra ngoài, rồi rửa chén rót lại. Đó là lý do sách "Cổ kim tiếu" không thể không lược bớt, mà lược rồi thì không thể không tính khắc in lại. Người ta bảo anh em Thạch Chung làm vậy là vì việc đọc sách, nào biết thật ra là vì việc uống rượu?

 Sách này do Phùng Do Long biên tập, ban đầu có tên là "Đàm khái". Người sau cho rằng những chuyện gom vào đều thuộc loại khôi hài, tìm một chuyện nghiêm mặt mà bàn, trăm chuyện không được một; tên gọi là "Đàm khái" mà thực ra là kho chuyện cười, sao lại bề ngoài chất phác mà bên trong lòe loẹt như vậy? Bèn đổi tên thành "Cổ kim tiếu", để theo sở thích của người đời.

 Ôi! Nói chuyện và cười, hai đầu ấy quả khác nhau đến thế sao! Tôi cho rằng mũi nhọn của lời nói một khi dừng lại thì cớ để cười không sinh ra được, vậy lời nói là mẹ của cái cười. Khổ nỗi người đời giỏi nói thì ít, thích cười thì nhiều, ai cũng bảo: lấy lời nói của ta để đổi lấy cái cười của người, thế là ta làm đầy tớ cho người, cái khổ ở phía ta còn cái vui ở phía người. Thử hỏi đào kép diễn tuồng, khách ngồi xem, thì người xem vui hay người diễn vui? Cùng một cuốn sách, lúc đầu tên là "Đàm khái" thì người hỏi đến lèo tèo; đổi tên thành "Cổ kim tiếu" thì cả người thanh nhã lẫn kẻ tầm thường đều mê, mua được chỉ tiếc là không sớm hơn. Vậy rõ ràng tình người là ngại bàn luận mà thích cười. Nếu không chiều theo cái người ta thích, thì dẫu có treo sách nơi cổng thành (điển Lã Bất Vi treo sách ở cửa thành cho thiên hạ xem, ai sửa được một chữ thưởng nghìn vàng; ý là đem bày ra cho cả nước) cũng có ích gì?

 Anh em Thạch Chung sửa chữa xong, nhờ tôi viết lời tựa. Tôi hỏi nên đặt tên thế nào: "Giữ tên cũ chăng? Hay theo thời thượng chăng?" Thạch Chung nói: "Tôi là người của rượu, tay trái cầm càng cua, tay phải cầm chén rượu, không rảnh mà làm cái trò 'thanh đàm' của người đời Tấn (lối bàn luận suông về lẽ huyền diệu của giới sĩ phu thời Ngụy Tấn), chỉ biết có cười mà thôi. Nhưng Phùng Do Long biên soạn sách này là thuật lại chứ không phải sáng tác; tôi tuy có lược bớt đôi chút, nhưng không dám thêm một lời nào bên ngoài, vậy là lại thuật lại cái ông ấy đã thuật. Thuật lại mà không sáng tác (lời Khổng Tử tự nói về mình) thì vẫn là sử xưa; thử thêm một chữ thành 'Cổ kim tiếu sử', liệu có tránh được lời chê là vẽ rắn thêm chân (làm thêm việc thừa, hóa hỏng) không?"

 Tôi nói: "Hay lắm. Người xưa chẳng từng nói: 'Đùa cười, giận mắng đều thành văn chương' đó sao? Tập này không gì khác, toàn là văn chương tuyệt diệu xưa nay, chỉ bỏ đi những phần giận mắng mà thôi; gọi là 'Tiếu sử' (Sử chuyện cười), ai bảo là không hợp?"

 Lý Ngư

 Lời tựa của tác giả

 Long Tử Do (tức Phùng Mộng Long) nói: Người ta chỉ biết việc thiên hạ không coi là thật mà làm nghiêm túc thì không xong, mà không biết lòng người và phong tục đều vì quá coi là thật mà đến chỗ hư hỏng nặng nề. Vì sao vậy? Thời Hách Tư, Đại Đình (hai vị thủ lĩnh thời thượng cổ, khi con người còn sống hồn nhiên), người trên như cành cây cao, dân dưới như hươu ngoài đồng (lời Trang Tử: người trên không làm gì, dân sống tự nhiên không ai cai trị), người ta lấy đâu ra cái "thật" mà nhận cho là thật?

 Khi ấy, vua Nghiêu, vua Thuấn chẳng cần đến việc nhường ngôi; vua Thang, Vũ vương chẳng cần đến việc tranh đoạt (vua Thang lật nhà Hạ, Vũ vương lật nhà Thương); Khổng Tử, Mặc Tử chẳng cần đến việc dạy dỗ; Quản Trọng, Thương Ưởng chẳng cần đến mưu thuật trị nước; Tô Tần, Trương Nghi chẳng cần đến tài biện thuyết; Trang Kiểu, Đạo Chích (hai tên đại đạo thời xưa) chẳng cần làm giặc cướp. Biết được điều này thì dẫu trải ức vạn đời, "Thái giai" vẫn không nghiêng lệch (Thái giai tức chòm sao Tam Thai; theo thiên văn xưa, sáu ngôi sao ấy xếp ngang bằng thì thiên hạ thái bình).

 Đời sau, phàm ai coi một việc là thật thì đều coi đó là việc tốt đẹp. Đã có một cái tốt đẹp thì ắt có một cái không tốt đẹp đối lại; huống chi cái gọi là tốt đẹp lại chưa chắc đã thật sự tốt đẹp! Hãy tạm nói chuyện nông cạn: như chuyện giàu sang, chăn gấm hoa bay, vốn chẳng có thật. Vậy mà thường thấy bọn người tục, khi bình tâm tự xét thì cũng tầm thường như ai, thế mà vừa đội lên chiếc mũ "tiến hiền" (loại mũ của quan văn), liền đổi hẳn mặt mũi, gan ruột đều biến khác, bọn xu nịnh lại theo đó mà chiều chuộng thói xấu của hắn. Chẳng vì gì khác: hắn tự cho mình thật sự giàu sang, người đứng ngoài nhìn cũng cho hắn thật sự giàu sang, nào biết đó chỉ như ánh đom đóm, như tia lửa đá đập vào nhau, chớp lên rồi tắt, chẳng đáng cho bậc cao nhân cười một tiếng.

 Cười một tiếng mà thấy giàu sang là giả, thì con đường kiêu căng, keo kiệt, ganh ghét, tham cầu bị dứt; cười một tiếng mà thấy công danh là giả, thì con đường tham lam, đố kỵ, chê bai, khen ngợi bị dứt; cười một tiếng mà thấy đạo đức cũng là giả, thì con đường khoe khoang danh tiếng, ngông cuồng bị dứt; suy rộng ra, cười một tiếng mà thấy con cháu, người thân cũng là giả, thì con đường mưu toan lo nghĩ bị dứt; cười một tiếng mà thấy núi sông đất đai đều là giả, thì con đường phản bội, xâm lấn bị dứt. Vậy thì kéo đời suy mạt trở về như thời Hách Tư, Đại Đình, có gì là không được? Thế thì sao lại thấy rằng coi là thật ắt là đúng, còn lấy làm trò cười ắt là sai?

 Không phải tôi nói coi là thật không bằng lấy làm trò cười, mà là xưa nay vốn chẳng có cái gì thật để nhận cả. Không có cái thật để nhận, tôi chỉ có cười mà thôi. Không có cái thật để nhận mà cứ cố muốn nhận là thật, tôi lại càng chỉ có cười mà thôi. Nấm dại có một giống lạ, tên là "Tiếu hĩ hồ" (nghĩa là "cười đấy à"), ai ăn nhầm thì cười mãi không thôi, người ta cho là nấm độc. Tôi mong ai ai cũng được loại nấm cười ấy mà ăn, mọi người cùng cười mà sống qua ngày, há chẳng phải thái bình vô sự đến ức vạn đời sao? Thế là tôi gom lại thành bộ "Cổ kim tiếu" ba mươi sáu quyển.

 Viết tại thư phòng Mặc Hám trai (tên phòng sách của tác giả), vào một buổi sáng mùa xuân năm Canh Thân (năm 1620).

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video