Phần thứ nhất: Cổ hủ (cứng nhắc, bám khư khư vào sách vở, lễ nghi mà xa rời thực tế)
Tử Do (tên hiệu của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Việc thiên hạ bị người hào sảng làm đổ vỡ thì còn ít, bị kẻ cổ hủ làm lỡ dở thì nhiều nhất. Vì sao vậy? Người hào sảng dù có sơ suất, ví như con dao bằng chì tuy cùn, vẫn còn cắt được một nhát. Còn kẻ cổ hủ thì chỉ như cơm nấu bằng bụi, canh nấu bằng đất (đồ trẻ con chơi nấu ăn, trông giống mà không ăn được), thế mà họ lại tự cho mình có học vấn, có tiết tháo, có kiến thức, biết thể thống. Ai làm trái ý họ thì bị coi là tà, ai chê họ thì bị coi là vu khống. Họ nuôi thành một thiên hạ mắc bệnh nhút nhát, đến mức không thể cứu vãn mà vẫn chưa tỉnh ngộ. Thương thay!
Tuy vậy, Bính tướng (Bính Cát, thừa tướng nhà Hán) và Ôn công (Tư Mã Quang, tước Ôn quốc công, đời Tống) vốn là bậc đại hiền, ở đây chỉ nhặt ra một việc cổ hủ của họ mà thôi. Còn như việc làm của Lương Bá Loan (Lương Hồng, đời Đông Hán) và Trình Y Xuyên (Trình Di, nhà lý học đời Tống) thì không khỏi quá đáng. Tôi đưa cả vào đây, chính là muốn người học đời sau mở rộng tầm mắt, để làm nên sự nghiệp, chứ không dám làm điều tà hay vu khống. Gom lại thành phần "Cổ hủ" thứ nhất.
Hỏi chuyện con trâu
Bính Cát làm thừa tướng (chức quan đứng đầu trăm quan, giúp vua điều hành việc nước). Có lần ông ra ngoài, gặp đám người đánh nhau, người chết người bị thương nằm ngổn ngang giữa đường. Cát đi qua mà không hỏi. Lát sau gặp người đuổi trâu, con trâu thở hồng hộc, thè cả lưỡi, Cát liền cho dừng xe, sai viên lính hầu cưỡi ngựa đi hỏi: "Đuổi trâu đi được mấy dặm rồi?" Viên thuộc lại cho rằng thừa tướng hỏi việc trước việc sau đều sai chỗ.
Cát nói: "Dân đánh nhau giết hại lẫn nhau là việc mà Trường An lệnh (quan coi huyện Trường An, kinh đô nhà Hán) và Kinh Triệu doãn (quan cai quản vùng kinh đô) có trách nhiệm ngăn ngừa, đuổi bắt. Cuối năm, thừa tướng chỉ xét thành tích của họ, xếp ai kém nhất ai giỏi nhất, rồi tâu lên để thi hành thưởng phạt mà thôi. Tể tướng không tự tay lo việc nhỏ, đó không phải việc nên làm ở dọc đường. Còn nay đang mùa xuân, khí thiếu dương (theo thuyết âm dương, mùa xuân do khí dương còn non làm chủ) đang nắm quyền, trời chưa nên quá nóng. Ta e con trâu đi chưa xa mà đã vì nóng nực nên thở hổn hển, như thế là khí hậu trái mùa, sợ gây ra tai hại. Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) có nhiệm vụ điều hòa âm dương, đó mới là điều chức phận phải lo, vì thế ta mới hỏi."
Người chết, người bị thương nằm ngổn ngang giữa đường thì lại cho là không can hệ gì đến sự hòa hợp âm dương, mà chỉ chăm chăm hỏi hơi thở của con súc vật — cổ hủ không gì hơn thế. Có người bạn vặn tôi: "Nếu đúng như lời ông, sao người đời Hán lại khen Cát là người biết đại thể (biết điều hệ trọng)?" Tôi đáp: "Thể (thân hình) con trâu chẳng phải lớn hơn thân người sao?" (chơi chữ: "đại thể" vừa nghĩa là điều hệ trọng, vừa có thể hiểu là "thân hình to"). Người bạn cười lớn.
Tể tướng đuổi lừa
Vương Cập Thiện tài năng, đức hạnh đều tầm thường kém cỏi, được làm Nội sử (chức đứng đầu Trung thư tỉnh thời Võ Tắc Thiên, ngang hàng tể tướng). Người đương thời gọi đó là "chim cưu đậu ao phượng" (ao phượng chỉ Trung thư tỉnh; ý nói kẻ tầm thường ngồi vào chỗ cao quý). Chẳng bao lâu ông được thăng làm Hữu tướng, nhưng không có thi thố gì, chỉ cấm bọn thư lại cấp thấp dắt lừa vào sảnh đường, suốt ngày lo xua đuổi. Người đương thời gọi ông là "Tể tướng đuổi lừa".
Đuổi lừa ra khỏi sảnh đường, đúng là giữ được thể diện của tể tướng.
Ngự sử vạch tội sợi tóc
Phép tắc của Ngự sử đài (cơ quan giám sát, can gián và vạch tội quan lại) đời Tống: hễ ngự sử nhậm chức mà một trăm ngày không dâng lời nói việc gì thì bị bãi, cho ra làm quan ở địa phương. Có Vương Bình nhận chức đã gần đủ trăm ngày mà chưa nói việc gì. Đồng liêu lấy làm lạ, có người bảo: "Vương đoan công (cách gọi tôn xưng quan thị ngự sử) đang chờ thời mới lên tiếng, ắt là việc lớn đấy." Một hôm nghe ông dâng tờ tấu, mọi người cùng dò xem, thì ra là vạch tội trong cơm của vua có sợi tóc. Lời tấu viết: "Dung nhan uy nghi kính cẩn nhường ấy, bỗng thấy vật quăn queo kia."
Giữ gìn thân thể nhà vua, lòng trung nào lớn bằng — đây là học theo kiểu của Bính Cát.
Quan can gián ngỗng vịt
Thời Tống Cao Tông, có viên quan hoàng môn (quan hầu cận trong cung) kiến nghị: "Gần đây cấm giết mổ, mà chỉ cấm giết lợn dê. Đức thánh thượng vốn thương sự sống, nên cấm luôn cả ngỗng vịt." Đúng lúc ấy có tin giặc Kim xâm lấn phía nam, trong hàng giặc có kẻ gọi là "Long Hổ đại vương" rất dũng mãnh. Hồ thị lang nói: "Chẳng đáng lo! Bên ta có 'quan can gián ngỗng vịt', đủ sức đương đầu với hắn."
Triều ta (nhà Minh) cũng có người được gọi là "cấp sự cóc nhái" (cấp sự trung: quan can gián, xét duyệt tấu chương), rất giống chuyện này.
Những lời kiến nghị dưới ba triều Thành Hóa, Hoằng Trị, Gia Tĩnh (niên hiệu các vua nhà Minh)
Khoảng năm Thành Hóa, có một ngự sử dâng lời kiến nghị về việc "thuận theo tình loài vật", nói: "Vùng gần kinh đô, xe cộ đi đường có la và lừa lẫn lộn. La tính nhanh, sức khỏe; lừa tính chậm, sức yếu. Nay cùng đánh đuổi ở một chỗ, trái với tình loài vật, xin phân biệt mà sửa lại."
Đầu năm Hoằng Trị, có một cấp sự trung kiến nghị việc "xử trí việc quân quốc", nói: "Giới sĩ nhân trong kinh thích mặc váy lót làm bằng lông đuôi ngựa, vì thế ngựa của nhà nước bị người ta lén nhổ lông bờm lông đuôi, làm lỡ kế lớn của quân quốc, xin cấm hẳn đi."
Đầu năm Gia Tĩnh, có một viên ngoại lang (chức quan ở các bộ) kiến nghị việc "chuộng tiết kiệm để đổi phong tục", chuyên bàn về bánh đường bày bàn (bánh làm để bày cỗ cho đẹp) do các tiệm bánh trà làm ra: "Bánh to thì đỡ công mà tốn nguyên liệu, bánh nhỏ thì ít nguyên liệu mà tốn công. Xin trù tính đặt ra khuôn mẫu, sao cho cả công lẫn nguyên liệu đều được giảm bớt, để phong tục trở lại thuần hậu."
Văn chương cực nhỏ mà gượng gán lên đề tài cực lớn. Câu "Kẻ ăn thịt thì thiển cận" (lời Tào Quế thời Xuân Thu, chê bọn quan to hưởng lộc hậu mà tầm nhìn thấp kém) quả là đúng thay!
Tống La Giang
Khoảng năm Khánh Lịch (niên hiệu Tống Nhân Tông), có vệ sĩ làm kinh động cung cấm, liền bị bắt giết. Bấy giờ quan ngự sử Tống Hi dâng lời: "Việc này là do sơ suất trong việc canh phòng. Nghe nói ở La Giang đất Thục có giống chó lông đỏ, đuôi ngắn, cảnh giác như thần. Xin xuống chiếu tìm giống chó ấy, nuôi trong dịch đình (khu cung các phi tần), để phòng lúc bất trắc." Người đương thời gọi ông là "Tống La Giang".
Phàm kẻ nào sủa bậy không thôi đều là chó La Giang cả, cần gì phải nói "đừng như người nước Tống"? (câu trong sách Mạnh Tử, chê người nước Tống nhổ mạ cho mau lớn; ở đây chơi chữ với họ Tống).
La bắt hổ, Trương tìm rồng
Khoảng năm Gia Tĩnh, quan sát viện (quan ngự sử) La Tương dâng lời: "Việt Châu nhiều hổ, xin ra lệnh xuống dưới, bày nhiều cách bắt giết." Quan chính ngôn (quan can gián) Trương Thứ Hiền dâng lời: "Núi Nhân Bàn là long mạch chạy về cấm cung (theo phong thủy, "lai long" là thế núi, mạch đất chạy đến một nơi, quyết định phúc họa của nơi ấy), xin cấm người qua lại." Học trò ở Thái học (trường học cao nhất ở kinh đô) bèn đặt thành câu đối "La bắt hổ", "Trương tìm rồng".
Dẫn thiên Nguyệt lệnh
Cam Diên Thọ và Trần Thang đã chém được đầu Chất Chi thiền vu (thủ lĩnh Hung Nô), xin treo đầu ở khu nhà trọ dành cho người man di trên phố Cảo Nhai (phố ở Trường An, nơi đặt quán dịch cho sứ giả các nước ngoài), để bày ra cho muôn dặm thấy, tỏ rõ rằng kẻ nào phạm đến nhà Hán hùng mạnh thì dù ở xa cũng phải bị giết. Thừa tướng Khuông Hành bàn: "Thiên Nguyệt lệnh (thiên trong sách Lễ ký, ghi những việc nên làm theo từng tháng) nói: mùa xuân là lúc vùi lấp xương cốt, chôn cất xác thịt. Không nên treo."
Lại thử hỏi ông ta: chém đầu Chất Chi là vào lúc nào? E rằng không hợp với luật đợi sau mùa thu mới hành hình.
Can việc bẻ cành liễu
Trình Di làm giảng quan (quan giảng sách cho vua). Một hôm giảng xong, ông chưa lui ra, nhà vua tình cờ đứng dậy tựa lan can, đùa bẻ một cành liễu. Di tiến lên nói: "Đang mùa xuân, muôn vật đâm chồi nảy lộc, không thể vô cớ bẻ gãy." Vua ném cành liễu xuống đất, không vui mà bãi buổi giảng.
Gặp được Mạnh phu tử thì ham của, ham sắc đều chẳng sao (Mạnh Tử từng bảo Tề Tuyên Vương rằng ham của, ham sắc cũng không hại, miễn là cùng chia với dân). Gặp phải Trình phu tử thì đến cành liễu cũng không được động đến chút nào. Khổ thay, khổ thay!
Người hiền lương xem tướng mặt
Thời Đường Túc Tông, lần đầu xuống chiếu tìm người hiền lương (khoa tuyển chọn người hiền tài, đức hạnh), có một vị trưng quân (ẩn sĩ được triều đình vời ra) ứng tuyển đầu tiên. Vua rất mừng, triệu vào hỏi han. Ông ta chẳng nói gì khác, chỉ ngắm đi ngắm lại mặt vua, rồi vội tâu: "Hạ thần có điều nhìn thấy, bệ hạ có biết không?" Vua đáp: "Không biết." Ông tâu: "Thần thấy mặt thánh thượng gầy hơn hồi ở Linh Vũ (nơi Túc Tông lên ngôi trong loạn An Lộc Sơn)." Vua nói: "Vì dậy sớm ăn muộn lo việc nước đấy thôi." Cả triều cười lớn. Vua cũng biết đó là kẻ hồ đồ, nhưng sợ làm tắc đường tiến của người hiền, bèn cho làm một chức huyện lệnh.
Quan viên cả triều còn có người chẳng đoái hoài vua béo hay gầy. Vị hiền lương này còn khá hơn đấy, chỉ sợ sau khi làm huyện lệnh, ông ta lại chẳng đoái hoài gì dân béo hay gầy thôi.
Kinh Triệu doãn cầu mưa
Thời Đường Đại Tông, Kinh Triệu doãn Lê Can vì hạn hán lâu ngày mà cầu mưa. Ông cho đắp một con rồng đất ở phố cửa Chu Tước, gọi hết đồng cốt nam nữ trong thành đến, tự mình xen vào, cùng nhảy múa quanh con rồng. Người xem cười chê. Cả tháng không mưa, ông lại xin cầu đảo ở miếu Văn Tuyên vương (tức Khổng Tử). Vua nghe, đùa rằng: "Khâu này cầu đảo lâu rồi." (lời Khổng Tử trong sách Luận ngữ lúc ốm nặng, ý rằng sống ngay thẳng đã là cầu khấn rồi, không cần cầu nữa; Khâu là tên Khổng Tử).
Xin nhường thiên hạ
Thời Hán Chiêu Đế, phía nam núi Lai Vu thuộc Thái Sơn bỗng ầm ầm như có tiếng mấy nghìn người. Dân ra xem, thấy một tảng đá lớn tự đứng dựng lên, cao một trượng năm thước. Lại trong vườn Thượng Lâm, một cây liễu lớn gãy khô nằm dưới đất cũng tự đứng dậy sống lại. Tuy Mạnh suy theo ý sách Xuân Thu, cho rằng: "Đá tự dựng, liễu sống lại, ắt sẽ có người từ thường dân lên làm thiên tử." Ông bèn nói: "Đổng Trọng Thư có câu: 'Dù có vị vua nối ngôi giữ phép cũ, cũng không ngăn được bậc thánh nhân nhận mệnh trời.' Nhà Hán là dòng dõi vua Nghiêu, có vận nhường ngôi. Vua Hán nên dò hỏi khắp thiên hạ (?), tìm người hiền mà nhường ngôi vua, còn mình lui về tự phong đất trăm dặm, như con cháu hai nhà Ân, Chu (được phong đất để giữ việc thờ cúng tổ tiên), để thuận theo mệnh trời." Ông nhờ người bạn là quan nội quan trưởng tên Tứ dâng thư này lên. Hoắc Quang (đại thần nắm quyền nhiếp chính) ghét lời yêu quái làm mê hoặc dân chúng, bèn giết ông.
Lời kiến nghị như thế, không phải người đời Hán thì chẳng ai dám nói, nhưng cũng cổ hủ quá lắm!
Quẻ dạy nên vui chơi
Quan thị độc (quan giảng sách hầu vua) đời Tống là Lâm Vũ tự cho là thông suốt Chu Dịch, từng cho rằng thời Tống Nhân Tông ứng với quẻ Nhu (quẻ thứ năm trong Kinh Dịch, mang nghĩa chờ đợi, nuôi dưỡng): "Lời tượng của quẻ Nhu nói: 'Người quân tử theo đó mà ăn uống, yến tiệc vui vẻ.' Phải thường xuyên yến tiệc dạo chơi, chuyên lo vui chơi, mới hợp với ý quẻ, và thiên hạ mới được yên trị." Nhân Tông kinh ngạc trước lời ấy, đuổi ông đi.
Ăn uống, yến tiệc, vui chơi thì vua tự biết làm, chẳng cần ai khuyên.
Khóc trời
Quân Hán mạnh lên, Vương Mãng lo lắm, không biết tính sao. Thôi Phát nói: "Theo sách Chu lễ và Xuân Thu, nước có tai họa lớn thì khóc để trấn áp. Vì thế Kinh Dịch nói 'trước gào khóc, sau mới cười'. Nên khóc trời cầu cứu." Mãng bèn dẫn quần thần đến đàn tế trời ở ngoại ô phía nam, trình bày đầu đuôi các phù mệnh (điềm lạ, lời sấm chứng tỏ mình được trời trao mệnh làm vua), rồi đấm ngực khóc lớn, khóc đến hết hơi, nằm rạp xuống dập đầu. Lại soạn bài văn báo trời dài hơn nghìn chữ. Học trò và dân thường được lệnh sớm tối phải khóc, có bày cơm cháo cho ăn; ai đọc thuộc bài văn thì được bổ làm lang (chức quan nhỏ hầu cận vua), số ấy lên tới hơn năm nghìn người.
Quân Hán vào đến cửa kinh đô, trong cung bốc cháy, Mãng chạy tránh lửa đến tiền điện Tuyên Thất, lửa lại lan theo, cung nhân kêu gào. Bấy giờ Mãng mặc áo một màu xanh thẫm, đeo ấn và dây ấn, cầm thanh dao găm của vua Ngu Thuấn; quan thiên văn lang đặt bàn thức (dụng cụ bói toán, xoay theo sao Bắc Đẩu để định lành dữ) trước mặt, tính giờ khắc, Mãng xoay chiếu theo hướng cán sao Bắc Đẩu mà ngồi, nói: "Trời đã sinh đức cho ta, quân Hán làm gì được ta!" (mượn lời Khổng Tử).
Hiếu kinh có thể đuổi giặc, dẹp kiện, chữa bệnh
Trương Giác (thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Khăn Vàng cuối đời Hán) nổi loạn, Hướng Hủ dâng kế: "Không cần dấy binh, chỉ cần sai tướng ra bờ sông, quay mặt về phía bắc mà đọc Hiếu kinh (sách kinh điển Nho gia dạy về đạo hiếu), giặc sẽ tự tiêu diệt."
Triệu Hàn vương (Triệu Phổ, tể tướng đầu đời Tống) dùng nửa bộ Luận ngữ mà định được thiên hạ, thì Hiếu kinh sao lại không phá được giặc?
Đầu triều Tống có người con hiếu tên Vương Tiệm, soạn bộ "Hiếu kinh nghĩa" năm mươi quyển, nội dung cũng đầy đủ. Nhưng Tiệm tính quê mùa chất phác, hễ trong làng xóm có ai đánh nhau kiện tụng, Tiệm liền đến tận cửa, lớn tiếng đọc một quyển "Nghĩa". Về sau có người ốm cũng mời Tiệm đến đọc sách.
Tu thân làm gốc
Quan phiên ty (quan bố chánh, đứng đầu việc hành chính cấp tỉnh) Ngô Mộng Phỉ, trong nhà có yêu quái, thường hiện ra trộm đồ ăn thức uống, có lúc trộm cả quần áo, đồ trang sức, vàng bạc. Ngô khổ sở chán ngán, tình cờ kể với quan giám ty (quan giám sát cấp tỉnh) là Từ công. Từ nói: "Tà không thắng được chính." Rồi lấy mực son viết bốn chữ lớn "Tu thân vi bản" (tu dưỡng bản thân là gốc, câu trong sách Đại học), sai dán ở nhà chính. Con ma thấy, vỗ tay chế giễu, lại còn buông lời tục tĩu. Từ hết sức xấu hổ.
Cổ hủ cũng có nòi
Thời Đường Chiêu Tông, Trịnh Khể làm tể tướng. Quân Thái Nguyên kéo đến phía bắc sông Vị, thiên tử đã cạn kế chống đỡ. Khể vào tâu đối, xin thêm một chữ "Triết" vào thụy hiệu (tên tôn xưng đặt sau khi mất) của Văn Tuyên vương (Khổng Tử). Về sau, cháu nội của Khể là Trịnh Giác làm tể tướng cho Lương Mạt Đế. Quân của Đường Trang Tông tiến vào đất Biện (Biện Lương, kinh đô nhà Hậu Lương), vua hoảng sợ không biết làm sao. Giác dâng một kế: "Xin bệ hạ giao cho thần ngọc tỷ truyền quốc, thần sẽ phi ngựa vào quân Đường để làm chậm bước tiến của họ, chờ quân cứu viện đến." Vua nói: "Ngọc tỷ chẳng đáng tiếc, chỉ là khanh đi có xong việc không?" Giác cúi đầu nghĩ hồi lâu, rồi chậm rãi nói: "Chỉ e là không dễ thôi!"
Ông nào cháu nấy.
Khoảng năm Khai Nguyên, vua (Đường Huyền Tông) sang phía đông làm lễ phong thiện (lễ tế trời trên đỉnh núi Thái Sơn, chỉ bậc đế vương mới được làm). Huyện lệnh Lịch Thành là Đỗ Phong lo việc cung ứng, cho rằng người theo hầu đông, lỡ có chuyện bất trắc (có người chết) thì vội vàng không kịp lo, bèn đóng ba mươi cỗ quan tài, đặt ở hành cung (nơi vua nghỉ khi đi xa), sơn bóng sáng loáng. Có quan thứ sử kinh hãi nói: "Chúa thượng tế núi cầu phúc, ai lại làm ra thứ chẳng lành này?" Rồi định bắt Phong trị tội. Phong trốn nằm dưới gầm giường vợ, giả chết mới thoát. Bấy giờ con của Phong là Đỗ Chung làm tham quân (quan giúp việc) ở Duyện Châu, coi việc cỏ đậu cho ngựa trong chuồng, nói: "Ngựa của vua rất nhiều, đến ngày mới nấu sẽ không kịp, chi bằng làm sẵn trước." Bèn nấu hơn hai nghìn thạch (đơn vị đo dung tích ngũ cốc) thóc và đậu, đổ lúc còn nóng vào hầm; đến khi vua tới thì tất cả đã thối hỏng.
Cha nào con nấy.
Cái học trị nước, bình thiên hạ
Đời Nguyên, Hồ Thạch Đường nhận lời mời vào kinh. Thế Tổ (Hốt Tất Liệt) triệu kiến, ông không để ý cái nón đội trên đầu bị lệch. Khi được hỏi học gì, ông đáp: "Cái học trị nước, bình thiên hạ." Vua cười: "Cái nón của mình còn đội chưa ngay, lại bình được thiên hạ ư?" Rốt cuộc không dùng ông.
Trần Phồn không quét một căn phòng, vì muốn quét sạch cả thiên hạ. Thạch Đường không sửa nón cho ngay, có lẽ cũng vì chí không đặt ở một cái nón. Tiếc thay ông không lấy câu ấy mà đáp! Viên Phù công nói: "Lúc ấy ông ta đang ôn sách Đại học, nên nghĩ không ra tới đó."
Vương An Thạch cười (bản cũ chép là "Thư thái thú cười")
Thư vương (tước phong của Vương An Thạch) (bản cũ chép là "Ngọc") tính say mê kinh sử, nói chuyện với khách chưa từng có vẻ mặt tươi cười. Khi làm tri châu Thường Châu, gặp buổi đại hội khách khứa và thuộc quan, có phường chèo diễn trò ngoài sân, ông bỗng cười lớn. Các thuộc quan gọi đào kép lại, thưởng cho mà nói: "Các ngươi làm được thái thú tươi nét mặt, thật đáng thưởng!" Có một người thầm ngờ rằng ông cười không phải vì thế, nhân lúc rảnh hỏi ông. Ông đáp: "Hôm ấy trên tiệc, ta tình cờ nghĩ đến hai quẻ Hàm (quẻ thứ 31 trong Kinh Dịch, nghĩa là cảm ứng) và Hằng (quẻ thứ 32, nghĩa là lâu bền) (bản cũ chép là "Thường"), bỗng hiểu ra ý nghĩa sâu kín. Tự mừng vì có điều tâm đắc, nên bất giác bật cười thôi!"
Trước khách khứa thì nên nghĩ đến quẻ Đồng Nhân (nghĩa là hòa đồng với người), trước rượu thịt thì nên nghĩ đến quẻ Nhu. Tiếc thay một nụ cười, chẳng hợp cảnh chút nào.
Hứa Tử Bá khóc
Hứa Tử Bá đang nói chuyện với bạn, nhân nhắc đến việc nhà Hán không có người nối dõi, bề tôi được sủng ái chuyên quyền, thói đời suy đồi bạc bẽo, người hiền bị gạt bỏ, liền xúc động ngồi bệt xuống đất mà khóc. Người đương thời gọi là "Hứa Bá khóc đời".
Trác lão (Lý Trác Ngô, tức Lý Chí, nhà tư tưởng đời Minh) nói: "Người ta cho là nhạt nhẽo, ta lại cho là thú vị." Tử Do nói: "Người nước Kỷ sợ trời sập, cô gái nhà sơn lo nước Lỗ mất (điển: cô gái nghèo nước Lỗ tựa cột thở than, lo cho vận nước). Nếu mà gặp Hứa Tử Bá, nước mắt chảy thành sông Tương."
Hiếu Bí
Giang Bí, tên tự là Sĩ Thâm, có nết hiếu thảo. Trong họ có người trùng tên với Bí, nên đời gọi ông là "Hiếu Bí" để phân biệt. Thế nhưng ông ăn rau mà không ăn phần lõi, bảo rằng nó còn sức sống. Áo rách có nhiều chấy rận, ông bắt rận bỏ vào nắm bông đặt trước vách; rồi sợ rận đói chết, lại bỏ trở vào áo.
Năm thứ hạt lúa đều có sức sống, sao riêng chúng thì ông lại ăn? Vì một con rận mà tốn bao công phu, lại càng buồn cười!
Tài cầm quân của Quách Quỳ
Quách Quỳ đánh Giao Châu (vùng miền Bắc Việt Nam ngày nay, thời nhà Lý), hành quân không có kỷ luật, cách sắp đặt gần như đáng cười. Đã định ngày tiến quân, ông trao cho mỗi tướng một cuộn văn bản lớn, gọi là "lệnh của tướng quân", chữ viết rất nhỏ, điều mục rất nhiều. Lại răn các tướng không được tiết lộ. Các tướng phải ghé sát đèn lén xem. Từ Hi từng thấy văn bản ấy, nói: "Dày như cả một bộ Thượng thư, Hi đọc ba ngày ba đêm mới hết. Vậy lúc gấp gáp, các tướng đâu có rảnh mà xem từng điều? Trong đó có một điều rằng: 'Một, người Giao thích cưỡi voi, voi sợ tiếng lợn kêu, các quân nên nuôi nhiều lợn; nếu voi kéo đến thì lấy dùi đâm lợn, lợn kêu lên, voi sẽ tự lui chạy.'"
Ngày phản chi, ngày giỗ
Vương Mãng thất bại, Trương Tủng đang ngụ ở Trì Dương. Biết có giặc kéo đến, lẽ ra phải đi, nhưng gặp đúng ngày phản chi (ngày xấu theo lịch pháp xưa, kiêng đi xa và làm việc lớn), ông không đi, nên bị giặc giết.
Ngày phản chi quả là ngày xấu, ở nhà mà còn mắc họa, huống hồ là ra đi!
Thư ký (chức coi văn thư trong phủ trấn) ở Kinh Châu là Tiết Xương Tự, tính trời cổ hủ quái gở. Quân Lương vào cõi, quan soái Kinh Châu nửa đêm bỏ chạy; lúc sắp đi, đã níu yên ngựa, chợt nhớ ra, bảo: "Truyền lời cho thư ký, mau mời lên ngựa!" Giục liền mấy lần, Tiết lại trốn dưới cái am cỏ, lên tiếng: "Truyền lời thái sư: xin cứ đi trước, ngày hôm nay là ngày tôi kiêng vui chơi (ngày giỗ người thân)!" Quan soái nổi giận, sai người nhấc ông lên yên, quất ngựa đuổi đi; ông vẫn còn lấy đồ trùm mặt, nói: "Ngày giỗ, theo lễ không gặp khách."
Hay cho anh Tiết cổ hủ, ngày giỗ trốn dưới am cỏ. Không chịu gặp khách, mà thà gặp giặc!
Giở sách mà đấu vật
Cố Vân ở Giang Lăng tình cờ mua được ở chợ một cuốn binh thư của Khổng Minh (Gia Cát Lượng), bèn tự phụ rằng mình có thể cầm mười vạn quân, thôn tính bốn biển. Mỗi khi bàn chuyện binh, ông ắt xắn tay áo quát tháo, như thật sự đang đối mặt kẻ địch lớn. Người đương thời gọi ông là "giở sách mà đấu vật" (ý nói chỉ biết theo sách vở, không có thực tài).
Sách Tạp trở (Dậu Dương tạp trở, sách ghi chép tạp chuyện đời Đường) chép câu thần chú đánh bạc: "Y đế di đế, di yết la đế." Niệm đủ một vạn lần thì gọi mặt xúc xắc nào, xúc xắc xoay theo ý. Có anh họ Triệu tin lời ấy. Niệm đến một nghìn lần, mừng rỡ nói: "Thế cũng đủ thắng nhỏ rồi!" Bèn đánh bạc với người ta, gọi liền mấy lần đều không ứng, thua sạch tiền mà về. Cố Vân khác gì chuyện này đâu.
Tự dâng tài lạ
Thời Tân Mãng (triều Tân do Vương Mãng lập ra), triều đình chiêu mộ rộng rãi những người có tài lạ đánh được Hung Nô, hứa sẽ đãi bằng chức vị vượt bậc. Người dâng kế có tới hàng vạn. Có kẻ nói mình có thể qua sông không cần thuyền chèo, chỉ cần nối ngựa liền kỵ binh là đưa được trăm vạn quân sang. Có kẻ nói không cần mang một đấu lương, chỉ uống thuốc là ba quân không đói. Có kẻ nói mình biết bay, một ngày nghìn dặm, có thể dò xét Hung Nô. Mãng cho thử. Người ấy lấy lông cánh chim lớn làm hai cánh, đầu và mình đều gắn lông, nối bằng dây và khoen móc, bay được vài trăm bước thì rơi xuống. Mãng vẫn muốn được tiếng là trọng người tài, nên đều phong làm lý quân (chức quan coi việc quân).
Lý Thạnh, Trương Nhất Trung bàn việc binh
Năm Thành Hóa thứ hai, quan kinh lịch (chức thuộc quan coi văn thư) của Đô sát viện (cơ quan giám sát cao nhất đời Minh) là Lý Thạnh dâng lời, nói mỗi thứ năm việc về biên phòng và cơ mưu quân sự. Vì tiến cử dùng lại các cựu thần, là việc không thuộc phận mình được nói, ông bị giáng làm thông phán (phó quan cấp phủ). Năm Hoằng Trị thứ nhất, ông lại dâng sớ nói: "Thần học binh pháp bốn mươi năm, đã nắm được chỗ kỳ diệu cốt yếu." Ông dâng một thiên "Chiến pháp", hai thiên "Cấp vụ", tự khen mình rất cao. Vua sai Công bộ (bộ coi việc xây dựng, chế tạo) thử làm xe chiến và cung nỏ theo đó, đều không dùng được; ông bị tội làm hao phí tiền lương vô ích, giáng bốn cấp, làm tri sự (chức coi văn thư) ở vệ Khúc Tĩnh, Vân Nam.
Năm thứ mười, ông lại dâng sớ nói việc biên cương, được thăng chút ít làm chiếu ma (chức coi soát văn thư) Đô sát viện. Năm thứ mười lăm, được thăng làm phủ dân đồng tri (phó quan cấp phủ, coi việc vỗ yên dân) phủ Vân Dương, nhưng không chịu đi. Năm sau, ông lại dâng sớ xin ra biên cương lập công, được chỉ dụ cho chờ khi nào ở biên giới tây bắc khuyết chức binh bị (quan coi việc phòng bị quân sự) thì đề cử bổ vào. Năm Chính Đức thứ tư, ông mạo xưng là binh bị thiêm sự đang chờ khuyết mà dâng thư, hiến "An nhương lục luận" (sáu bài luận về yên trong, dẹp ngoài). Vua giao cho Binh bộ, bị hặc là nói khoác không thực, già rồi vẫn không tỉnh ngộ; tạm tha tội, cho về nhà ở không. Năm thứ tám, ông lại mạo chức dâng năm loại binh thư, vẫn bị cho về. Sử chép bộ giáp sắt bọc kín toàn thân do ông chế ra, Công bộ đúc theo rồi cho người mặc thử, đi được mấy bước là ngã.
Vương Yểm Châu (Vương Thế Trinh, văn sĩ đời Minh) nói: Thạnh đã họ Lý, tên lại trùng với Tây Bình (Lý Thạnh, danh tướng đời Đường, tước Tây Bình quận vương), hẳn lúc nhỏ đã rất tự phụ. Theo tờ sớ năm Hoằng Trị thứ nhất thì ông đã học binh pháp bốn mươi năm, tuổi ắt không dưới năm mươi. Đến năm Chính Đức thứ tám thì đã hơn tám mươi, mà khí thế chẳng nhụt chút nào, cũng là một thứ yêu quái trong loài người vậy!
Tiến sĩ Trương Nhất Trung, tên lúc đầu là Khoan, người Tương Dương, Hồ Quảng. Giặc cướp lưu động đánh Tương Dương, Khoan đang làm kiểm thảo Hàn lâm (chức biên soạn ở viện Hàn lâm), tự xin tham gia bàn việc quân, bày kế đuổi dân lưu tán về quê, làm chết lây đến hàng nghìn hàng vạn người. Ít lâu sau ông được thăng làm án sát thiêm sự (phó quan ty án sát, coi việc hình án), vì tham lam dâm loạn mà bị cách chức. Đến lúc giặc phương bắc xâm phạm biên ải, ông lén vào kinh, dâng sớ xin đổi cờ hiệu, mũ giáp đều sang màu vàng, mặt khiên đều vẽ hình hổ, nói: "Màu vàng là hành Thổ ở trung ương, dùng để khắc hành Thủy của phương bắc (theo thuyết ngũ hành, đất khắc nước, mà phương bắc thuộc nước). Hổ làm kinh hãi mắt ngựa của người Hồ, ngựa thấy ắt đều lui chạy, sau đó dùng thần thương và tên tẩm thuốc mà bắn." Ông lại tự cho đó là cơ mật, không dám viết rõ trong bản sao tấu kèm theo, xin giữ tờ sớ lại trong cung, đừng đưa ra ngoài. Vua giao cho Binh bộ, bị hặc là kẻ tầm thường ngông cuồng cầu tiến thân, bãi bỏ đi.
Dâng kế rồi ghi vào chức hàm
Học chính (quan coi việc học ở châu) Cao Bưu là Hạ Hữu Văn, cuối năm Hoằng Trị dâng sách lên triều đình, đặt tên là "Vạn thế bảo phong vĩnh hanh quản kiến" (ý kiến hẹp hòi về việc giữ sự sung túc, hanh thông mãi muôn đời; "quản kiến" nghĩa là nhìn qua ống tre, lời nói khiêm tốn). Vua khen, đổi hai chữ "quản kiến" thành chữ "sách" (kế sách). Hạ bèn viết chức hàm của mình là: "Người dâng 'Vạn thế bảo phong vĩnh hanh quản kiến', được thiên tử đổi thành chữ 'sách', học chính châu Cao Bưu Hạ Hữu Văn".
Lưu, Vương bị mắng nhục
Lưu Khoan có lần ngồi tiếp khách, sai tên đầy tớ đi mua rượu. Nó đi rất lâu, say khướt mới về. Khách không chịu nổi, mắng: "Đồ súc sinh!" Một lát sau, Khoan sai người đi xem tên đầy tớ có sao không, rồi nói với người hầu hai bên: "Người này bị mắng là súc sinh, nhục không gì bằng, ta sợ nó tự tử."
Vương Hân ở Đông Lai bắt được kẻ giết bạn đồng hành, tra hỏi, hắn chưa chịu nhận. Hân thong thả bảo: "Người kia chết không về, còn anh bình yên trở lại, lấy gì để tự minh oan?" Hình Thiệu gặp Văn Tương (tức Cao Trừng nhà Bắc Tề), kể chuyện này để làm trò cười. Hân nghe được, đến gặp Thiệu nói: "Anh không hiểu tạo hóa!" Về nhà ông bảo người ta: "Tử Tài (tên tự của Hình Thiệu) chết đi được rồi, ta đã mắng hắn nặng lắm."
Phạt người ăn thịt
Lý Tải Nhân là dòng dõi nhà Đường, tránh loạn đến ở Giang Lăng, được Cao Quý Hưng (chúa nước Nam Bình thời Ngũ Đại) cử làm quan sát thôi quan (quan giúp việc xét xử trong phủ quan sát sứ). Ông tính chậm chạp cổ hủ, không ăn thịt lợn. Một hôm sắp đi theo lời triệu, vừa lên ngựa thì thấy bọn thuộc hạ đánh nhau. Tải Nhân giận lắm, sai lập tức vào bếp lấy bánh và thịt lợn, bắt những kẻ đánh nhau ngồi đối mặt mà ăn. Rồi lại răn: "Nếu còn dám tái phạm, ắt sẽ cho thêm bơ vào thịt lợn!"
Huyện lệnh Hà Nam
Tống Tử Kinh (Tống Kỳ) làm lưu thủ (quan trấn giữ) Tây Đô (Lạc Dương), có người đồng niên (người đỗ cùng khoa thi) làm huyện lệnh Hà Nam, thích bày ra các cách gọi là tiện lợi. Thấy nhà nông trồng lúa mì tốn công cày bừa, ông đổi sang dùng dùi dài đâm lỗ xuống đất rồi bỏ hạt, từ sáng đến tối không xong nổi một mẫu. Lại gặp nạn châu chấu, ông bắt dân nuôi gà, nói: "Không những trừ được nạn châu chấu, còn được lợi từ nuôi gà." Ông hẹn ngày bắt dân phải đem hết gà đã nuôi đến trình. Đàn gà tụ lại, nhao nhao đá nhau, không sao ngăn nổi; đuổi thì chúng bay chạy tán loạn, bụi bay mù trời. Dân chúng ồn ào mãi không thôi, truyền nhau làm trò cười.
Theo sách Mạnh Tử thì nuôi gà rất đúng với vương chính (đường lối cai trị của bậc vua hiền), chỉ tiếc không có được mấy đứa trẻ ở trại gà chọi (trong cung đời Đường có trại nuôi gà chọi) làm "đô ti thần" (chơi chữ: "ti thần" là gáy báo sáng, việc của gà; "đô ti" là tên một chức quan võ) mà thôi.
Cách làm quan của Quy và Vương
Quy Hữu Quang (từng làm Thái bộc tự thừa, nên gọi là Quy thái bộc) bị giáng làm quan ở Ngô Hưng. Mỗi khi xử việc, bọn thư lại vây chen quanh bàn, gần như không còn chỗ cho ông ngồi. Quy chấm bút son thật đẫm, chĩa về phía mọi người, nói: "Các ông không mau lui ra, tôi sẽ vẩy vào đấy!" Cả sảnh cười lớn.
Tiên sinh Vương Trung Ngô ở Tô Châu chúng tôi, đức dày mà vụng việc quan. Ông thi Hương đỗ rồi ra làm huyện lệnh, mỗi khi xử việc có điều nghi ngờ, liền viết vào mảnh giấy, niêm kín, gửi hỏi người ký thất (người giúp việc văn thư, mưu sĩ riêng). Một hôm xem hồ sơ, thấy viên thư lại giấu bạc, lấy làm lạ, vội sai người đi hỏi, nhận được lời chỉ bảo: "Đây là gian lận, nên trừng phạt nặng." Vương gật đầu. Một lúc lâu xem xong, Vương hỏi viên thư lại sao lại giấu bạc, hắn nhất mực chối. Lục soát không thấy, ông giận, phạt đánh mười roi. Bãi buổi xong, cơn giận vẫn chưa nguôi, ông kể lại với người ký thất. Ký thất nói: "Sao không giám sát truy thu tang vật, mà lại tha nhẹ như thế!" Vương lắc đầu: "Không được! Đánh đến bảy tám roi, hắn đã xấu hổ lắm rồi, mặt đỏ cả lên kia mà!"
Thuộc lại nuôi danh tiếng
Chu Bác đời Hán được chuyển làm thái thú Lang Nha. Thuộc hạ vùng đất Tề quen thói làm việc chậm rãi để nuôi danh tiếng. Bác mới nhậm chức, bọn thuộc lại ở hữu tào (một ban thuộc quan trong phủ) đều cáo ốm nằm nhà. Bác hỏi duyên cớ, họ đáp: "Kính sợ lắm! Theo lệ cũ, quan nhị thiên thạch (quan có bổng lộc hai nghìn thạch, tức thái thú) mới đến thì thường sai người đến thăm hỏi tỏ ý, bấy giờ chúng tôi mới dám dậy nhận việc." Bác vểnh râu đập bàn: "Bọn trẻ đất Tề định lấy cái ấy làm lệ sao!" Rồi bãi chức tất cả, bọn họ phải chít khăn trắng (khăn của thường dân) đi ra khỏi cửa phủ. Cả quận vô cùng kinh hãi.
Không cấm trộm cây ở mộ
Có một vị quan triều tính trời rất cổ hủ, làm tri huyện Long Môn thuộc phủ Hà Trung. Có Tiết thiếu khanh (chức phó quan ở các tự trong triều) ngụ tịch ở huyện, cây tùng cây giả quanh mộ phần bỗng bị kẻ trộm chặt, bèn đến huyện nộp đơn trình bày. Vị quan phê vào đơn: "Vườn thượng uyển của Chu Văn Vương còn cho người vào cắt cỏ kiếm củi (chuyện trong sách Mạnh Tử), mộ phần của Tiết thiếu khanh lại cấm đốn củi ư?"
Xương Châu là quận tốt
Lý Đan được bổ làm thông phán (phó quan cấp châu) ở Xương Châu, vì xa nhà nên xin đổi sang Ngạc Châu. Bành Uyên Tài nghe tin, nhổ cả miếng cơm, sải bước đến gặp Lý, nói: "Ai bày mưu cho ngài thế? Xương Châu là quận tốt mà!" Lý ngạc nhiên hỏi: "Sao biết là tốt?" Uyên Tài đáp: "Hoa hải đường không có mùi thơm, riêng hải đường Xương Châu lại thơm, chẳng phải quận tốt sao?"
Uyên Tài từng nói: "Cả đời đến chết cũng chẳng hận gì, chỉ có năm điều không cam lòng thôi!" Người ta hỏi vì sao. Uyên Tài nói: "Thứ nhất hận cá cháy nhiều xương, thứ hai hận quả quất vàng quá chua, thứ ba hận rau cải củ tính lạnh, thứ tư hận hoa hải đường không thơm, thứ năm hận Tăng Tử Cố (Tăng Củng, nhà văn lớn đời Tống) không biết làm thơ." Người nghe cười lớn.
Kiêng kỵ
Tống Văn Đế (vua nhà Lưu Tống thời Nam triều) thích kiêng kỵ, văn thư có những chữ như hung, bại, tang, vong đều phải tránh. Ông đổi chữ "qua" (tên một giống ngựa) thành bộ "mã" bên chữ "qua" (quả dưa), vì chữ "qua" cũ trông giống chữ "họa". Khi dời giường, sửa vách, ông sai văn sĩ soạn văn khấn, bày lễ thái lao (lễ tế có đủ trâu, dê, lợn) để tế thần đất. Giang Mật lỡ nói đến "Bạch Môn" (cửa Trắng, tên một cửa thành ở kinh đô Kiến Khang; màu trắng gợi đến tang ma), vua biến sắc mặt: "Trắng cửa nhà ngươi ấy!" Tiêu Sát nhà Hậu Lương ghét người tóc bạc. Trần Bá Kính người Nhữ Nam đời Hán suốt đời không nói chữ "chết".
Kiêng kỵ theo tục dân gian thì nơi nào cũng có, mà vùng Ngô là nặng nhất. Như đi thuyền thì kiêng chữ "dừng", kiêng chữ "lật", nên gọi đôi đũa (chữ "trợ" chỉ đũa đồng âm với "dừng") là "khoái nhi" (con nhanh), gọi vải "phiên" (đồng âm với "lật") là "mạt bố" (giẻ lau). Kiêng chuyện chia lìa, nên gọi quả lê (đồng âm với "lìa") là "quả tròn", gọi cái ô (đồng âm với "tan") là "nón dựng". Kiêng chuyện bừa bãi tan hoang, nên gọi cái "lang chùy" (chày gỗ, đồng âm chữ "lang" trong "lang tạ" là bừa bãi) là "Hưng ca". Kiêng chuyện bực dọc nóng nảy, nên gọi lễ tạ ông Táo (chữ "táo" là bếp đồng âm với "táo" là nóng nảy) là "tạ hoan hỉ". Đó đều là những chỗ quê kệch đáng cười. Nay hàng sĩ đại phu cũng có người theo tục mà gọi đũa là "khoái nhi".
Tạ Tại Hàng (Tạ Triệu Chiết, văn sĩ đời Minh) nói: Trong hàng quan lại tôi từng thấy có người ghét tiếng quạ kêu, ngày ngày bắt lính hầu hai bên giương cung cầm ná như canh phòng giặc. Gặp lúc tuyết lớn thì không ra ngoài, vì ghét màu trắng. Trong văn thư của quan, hết thảy các chữ "sử" (đọc gần chữ "tử" là chết), "đinh" (gợi đến "đinh ưu" là để tang cha mẹ), "hiếu" (chỉ việc để tang), "lão" (cách nói tránh cái chết) đều bị cấm dùng.
Người bạn ở Hồ Châu là Hoa Tế Chi thường kể: viên quận thủ nọ ở quận ông kiêng kỵ quá mức. Khi mới đến nhậm chức, Đinh Trường Nhụ đến chào mừng. Ông giận vì họ của người ấy (chữ "Đinh" gợi đến tang ma), từ chối mấy lần. Người giữ cửa hiểu ý, đổi chữ "Đinh" thành chữ "Thiên" (thêm một nét), ông mới vui vẻ ra gặp. Một hôm Ngự sử đài có vụ án lớn phải xét xử, trong hồ sơ có chữ "bệnh cố" (chết vì bệnh), viên thư lại lấy ngón tay che đi. Quan thấy câu văn không liền mạch, lấy bút gạt ngón tay viên thư lại ra. Chợt nhìn thấy chữ ấy, ông đùng đùng biến sắc, vội cầm văn thư xoay mấy vòng dưới chân bàn, miệng niệm "Kiền: nguyên, hanh, lợi, trinh" (câu mở đầu quẻ Kiền trong Kinh Dịch, được đọc như câu trừ tà). Cả sảnh cười thầm.
Liễu Miện khi còn là tú tài (học trò đi thi), tính hay kiêng kỵ. Lúc đi thi, ai nói đến chữ "lạc" (rớt) là ông giận ra mặt. Đầy tớ phạm phải thì bị đánh đòn ngay. Ông thường gọi "an lạc" là "an khang". Nghe tin yết bảng, ông sai đầy tớ đi xem. Lát sau đầy tớ về, Miện ra tận cửa đón hỏi: "Đỗ không?" Đầy tớ đáp: "Tú tài 'khang' rồi." (tức là "lạc" — rớt rồi).
Long Tương kiêng nhiều
Sách Yểm thắng chương (sách về phép trấn yểm, giải trừ tà ma) nói: "Cú là loài quỷ do khí độc của trời sinh ra, ai nghe tiếng nó kêu ắt gặp tai họa. Phải vội nhổ về phía con cú liền mười ba lần, rồi ngồi yên, tập trung tưởng niệm sao Bắc Đẩu (phép quán tưởng của Đạo gia) chừng một canh giờ thì có thể giải trừ." Thứ sử Mông Châu thời Nam Hán là Long Tương, vốn người võ biền, rất kiêng tên mình (vì "Tương" đọc gần tiếng gọi con cú). Lại cha tên Trách (đọc gần tiếng gọi chim khách), con tên Cung (đọc gần tiếng gọi con dế), ông cũng kiêng luôn. Vì thế người trong quận gọi con cú là "nhổ mười ba", chim khách là "mừng biết làm sao", con dế là "gió thu". Thuộc hạ lén bảo nhau: "Nếu ông nội của sứ quân tên là 'Cơm', thì cũng phải gọi là 'cháo nồi chõ' ư?"
Kiêng tên cha
Cha của Võ Tắc Thiên tên Hoạch, nên đổi Hoa Châu (chữ "Hoa" đọc gần) thành Tần Châu. Cha của Chương Hiến thái hậu (hoàng hậu của Tống Chân Tông) tên Thông, nên đổi Thông Châu thành Đồng Châu. Cha của Chu Ôn (Chu Toàn Trung, người lập nhà Hậu Lương) tên Thành, vì phần bên cạnh của chữ ấy giống chữ "mậu", nên đổi "mậu kỷ" (can thứ năm và thứ sáu trong mười thiên can dùng để tính năm tháng) thành "vũ kỷ". Cha của Dương Hành Mật tên Phu, đồng âm với chữ "phu", nên các chức ngự sử đại phu, quang lộc đại phu đều bỏ chữ "phu".
"Ngự sử đại", "Quang lộc đại" thì là chức hàm gì? Sao không gọi là "đại ngự sử", "đại quang lộc"?
Lý Hạ đời Đường vì cha tên Tấn Túc (chữ "Tấn" đồng âm với "tiến" trong "tiến sĩ"), nên suốt đời không đi thi tiến sĩ.
Hàn Xương Lê (Hàn Dũ) nói: "Cha tên Tấn mà con không thi tiến sĩ, vậy nếu cha tên Nhân thì con không được làm người sao?" (chữ "nhân" là nhân đức đồng âm với "nhân" là người). Trần Tích Huyền nói: "Đó là kiêng mà gần như ngu." Đỗ Diễn làm soái Tịnh Châu, viên thư lại xin hỏi tên húy trong nhà ông (để tránh). Ông nói: "Ta chẳng kiêng gì, chỉ kiêng nhận của đút trái phép thôi!" Đó mới là tầm nhìn rộng của người thông đạt.
Viên Đức Sư là con của cấp sự trung Viên Cao. Ngày mồng chín tháng chín (tết Trùng Cửu, có tục ăn bánh "cao"), người ta đem bánh cao ra mời khách, riêng Viên buồn bã không ăn (vì "cao" trùng tên cha). Lưu Trăn đời Bắc Tề tính thích ăn hến, vì chữ "hến" đồng âm với tên húy của cha, nên gọi là "ốc dẹt".
Phạm Diệp vì cha tên Thái, nên không nhận chức thái tử chiêm sự (quan coi việc trong phủ thái tử; chữ "thái" đồng âm).
Lã Hi Thuần vì cha tên Công Trứ, nên từ chức trước tác lang (quan coi việc soạn sử, văn thư).
Lưu Ôn Tẩu vì cha tên Nhạc (núi lớn), nên suốt đời không nghe nhạc (đồng âm), không đi chơi núi Tung, núi Hoa (đều thuộc "Ngũ Nhạc" — năm ngọn núi lớn của Trung Hoa).
Từ Tích vì cha tên Thạch (đá), nên cả đời không dùng đồ bằng đá, không giẫm lên đá. Gặp cầu đá thì sai người cõng mình chạy qua.
Vương Dật Thiếu (Vương Hi Chi, nhà thư pháp đời Tấn) vì cha tên húy là Chính, nên mỗi khi viết "tháng Chính" (tháng giêng) đều viết là "tháng đầu" hoặc "tháng một". Thế nhưng ông lại đặt tên các con là Huy Chi, Hiến Chi, Thao Chi, cháu ông lại tên Trực Chi. Ba đời cùng dùng chữ "Chi", điều này lại càng khó hiểu.
Kiêng tên mình
Điền Đăng làm quan cai trị một châu, giận người phạm đến tên mình, ai phạm ắt bị đánh roi, nên cả châu gọi đèn (đồng âm với "Đăng") là "lửa". Gặp tết Thượng nguyên (rằm tháng giêng) có lệ thả đèn, viên thư lại dán bảng ở chợ: "Bản châu theo lệ, phóng hỏa ba ngày."
Tục ngữ có câu: "Chỉ cho quan châu phóng hỏa, không cho dân chúng thắp đèn." Là từ chuyện này mà ra.
Trong tông thất (họ hàng nhà vua) nhà Tống có người tên Tông Hán, ghét người khác phạm đến tên mình, nên gọi "hán tử" (đàn ông) là "binh sĩ", cả phủ đều theo như vậy. Vợ ông cúng La-hán (bậc tu hành đã đắc đạo trong Phật giáo), con ông học sách Hán thư, người trong phủ bèn nói: "Hôm nay phu nhân mời sư về cúng mười tám vị Đại A-la-binh-sĩ, cậu Thái bảo mời thầy dạy đọc sách Binh sĩ thư."
Thời Thạch Hổ (vua nước Hậu Triệu), gọi con hổ là "Vương Mãnh". Thời Chu Toàn Trung, gọi cái chuông (đồng âm với "Trung") là "đồng Đại thánh". Nhà Lý Cam gọi quả cam (đồng âm với "Cam") là "kho Kim luân". Nhà Dương Ngu Khanh gọi con cá (đồng âm với "Ngu") là "dê hoa trong nước". Nhà Lục Tiên (?) gọi con trâu là "công tử đần". Nhà Lý Tê Quân gọi con tê giác (đồng âm với "Tê") là "trâu một măng". Đều là vì kiêng húy. Đến như khoảng các năm Thiên Thành, Trường Hưng (niên hiệu nhà Hậu Đường), gọi trâu là "cách nhĩ", là vì lệnh cấm giết trâu rất nghiêm nên phải giấu tên đi. Còn nhà sư thì gọi rượu là "canh bát-nhã" (bát-nhã: trí tuệ giác ngộ theo Phật giáo), gọi cá là "rồng thoi dưới nước", gọi gà là "rau chui rào". Khéo nói để che lỗi, càng đáng ghét.
Tìm mộ tổ đời thứ bảy mươi hai
Khi Hùng An Sinh ở Sơn Đông, có người lừa ông: "Ngôi mộ cổ ở làng kia là của Hà Nam tướng quân Hùng Quang đời Tấn, cách nay bảy mươi hai đời; trong mộ có bia, bị dân làng chôn giấu đi." An Sinh đào đất tìm, không thấy, bèn kiện tụng liền mấy năm. Trưởng sử (quan phó giúp thứ sử) Ký Châu là Trịnh Đại Hoan phán: "Bảy mươi hai đời thì đã là người từ trước cả thời vua Phục Hi; còn Hà Nam tướng quân thì nhà Tấn không có danh hiệu ấy." An Sinh vẫn dẫn cả họ hướng về ngôi mộ mà gào khóc.
Thắt đai chỉnh tề đi cày
Dưới chân mộ (cha mẹ) của Nguyên Bình có mấy chục mẫu ruộng không thuộc về ông. Mỗi tháng mùa vụ, người cày ruộng thường cởi trần. Nguyên Bình không muốn để họ làm nhờn mồ mả, bèn về bán của cải trong nhà, mua lấy khu ruộng ấy. Đến ba tháng mùa vụ (xuân, hạ, thu), ông lại thắt đai chỉnh tề, rơi nước mắt, tự tay cày cấy.
Ngày xưa vua chư hầu cày ruộng tịch điền (ruộng làm lễ, vua tự tay cày để làm gương cho dân), đội mũ miện buộc dây xanh, tự cầm cày mà cày, cũng giống như cảnh này.
Thắt đai xong mới đáp lời anh
Em trai của Lưu tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất) là Lưu Tấn, tính đi đứng ngay ngắn, chính trực. Có đêm tế tửu gọi Tấn, muốn cùng nói chuyện. Tấn không đáp ngay, mà xuống giường mặc áo, đứng ngay ngắn rồi mới thưa. Tế tửu lấy làm lạ sao lâu thế. Tấn nói: "Lúc nãy em thắt đai chưa xong."
Vương, Lưu nằm ngủ nghiêm trang
Vương Văn công (Vương Ngưng) điềm tĩnh, tu dưỡng nghiêm trang, đức hạnh đứng đầu đương thời. Mỗi khi đi ngủ, ông ắt chắp tay mà nằm, vì sợ trong mộng gặp vong linh tổ tiên.
Gặp vong linh tổ tiên thì càng phải đội mũ mặc áo, thắt đai, cúi đầu khom lưng, đâu chỉ chắp tay?
Lưu Từ đời Ngũ Đại thường mặc áo giáp, gối đầu lên giáo mà nằm, nói với người ta: "Ta nhờ thứ này mà được giàu sang, sao có thể quên dù chỉ một ngày?"
Theo lối ấy thì người đỗ tiến sĩ nên trải sách làm chiếu, gối nghiên mà ngủ; còn kẻ làm giàu thì nên nằm trên phân, ngủ trên tro.
Đọc thư cha
Cố Khải đọc thư của cha, mỗi câu đều đáp "dạ". (Thấy chép trong sách Vận phủ.)
Kính vợ
Phàn Anh có lần ốm nằm trong phòng nhỏ, vợ sai thị tì đến vái lạy hỏi thăm, Anh cũng vái đáp lại. Có người hỏi, Anh nói: "Thê (vợ) tức là tề (ngang hàng với chồng)."
Tiết Xương Tự đời Đường mỗi khi gặp vợ đều giữ đủ lễ nghi: trước tiên sai nữ tì truyền lời mấy lần, sau đó mới cầm đuốc vào phòng, rồi bàn chuyện cao xa, dùng trà quả xong thì lui ra. Nếu muốn ngủ lại, ông ắt phải thưa: "Tôi vì việc nối dõi là hệ trọng, xin được chọn ngày lành cho cuộc gặp gỡ." Đợi báo lại là được phép mới vào, lễ nghi cũng như trên.
Vợ phạm lệnh cấm trai giới
Quan thái thường (quan coi lễ nghi, tế tự) Chu Trạch, tên tự là Trĩ Đô, trong sạch, giữ lễ. Có lần ông ốm nằm ở trai cung (nơi ở riêng để kiêng giữ mình trước kỳ tế lễ). Vợ ông ghé vào hỏi bệnh, Chu cho là vợ phạm lệnh cấm trai giới, giận lắm, bắt giải vào chiếu ngục (ngục giam phạm nhân theo lệnh vua). Người đương thời đặt câu rằng: "Sống ở đời không may, làm vợ quan thái thường. Một năm ba trăm sáu mươi ngày, ba trăm năm mươi chín ngày ăn chay giữ giới, một ngày không giữ giới thì say mềm như bùn."
Cuốn Bách kỵ lịch (cuốn lịch ghi trăm điều kiêng kỵ)
Lý Tải Nhân tính chậm chạp cổ hủ, cưới vợ họ Diêm còn rất trẻ, nhưng ở riêng phòng, giao hẹn riêng rằng: "Khi nào có hứng thì gặp nhau." Một đêm, Diêm bỗng gõ cửa. Tải Nhân vội lấy cuốn Bách kỵ lịch ra xem, kinh hãi nói: "Đêm nay Hà Khôi (một hung thần trong lịch kiêng kỵ) ở trong phòng, không thể làm việc ấy được, cảm ơn nàng đã đến thôi." Diêm xấu hổ bỏ đi.
Lại có Trần Bá Kính đời Hán, mỗi khi gần gũi vợ ắt phải chọn ngày giờ, sai thị tì truyền lời, đi đi lại lại đến bốn lần.
Chắp tay trước nàng thiếp
Ôn công (Tư Mã Quang) chưa có con, phu nhân là Thanh Hà quận quân (tước phong cho vợ quan) mua cho ông một nàng thiếp. Một hôm, nhân lúc rảnh, phu nhân cho nàng trang điểm lộng lẫy rồi đưa vào thư phòng. Ông chẳng thèm ngó tới. Nàng thiếp nghĩ cách thử ông, cầm một tập sách hỏi: "Thưa trung thừa (chức ngự sử trung thừa của ông lúc ấy), đây là sách gì ạ?" Ông chắp tay, nghiêm mặt đáp: "Đây là Thượng thư (Kinh Thư, một bộ kinh điển Nho gia)." Nàng thiếp đành ngần ngừ lui ra.
Hỏi thăm sức khỏe, xin phép cầu con
Sách Quốc triều sử dư chép: Trần Hiến Chương (nhà lý học đời Minh) mỗi khi vào phòng trong, ắt phải xin phép thái phu nhân (mẹ ông), thưa: "Hiến Chương xin cầu con nối dõi." Quan chủ sự (chức quan ở các bộ) Cố Dư Khánh gặp mặt chất vấn, nghiêm sắc mặt nói: "Thế là nói gì vậy? Thái phu nhân là người góa bụa đấy!" Trần lặng thinh. Chu Mộc ở Thường Thục từng sáng sớm gõ cửa phòng ngủ của cha. Cha hỏi ai, ông thưa: "Chu Mộc xin hỏi thăm sức khỏe." Cha không đáp. Lát sau ông lại đến: "Chu Mộc xin hỏi thăm sức khỏe." Cha giận, ngồi dậy quát: "Người già đang ngủ say, hỏi han làm gì?" Người đương thời lấy hai chuyện làm câu đối: "Chu Mộc hỏi thăm, Hiến Chương cầu con."
Không gần kỹ nữ
Vương Côn tính cẩn thận. Nhan Sư Bá giàu sang, bày ban nữ nhạc mời Côn đến, rượu thịt đều sai kỹ nữ chuyền đi mời. Mỗi khi đến chỗ Côn, ông ắt bảo họ đặt lên sập ngồi, rồi quay mặt đi tránh; đợi họ đi rồi mới dám ăn uống.
Khách như thế, họ Nhan chẳng cần mời; tiệc như thế, họ Vương chẳng cần dự.
Thái Quân Mô (Thái Tương) khi làm quan trấn giữ Phúc Đường, mời Lý Thái Bá (Lý Cấu) và Trần Liệt họp ở đình Vọng Hải, có ca nữ mời rượu. Vừa gõ phách được một nhịp, Trần đã kinh sợ nhảy khỏi chiếu, leo cây vượt tường mà chạy.
Lại thêm một "Trần kinh tọa" nữa! (Trần Tuân đời Hán, khách đến đâu cả tiệc kinh động đến đó, nên gọi là "Trần kinh tọa"; ở đây chơi chữ: họ Trần này thì làm cả tiệc kinh ngạc vì sợ chạy.)
Dương Trung Tương công tên là Bang Nghệ, thời trẻ học ở trường quận, chân không bước vào quán trà quán rượu. Bạn cùng phòng muốn phá tiết tháo của ông, kéo ông đi uống rượu, nói là đến nhà bạn cũ, thực ra là nhà chứa. Ông lúc đầu không ngờ, rượu được mấy tuần thì kỹ nữ trang điểm lộng lẫy bước ra. Ông kinh ngạc chạy về, lấy áo của mình đốt đi, khóc lóc tự trách.
Trong lòng có kỹ nữ
Hai vị Trình phu tử (anh em Trình Hạo hiệu Minh Đạo và Trình Di hiệu Y Xuyên, các nhà lý học đời Tống) cùng dự tiệc nhà một sĩ phu, có kỹ nữ mời rượu. Y Xuyên phất áo đứng dậy bỏ đi, còn Minh Đạo vui vẻ đến hết tiệc. Hôm sau, Y Xuyên đến thư phòng của Minh Đạo, vẻ bực bội vẫn chưa nguôi. Minh Đạo nói: "Hôm qua trong tiệc có kỹ nữ, nhưng trong lòng anh không có kỹ nữ. Hôm nay trong thư phòng không có kỹ nữ, mà trong lòng em lại có kỹ nữ." Y Xuyên tự nhận là không bằng anh.
Muốn thích chữ vào mặt kỹ nữ
Ở Giang Đông có viên huyện doãn (quan đứng đầu huyện) muốn thích chữ vào mặt kỹ nữ để dẹp thói khêu gợi dâm dật. Ông đem hỏi các bậc trưởng giả trong huyện. Họ nói: "Chúng tôi từng kính xem Tổ huấn (lời răn của Minh Thái Tổ để lại cho con cháu), trong đó có câu: Con cháu làm hoàng đế, không được dùng các hình phạt thích chữ, chặt chân, cắt mũi, thiến. Bề tôi nào dám tâu xin dùng các hình ấy thì phạm nhân bị xử lăng trì (xẻo thịt dần đến chết), cả nhà bị xử tử." Huyện doãn sợ toát mồ hôi, việc ấy bèn thôi.
Lời tục tĩu của Lý Thoái Phu
Xử sĩ Xung Hối (danh hiệu ban cho người ẩn sĩ) đời Tống là Lý Thoái Phu, làm việc gì cũng kiểu cách khác người, ở vùng ngoại ô phía bắc kinh thành. Một hôm ông trồng rau mùi; tục truyền rằng vừa gieo vừa nói lời tục tĩu thì rau mọc tốt. Thoái Phu vừa rắc hạt vừa lẩm nhẩm: "Đạo vợ chồng là gốc của nhân luân (các mối quan hệ đạo đức giữa người với người)…", miệng nói không ngớt. Chợt có khách đến, ông sai con gieo nốt. Người con cầm số hạt còn lại, nói: "Cha tôi đã từng thưa lên rồi đấy." Vì thế, khoảng năm Hoàng Hựu, ở quán các (các cơ quan văn học trong triều), hễ có ai nói chuyện tục tĩu, người ta liền bảo: "Nên gieo rau mùi một lượt."
Chuyện vợ chồng mà là lời tục tĩu thì vị xử sĩ không sai. Còn lời lẽ văn nhã của người con giống cha kia thì lại khiến rau mùi không tốt được.
Lời văn nhã
Lý Hiến Thần thích nói lời văn nhã. Khi ông làm tri châu Trịnh Châu, Tôn Thứ Công đang làm chuyển vận sứ Thiểm Tây (quan coi việc vận chuyển lương thực, thuế má) bị bãi chức về kinh, sai một viên sứ thần vào kinh trước. Người được sai vốn là thuộc lại cũ của Hiến Thần, đến Trịnh Châu vào sân ra mắt. Hiến Thần rất mừng, muốn sai người hầu mời ăn cơm, bèn hỏi: "Xan (dùng bữa) chưa?" Viên sứ thần tưởng lầm chữ "xan" là hỏi về Thứ Công, vội đáp: "Hôm rời Trường An, ngài chuyển vận đã sửa soạn hành trang rồi." Hiến Thần nói: "Không hỏi Tôn đãi chế, mà hỏi quan nhân đã 'xan' chưa?" Người ấy ngượng ngùng thưa: "Không dám giấu, hồi làm quân tướng ở Tam ty (cơ quan coi tài chính), tôi từng 'xan' mười ba gậy." Vì theo tiếng lóng, bị đánh gậy gọi là "xan". Hiến Thần bịt miệng cười: "Quan nhân hiểu lầm rồi, ta hỏi đã ăn cơm hay chưa, là muốn giữ lại mời một bữa thôi."
Vốn muốn nói cho văn nhã, rốt cuộc tự tốn nước bọt.
Uông tư mã (cách gọi văn nhã quan thị lang Binh bộ) hiệu Nam Minh (Uông Đạo Côn) thích bắt chước lối nói cổ. Một hôm con dâu ông vì tranh giành sự yêu chiều mà cắt mất bộ phận sinh dục của chồng. Thằng hầu hoảng hốt chạy đến báo. Khách ngồi đó kinh hãi hỏi, Uông thong thả đáp: "Con dâu xử con trai tôi hủ hình (hình phạt thiến)."
Chu Dụng Trai ở Côn Sơn không thuộc đường, mỗi khi đến chỗ rẽ, ắt chắp tay đứng bên đường, nói với người qua lại: "Vấn tân." (hỏi bến đò, lối nói văn chương chỉ việc hỏi đường). Người gánh hàng không hiểu, bèn chỉ cho ông cái giếng nghĩa (giếng nước công cộng do người làm phúc đào).
Tụng kinh xưng "tiểu nhân"
Phong tục vùng Yên Bắc, không kể kẻ sĩ hay thường dân, đều tự xưng là "tiểu nhân" (kẻ hèn mọn). Khoảng năm Tuyên Hòa, có Hữu Kim Ngô vệ thượng tướng quân của nước Liêu là Hàn Chính về hàng triều Tống, được phong kiểm hiệu thiếu bảo, tiết độ sứ (các chức hàm cao). Khi nói chuyện với người từ bậc trung trở lên, ông xưng "tiểu nhân"; với người từ bậc trung trở xuống, ông xưng "nhà ta". Ngày nào ông cũng đến nhà chờ chầu, tụng kinh Thiên Đồng mấy chục lượt, giọng sang sảng. Ông lại nói: "Trước Thiên Đồng sao dám xưng 'ta'?" Thế là từ câu "Trời cao sinh ra ta" trở xuống hơn hai mươi câu, hễ chữ "ta" ông đều đổi thành "tiểu nhân": "Trời cao sinh tiểu nhân, đất dày chở tiểu nhân, mặt trời mặt trăng soi tiểu nhân, sao Bắc Đẩu giúp tiểu nhân…" Tụng xong, ông khen: "Vị Thiên Đồng này thật linh thiêng." Người bên cạnh nói: "Nếu không linh thiêng, sao che chở được nhiều tiểu nhân đến thế?" (chơi chữ: "tiểu nhân" còn có nghĩa là kẻ xấu xa).
Văn nhã hay không văn nhã, rốt cuộc đều thành cổ hủ.
Bức tranh "Bò lết"
Trần Liệt ở Phúc Châu làm gì cũng theo lễ cổ. Thái Quân Mô để tang ở Bồ Điền, Liệt đến viếng. Sắp đến nơi, ông bảo học trò: "Kinh Thi nói: 'Hễ dân có tang, bò lết đến cứu giúp.' Nay ta sẽ cùng các anh làm theo lễ ấy." Thế rồi ông đội khăn đen, mặc áo dài lễ phục (?), cùng hai mươi học trò, vừa trông thấy cổng đã chống tay xuống đất, quỳ gối lết vào, gào khóc thảm thiết. Đàn bà trông thấy đều bỏ chạy. Quân Mô nén cười mà nhận lễ viếng. Ngay lúc ấy Lý Cấu vẽ bức tranh "Bò lết".
Tắt bếp
Lương Bá Loan (Lương Hồng) mồ côi từ nhỏ, từng sống một mình, không ăn chung với ai. Nhà bên cạnh nấu cơm xong trước, gọi Bá Loan đến nhân lúc nồi còn nóng mà nấu. Bá Loan nói: "Thằng bé Hồng này không nhờ hơi nóng của người khác!" Rồi dập tắt bếp, nhóm lửa lại từ đầu.
Mọi việc không gì hay bằng khéo nương theo hoàn cảnh. Lòng dạ của Bá Loan không khỏi quá lạnh lùng.
Mang lương khô trong áo
Sách Vật lý luận chép: Lã Tử Nghĩa là bậc sĩ thanh cao, hiền đức đương thời. Có lần ông đến thăm một người quen cũ, ngại người ta bày rượu thịt, nên mang sẵn lương khô trong áo mà đi. Chủ nhà lấy làm vinh dự vì ông hạ mình đến thăm, bèn bày cỗ thật thịnh soạn. Nghĩa lại lấy lương khô trong áo ra, xin một chén nước lạnh mà ăn.
Ăn uống gì cũng trả tiền
Sách Phong tục thông chép: Hách Trọng Sơn, người thanh liêm ở An Lăng, mỗi lần cho ngựa uống nước sông Vị đều ném ba đồng tiền xuống nước. Hách Tử Liêm ở Dĩnh Xuyên cũng vậy. Lại có lần Hách sang nhà chị ăn cơm, lén để lại năm mươi đồng dưới chiếu rồi mới đi. Sách Hậu Hán thư chép: Phạm Đan có lần đến thăm chị ốm, chị dọn cơm mời, Đan ra về để lại một trăm đồng. Chị đuổi theo trả lại. Đan thấy mấy đứa trẻ cắt cỏ khô (bản cũ chép là chữ "cảo") trong làng cãi nhau, đứa này giận đứa kia: "Bảo mày thanh cao, mày có phải hạng Phạm Sử Vân (tên tự của Phạm Đan) đâu!" Đan than: "Cái chí nhỏ của ta lại nằm trên miệng bọn trẻ chăn trâu. Không thể không gắng sức!" Bèn bỏ lại tiền mà đi.
Quan biệt giá nhặt dâu
Triệu Quỹ đời Tùy làm biệt giá (chức phó quan cấp châu) ở Tề Châu. Quả dâu nhà hàng xóm phía đông rụng sang nhà ông, Quỹ nhặt hết đem trả lại.
Biệt giá cũng có việc công, đâu ra công nhàn rỗi ấy? Trương Nguyên đời Bắc Chu tính liêm khiết. Nhà phía nam có hai cây mơ, mơ chín rụng nhiều sang vườn Nguyên, ông đều nhặt trả chủ. Tử Do nói: Đây lại là Triệu Quỹ mở lối trước cho cái dở này.
Từ chối áo
Hiên Duy Hành, tên Nghê, người Lộc Ấp, trong sạch cương trực, bốn mùa chỉ một chiếc áo vải. Có lần ông làm đốc tào (quan đốc thúc việc chở lương bằng đường sông) ở vùng sông Hoài, giữa mùa đông giá rét bỗng rơi xuống nước, được kéo lên, quấn chăn ngồi. Quan sở tại vội dâng áo, ông từ chối không nhận, rốt cuộc ngồi đợi áo mình khô.
May mà có chăn quấn, không thì chẳng phải học theo anh Trần Tam (?) mà chết cóng sao?
Chôn canh
Vương Tấn làm thái thú Ninh Ba, tự sống rất cần kiệm. Một hôm thấy bữa ăn có cả cá lẫn thịt, ông giận lắm, sai dọn đi (nguyên văn là chữ "tát", ngờ là chữ "triệt" nghĩa là dọn bỏ) rồi đem chôn. Đời gọi ông là "Thái thú chôn canh".
Quá hám danh, quá làm bộ.
Bị báo thù vì ngọc châu
Liêm sứ (quan án sát sứ, coi việc hình án và giám sát quan lại) Quý Châu là Khổng công, sống khắc khổ để tự răn mình. Thổ quan (quan người bản địa ở vùng dân tộc thiểu số) đem minh châu, ngọc quý đến dâng, ông đem đập nát hết ngay trên sảnh. Thế là bị thổ quan bỏ hỏa cổ (thứ bùa độc trùng gây nóng như lửa trong người). Đi đến Chiết Giang, lửa phụt ra từ miệng ông, cao mấy trượng rồi ông chết.
Không nhận là được rồi, còn đập nát là nghĩa lý gì? Phung phí của trời, chết là đáng.
Cừu, Quản xét lỗi mình
Quách Lâm Tông hỏi Cừu Quý Tri: "Ông đã từng có lỗi gì chưa?" Quý Tri đáp: "Tôi từng cho trâu ăn, trâu không ăn, tôi quất nó một roi, đến nay vẫn còn áy náy!"
Quản Ninh vượt biển, thuyền bị lật, ông nói: "Ta từng có một buổi sáng để đầu trần không đội mũ, ba buổi sáng dậy muộn, lỗi ắt là ở đó!"
Cố Hiệp
Sách Bắc sử chép: Cố Hiệp lúc trẻ sắp cưới con gái của cậu, chưa kịp thành hôn thì mẹ Hiệp mất. Mãn tang, ông không cưới vợ nữa. Đến khi ông ngoài sáu mươi, cô gái ấy vẫn chưa lấy ai. Hiệp cảm nghĩa, rước cô về, rốt cuộc không có con.
Cưới gả như thế, chẳng lẽ không thể thôi đi được sao!
Học vấn của Ngô trưng sĩ
Trưng sĩ (ẩn sĩ được triều đình vời ra làm quan mà không nhận) Ngô Dữ Bật một hôm ra đồng gặt, tay bị liềm cắt, máu chảy không ngừng. Ông giơ chỗ đau lên xem, nói: "Nếu máu không cầm ngay mà ta phải dừng tay (?) vì nó, thế là ta bị mày thắng." Nói xong, ông lại gặt như cũ. Lại có lần ông đi chơi núi Vũ Di, ghé quán trọ, chủ quán đòi tiền trọ nhiều hơn ba đồng. Ông nhất định không đưa. Có người khuyên, ông nói: "Chính chỗ này đã là phung phí của trời!" Rồi gánh đồ đi ngay trong đêm.
Ngô Khang Trai (tức Ngô Dữ Bật) được triệu đến kinh đô, thường lấy ngón cái và ngón trỏ hai tay khoanh thành vòng tròn, nói: "Để Thái cực luôn ở trước mắt." (Thái cực: khái niệm triết học Nho gia chỉ cội nguồn tối cao sinh ra vũ trụ, thường được vẽ bằng một vòng tròn.) Bọn thiếu niên phù phiếm ở kinh thành tranh nhau ném củ cải vào trong vòng tay ông để trêu chọc, ông cũng chẳng đoái hoài.
Thái cực kêu oan
Lâu Lượng tự phụ là người theo đạo học (lý học, học phái Nho giáo đời Tống, Minh), đeo một chiếc vòng ngà, gọi là "vòng Thái cực". Tang Duyệt lấy làm lạ, nghiêm sắc mặt nói: "Nay ta mới biết Thái cực là dẹt mà rỗng ở giữa!" Rồi viết bài "Đơn kêu oan của Thái cực", một thời người ta truyền tụng.
Hai bức đồ về tâm học
Đầu năm Thiên Thuận, người áo vải (thường dân) ở Chương Châu là Trần Thặng Phu, tên là Chân Thạnh, đến cửa cung dâng "hai bức đồ về tâm học" (tâm học: học thuyết coi tâm là gốc của mọi đạo lý). Bức thứ nhất là "Đồ Trời Đất và Thánh nhân": viết to một chữ "Tâm", lấy cái chấm trên cùng khoanh thành vòng tròn lớn, để rỗng ở giữa gọi là "Thái cực"; bên trái ghi "Tĩnh", vẽ mười sáu chấm đen; bên phải ghi "Động", vẽ mười sáu chấm trắng; từ đó xoáy ra như vỏ ốc, gồm mười chấm cong về bên trái; lại mỗi bên vẽ mười tám chấm, như trước nhưng lớn hơn, mỗi chấm bao gồm hai quẻ, cho rằng "nghĩa Thái cực sinh sôi không ngừng đã trọn ở đây".
Bức thứ hai là "Đồ Người quân tử noi theo trời": cũng viết to một chữ "Tâm", lấy chấm trên cùng khoanh thành vòng tròn lớn, để rỗng ở giữa gọi là "Kính"; bên trái ghi "Tĩnh", bên phải ghi "Động", mỗi bên vẽ các vòng tròn lồng vào nhau; nửa trái đen rồi trắng, trắng rồi lại đen; nửa phải trắng rồi đen, đen rồi lại trắng — tức là âm dương, động tĩnh của Thái cực. Vua giao xuống Lễ bộ; viên thị lang coi việc bộ là Trâu Can không hiểu nói cái gì, bèn gác việc ấy lại.
Muôn vật là một thể
Có một nhà nho giảng về thuyết "muôn vật là một thể" (trời đất muôn vật cùng chung một thể với con người). Bỗng có một nhà nho hủ lậu tiến lên hỏi: "Giả như gặp hổ dữ, lúc ấy làm sao là một thể?" Một nhà nho hủ lậu khác giải thích: "Người có đạo còn hàng phục được rồng hổ, dù gặp hổ dữ, ắt cưỡi được lên lưng hổ, quyết không bị hổ ăn thịt." Chu Hải Môn (Chu Nhữ Đăng) cười bảo: "Cưỡi trên lưng hổ thì vẫn là hai thể, phải bị nuốt vào bụng hổ mới là một thể." Người nghe cười lớn.
Đồ đựng trà
Phạm Thục công (Phạm Trấn) cùng Ôn công (Tư Mã Quang) đi chơi núi Tung, đựng trà trong một cái hộp gỗ đen. Ôn công thấy vậy, kinh ngạc nói: "Cảnh Nhân (tên tự của Phạm Trấn) mà cũng có đồ đựng trà ư!"
Tạ Tại Hàng nói: "Một cái hộp gỗ đựng trà thì có hại gì đến sự thanh liêm, mà đến nỗi kinh hãi. Người đời Tống hủ lậu đến thế!" Tử Do nói: "Đó là theo ý Cơ Tử khóc vì đôi đũa ngà." (Trụ vương bắt đầu dùng đũa ngà, Cơ Tử lo rằng từ đó sẽ dẫn tới xa hoa cùng cực mà mất nước.)
Xếp hồ đào
Tướng quốc Ngô Thạch Hồ một hôm đãi khách, định xếp quả hồ đào thành hình cho xong rồi mới úp lồng đậy lên. Ông xếp mãi không được. Một đứa tiểu đồng xếp hồ đào sẵn vào trong lồng trước, rồi lấy đĩa đỡ lên (lật lại). Ông đấm ngực than: "Sự gian dối của dân ngày một tăng lên!"
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video