Bộ Tạp chí (ghi chép các chuyện lặt vặt), thứ ba mươi sáu.
Tử Do (tên hiệu của tác giả Phùng Mộng Long) nói: Những điều sử sách chép thì thu nhặt không hết; những điều bại quan (viên quan nhỏ chuyên ghi chuyện vặt ngoài dân gian, về sau chỉ người viết truyện vặt) kể thì đọc không hết; những điều nghe khách ngồi chơi kể thì ghi không hết. Tục ngữ có câu "giữa dòng mất thuyền, một quả bầu đáng nghìn vàng" (lúc nguy khốn, vật tầm thường cũng hóa quý). Khi chuyện trò đang vui, tiếng đùa cười dồn dập, bỗng cụt lời hết chuyện thì mất hứng; lúc ấy được một chuyện lạ chẳng khác gì vớ được thuyền chở ngọc. Vì không nỡ bỏ sót nên xếp thành bộ "Tạp chí", thứ ba mươi sáu.
Dũng khí có thể tập được
Đỗ Tập đời Ngụy làm huyện trưởng (quan đứng đầu một huyện nhỏ) Tây Ngạc. Khi Lưu Biểu đánh Tây Ngạc, Bách Hiếu Trưởng đang ở trong thành. Ông ta chui vào phòng đóng cửa, kéo chăn trùm đầu. Hai bên đánh nhau được nửa ngày, ông ta mới ra cửa hỏi tin tức. Bốn năm ngày sau mới hơi dám ló mặt. Hôm sau nữa thì đứng nép một bên mà nghe ngóng. Hai ngày sau thì vác khiên tự mình ra đánh, nói với Tập: "Dũng khí có thể tập được!"
Điềm lạ của bậc chân chúa (vị vua thật do trời định)
Thái Tổ ta (Chu Nguyên Chương, vua sáng lập nhà Minh) lúc nhỏ có lần thấy một bầy ngỗng đi lại ngoài sân. Ngài đùa, lấy hai lá cờ giấy, một xanh một trắng, cắm hai bên rồi ra lệnh: "Con xanh đứng dưới cờ xanh, con trắng đứng dưới cờ trắng." Bầy ngỗng theo tiếng mà đi đúng như lệnh. Chỉ có một con ngỗng khoang không biết đứng đâu, cứ đi qua đi lại giữa hai lá cờ.
Họ Doãn đời Chu
Họ Doãn đời Chu giàu sang thịnh vượng, năm đời không chia nhà ở riêng. Năm đói kém, cả nhà nấu cháo ăn chung, tiếng ồn vang xa ngoài mấy dặm.
Bát tự không có căn cứ (bát tự: tám chữ can chi ghi giờ, ngày, tháng, năm sinh, dùng để đoán số mệnh)
Thời Triệu Phổ làm Hàn vương, có một viên quân hiệu (sĩ quan cấp thấp trong quân) sinh cùng năm, tháng, ngày, giờ với ông. Hễ Triệu được thăng một chức lớn thì viên quân hiệu bị một trận trách phạt nặng; Triệu được thăng chuyển chức nhỏ thì viên quân hiệu bị quở mắng chút ít.
Đế vương nói chuyện số mệnh
Thái Tổ có lần đến Quốc Tử Giám (trường học cao nhất của triều đình), có người đầu bếp dâng trà, tình cờ vừa ý vua, vua xuống chiếu ban cho mũ đai (tức cho làm quan). Có một ông sinh viên (học trò đã qua khảo hạch, được học ở trường của nhà nước) đã già, đêm một mình ngâm rằng: "Mười năm dưới song cửa lạnh, sao bằng một chén trà." Vua đang đi vi hành (cải trang đi kín, không cho ai biết), vừa nghe thấy, liền ứng khẩu đáp: "Tài nó không bằng ngươi, số ngươi không bằng nó."
Thần núi Nhạc trêu người trong mộng
Trong các vị thần ở núi Phù Bích, chỉ có thần Đông Nhạc (thần núi Thái Sơn) là linh nhất, ai đến cầu mộng đều được ứng nghiệm như tiếng vang. Trong huyện có hai cha con cùng dự thi Hương (kỳ thi cấp tỉnh, đỗ thì thành cử nhân), đến đền khấn vái. Thần báo mộng: "Các ngươi đi hỏi Tần Táo Tam nhụ nhân là được." (Nhụ nhân: danh hiệu triều đình phong cho vợ quan, ở đây dùng như tiếng gọi "bà".) Hai người không hiểu thần muốn nói gì. Tình cờ xuống núi, thấy một mụ ăn mày đang giặt đồ bên sông, bèn hỏi: "Tần Táo Tam nhụ nhân là ai?" Mụ trợn mắt quát: "Các người hỏi làm gì?" Vốn mụ này chung chạ với gã trai trẻ trong huyện tên là Tần Táo Tam nên mới mang cái tên ấy; bỗng nghe hỏi thế thì trong lòng lấy làm lạ. Hai người vẫn chưa hiểu, đáp: "Chúng tôi muốn hỏi xem cha con tôi ai đỗ?" Mụ chửi: "Cái thằng đã chơi mẹ mày ấy mới đỗ!" (Câu chửi tục, nhưng hiểu theo chữ thì là "kẻ ăn nằm với mẹ mày sẽ đỗ", tức người cha.) Năm ấy người cha quả nhiên đỗ.
Trời đất trêu người
Năm Quý Mùi niên hiệu Vạn Lịch (1583), minh phủ (tiếng tôn xưng quan huyện) Quản Cửu Cao lúc mới cùng bạn bè lên kinh dự thi Hội (kỳ thi ở kinh đô dành cho cử nhân), mộng thấy thần nhân dặn trước bảy đề thi. Sáng hôm sau, ông mua những bài văn mẫu hay bán ở hiệu sách về đọc thuộc. Đến khi vào thi, bảy đề quả đúng như trong mộng. Ông bèn tiện tay chép lại những bài đã thuộc, chẳng kịp suy nghĩ gì, mừng thầm được thần giúp, chắc chắn sẽ đỗ. Nào ngờ năm ấy quan chủ khảo (quan đứng đầu việc chấm thi) chán ghét lối văn cũ, cho thu hết văn bán ở hiệu sách vào trường để đối chiếu, bài nào trùng thì vứt bỏ. Quản vì thế mà trượt, được chọn bổ làm huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) Phú Thuận.
Một tú tài ở Phủ Điền đến hồ Cửu Lý (nơi nổi tiếng linh ứng về cầu mộng) xin mộng. Trong mộng được bảo: "Ngày mai gặp vị quan nào thì đó chính là công danh của ngươi." Hôm sau gặp Chung ngự sử (quan giám sát, can gián) và Lý đại tham (tức tham chính, quan phó ở ty Bố chính cấp tỉnh), đều là người cùng làng. Chàng mừng lắm, kể lại chuyện mộng. Ông Lý nói: "Học theo Chung tiên sinh." Ông Chung nói: "Học theo Lý tiên sinh." Ý đều bảo chàng sẽ làm quan như họ. Về sau chàng chỉ nhờ lệ tuế tiến (hằng năm tiến cử sinh viên lâu năm lên trường ở kinh) mà làm một chức dạy học, rồi chết. Người ta mới vỡ lẽ, đó là "thầy trong trường học". (Chữ "Chung" đọc gần với "trung" nghĩa là "trong", chữ "Lý" cũng có nghĩa là "trong", chữ "học" lại có nghĩa là "trường học".)
Sâu độc cắn đỉnh đầu
Khoảng niên hiệu Thiên Thuận (1457–1464), trưng sĩ (người ẩn dật có danh vọng được triều đình mời ra) Ngô Dữ Bật đến kinh. Minh Anh Tông ngự điện Văn Hoa triệu vào hỏi han, Ngô lặng thinh không đáp, chỉ nói: "Xin cho thần dâng sớ." Mọi người đang kinh ngạc, vua không vui, đứng dậy về cung. Ngô ra đến cửa Tả Thuận, cởi mũ ra xem thì có con bọ cạp trên đỉnh đầu, đốt da thịt sưng đỏ. Lúc ấy mới biết vừa rồi ông không đáp được là vì bị đốt. Khoảng niên hiệu Thuần Hy (1174–1189) đời Tống, viên tự thừa (phó quan một tự, tức một cơ quan trong triều) họ Sử đến lượt vào luân đối (quan lần lượt vào trình bày việc với vua). Vừa nói đến một việc của Tống Cao Tông, ông Sử bỗng rơi nước mắt. Vua hỏi vì sao, ông đáp: "Vì nhớ ơn cũ của tiên đế thôi ạ!" Vua Hiếu Tông cũng rơi lệ. Hôm sau vua tự phê cho ông Sử làm thị lang (quan phó của một bộ). Không ai biết lúc ấy ông bị con rết cắn nên mới chảy nước mắt. Than ôi, cùng là bị sâu độc cắn đỉnh đầu, người kính vua thì gặp vận rủi, kẻ dối vua lại được ơn, há chẳng phải là số sao!
Chàng họ Trương mất vàng
Thời Gia Tĩnh, có một người họ Trương ở Hàng Châu, từ nhỏ buôn bán nhỏ, về già dành dụm được bốn nén vàng, mỗi nén buộc một sợi chỉ đỏ, giấu trong gối. Bỗng đêm nọ mộng thấy bốn người mặc áo trắng thắt dây đỏ đến trước mặt chào từ biệt: "Chúng tôi theo ông đã lâu, nay xin từ biệt ông, đến nhà họ Hàn bán bánh ở đầu bến sông." Tỉnh dậy ông sinh ngờ, lục trong gối thì vàng đã mất. Ngần ngừ than thở mãi, ông tìm đến đầu bến sông hỏi họ Hàn, quả nhiên tìm thấy. Trương hỏi Hàn: "Ông có nhặt được bốn nén vàng phải không?" Hàn kinh ngạc: "Sao ông biết?" Trương kể hết đầu đuôi. Hàn vui vẻ đem vàng ra cho Trương xem, bảo chia cho ông một nửa. Trương một mực từ chối cảm tạ rồi ra cửa. Hàn giữ lại mời rượu, lấy một nén chia làm bốn, mỗi phần gói vào một cái bánh, lúc ông đi thì đem tặng. Trương nhận rồi đi, giữa đường gặp bốn người ăn mày van xin thảm thiết, bèn cho mỗi người một cái bánh. Bốn người ăn mày bàn nhau: "Bánh này to mà nguội, không ăn được, sao không đến nhà họ Hàn đổi lấy cái nhỏ mà nóng?" Bèn đến nhà Hàn, Hàn cười mà đổi cho.
Xui xẻo lạ lùng
Xưa ở Hoài Nam có Lô Anh suốt đời xui xẻo lạ lùng, hễ đến nhà ai thì nhà ấy ắt gặp tai họa bất ngờ, hoặc trẻ nhỏ rơi xuống giếng, hoặc bé gái làm cháy nhà. Tấm hốt gỗ (tấm thẻ quan cầm tay khi vào chầu) mà Vương Hưu Hựu ở Sơn Dương từng cầm, ai được nó thì ắt gặp điều chẳng lành. Gần đây có Ung Chiêm, giống như Dã Vương (?) (có lẽ chỉ Cố Dã Vương, người học rộng biết nhiều thời Nam triều), giỏi nhiều nghề mà rất nghèo. Ban đầu ông đến ở trọ đất Lỗ, người Lỗ đều sợ mà tránh, gọi là "thần hao tổn". Rồi ông ghé nhà một người đang kiện cáo và một người đang ốm, cả hai nhà đều bại hoại, người chết. Đến khi lên kinh, ở kinh lại có tiếng đồn ấy. Gặp lúc có hai người đánh bạc, Ung ngồi bên cạnh người thua. Có kẻ bảo người thua rằng Ung đang chỉ nước cho người thắng. Người thua nổi giận, đánh Ung suýt chết.
Duyên vợ chồng ghép lạ
Thời Gia Tĩnh, một người dân ở Côn Sơn hỏi vợ cho con trai, nhưng con trai lại mắc bệnh nặng khó chữa. Người ấy tin theo tục "xung hỷ" (làm đám cưới để lấy việc vui xua đi bệnh tật), sai bà mối sang bàn chuyện cưới. Nhà gái liệu chàng rể sắp chết nên không chịu. Bị ép quá, nhà gái bèn cho đứa con trai út giả làm con gái đưa sang nhà chồng, tính chỉ ở chừng mươi ngày. Làm lễ qua loa xong, cha mẹ chàng trai cho rằng con đang ốm không nên gần nữ sắc, bảo đứa con gái nhỏ trong nhà sang ngủ cùng chị dâu, thế mà hai người lại lén thành vợ chồng. Hơn một tháng sau, bệnh chàng trai dần khỏi. Nhà gái sợ việc bại lộ, viện cớ khác đón cô dâu giả về, chuyện êm ru không ai biết. Đến khi cô con gái có thai, cha mẹ gặng hỏi mới biết ra. Hai nhà kiện lên quan, mấy năm liền không xử xong. Có vị ngự sử họ Diệp phê vào đơn rằng: "Gả con gái mà được nàng dâu, cưới vợ mà được chàng rể. Đảo đi đảo lại, bên nào cũng một lẽ." Rồi cho họ thành vợ chồng. Thẩm Ninh Am, quan bộ Lại người Ngô Giang, đã viết vở truyền kỳ (loại kịch hát dài nhiều hồi) "Tứ dị ký" về chuyện này.
Lời lạ của bà mẹ họ Triệu
Bà mẹ họ Triệu là vợ của Thành Vĩ người Đông Quận, làm huyện lệnh Đồng Hương; bà là con gái họ Triệu ở Thuận Xuyên. Khi gả con gái, lúc con sắp đi, bà dặn: "Cẩn thận, đừng làm điều tốt!" Con hỏi: "Không làm điều tốt, lẽ nào lại làm điều xấu?" Mẹ nói: "Điều tốt còn không nên làm, huống chi là điều xấu!"
Một ngày được hai con quý hiển
Có ông họ Dương nọ, người Chu Chất vùng Quan Trung. Vợ là Lý thị sinh được một con trai, mới bảy tuổi thì ông đi buôn ở Chương Phổ đất Mân (Phúc Kiến), trọ tại nhà họ Nghiệt. Bà chủ họ Nghiệt mới góa chồng, ông lại về ở rể nhà ấy, sinh một con trai, cho mang họ Nghiệt, cũng đã được ba tuổi. Giặc Oa (cướp biển Nhật Bản) bỗng tràn vào cướp phá các quận ven biển, bắt ông mang đi. Ông ở với chúng mười chín năm, cạo đầu, đi chân đất, nhảy nhót đánh trận, đều đã thành thói của giặc Oa. Sau ông lại theo bọn chúng vào cướp đất Mân. Gặp lúc tướng soái đất Mân đánh lui chúng, ông nhân đó trốn về được, nhưng bị bắt giam chung với bọn giặc, giao cho quận thừa (quan phó của quận) Thiệu Hưng là ông Dương Thế Đạo xét rõ: "Là giặc hay là dân?" Ông nói: "Tôi là dân trong đất Mân!" Rồi kể quê quán, họ hàng, tên họ vợ con, phần nhiều trùng với nhà mình, quan quận thừa lấy làm lạ, về hỏi mẹ. Mẹ bảo xét hỏi lại, còn bà nấp sau bình phong nghe. Chưa được mấy câu, bà kêu to: "Cha con đấy!" Quan quận thừa đỡ ông ra khỏi đám tù, lạy khóc thảm thiết, tắm gội thay áo cho cha, mừng vui khôn xiết. Sáng hôm sau, ông họ Nghiệt biết quan quận thừa tìm được cha, mang dê non và chim nhạn (lễ vật thăm viếng thời xưa) đến mừng. Quan quận thừa mời rượu, người cha ra rót rượu mời khách. Ông họ Nghiệt hỏi người cha vì sao vào đất Mân, người cha kể đầu đuôi, lại trùng với quê quán, họ hàng, tên họ vợ con nhà ông họ Nghiệt. Ông họ Nghiệt lấy làm lạ, cũng về hỏi mẹ. Hôm ấy người cha đến đáp lễ, ông họ Nghiệt mời rượu. Mẹ ông lén nghe lời người khách, lại kêu to: "Cha con đấy!" Cảnh vừa buồn vừa vui cũng y như ở nhà quan quận thừa họ Dương. Thế là các cụ già trong quận đất Mân vui mừng, gọi đó là sự báo đáp cho bậc tuần lại (quan tốt, giữ phép công bằng, thương dân). Sĩ đại phu mang lễ vật đến mừng thành đàn. Vốn quan thái thú (quan đứng đầu quận) và quan quận thừa tuy ở khác nơi, mang họ khác, nhưng thật ra là anh em cùng một cha. Còn người cha, từ một tên lính cạo đầu chân đất nhảy nhót đánh trận, lại đang là tù, chỉ trong một ngày được hai đứa con quý hiển, hai bà vợ phu nhân, được nuôi bằng xe bánh đỏ (chu phiên: xe của quan lớn) và lộc nghìn chung (chung: đơn vị đo thóc thời xưa; ý nói bổng lộc rất hậu). Lìa rồi lại hợp, xa rồi lại thân, hèn rồi lại vinh, há chẳng phải trời cố ý sắp đặt sao!
Say rượu đánh nhau gây họa lạ
Hai người Giáp và Ất đều say, gặp nhau trên đường. Giáp đánh Ất ngã, nhìn lại thì thấy đã chết, bèn bỏ đi. Viên tổng giáp (người đứng đầu một "giáp", đơn vị dân cư trong làng xóm) trông thấy, vội báo quan. Lúc ấy trời đã tối, tạm lấy chiếu lau quây bốn phía che xác, mọi người ngủ canh bên ngoài. Nửa đêm Ất hơi tỉnh, đã quên chuyện trước, nghĩ: "Sao ta lại ở chỗ này? Chắc là phạm lệnh cấm đi đêm rồi." Bèn lén dậy trốn về. Đến sáng, những người canh mất xác, kinh sợ. Lát sau quan đến, cho rằng họ nhận hối lộ đem vứt xác, đánh đòn rất đau. Những người canh đành nhận bừa. Họ xin đi tìm xác về nộp, bèn cùng ra ngoài đồng rình. Có một người say rượu đi tới, mọi người xông lên đánh chết, khiêng vào lều chiếu. Còn Ất lúc ấy mới tỉnh hẳn, nhớ ra từng bị Giáp đánh, bèn đến nhà Giáp làm ầm lên. Giáp đưa tiền xin hòa. Đến khi quan bắt Giáp về tội giết người, Giáp mời Ất cùng đi trình quan. Quan tra hỏi những người canh xem cái xác từ đâu ra, họ không giấu được, bị xử tội chết.
Việc đời đảo lộn
Phu nhân của thị lang Tào Vịnh là Lệ thị, con gái dòng họ lớn ở Dư Diêu. Ban đầu bà lấy một tú tài họ Tào ở Tứ Minh, không hợp với chồng, bỏ nhau mà về nhà, rồi mới lấy Vịnh. Lúc ấy Vịnh còn là một viên quan võ nhỏ. Chẳng mấy năm, nhờ là bà con thông gia với Tần Cối, ông được đổi sang hàng quan văn, nhanh chóng được cất nhắc đến chức Trực Huy Du các (chức hàm danh dự gắn với gác Huy Du, nơi cất giữ văn thư sách vở của vua), ra làm thái thú đất Ngân. Đêm rằm tháng giêng, dinh châu treo đèn, bày nhạc lớn, mở tiệc. Tú tài họ Tào đưa cả nhà đến xem, thấy Lệ thị ăn mặc, đồ dùng tinh xảo lộng lẫy, hai bên kẻ hầu người hạ, hết sức tôn nghiêm, bèn nói với mẹ: "Nàng ấy đáng được ở chốn này hưởng phúc dày. Giàu sang đến thế, nhà mình giữ sao nổi?" Than thở hồi lâu. Vịnh ngày càng hiển đạt, làm thị lang bộ Hộ (quan phó của bộ coi việc hộ khẩu, thuế khóa, tiền của). Tần Cối chết, Vịnh bị biếm ra Tân Châu rồi chết ở đó. Lệ thị dẫn hai con đưa linh cữu về chôn. Hai đứa con lại hư hỏng, gia sản tan nát, đến nỗi không đủ cơm bữa sớm bữa chiều. Vợ của Triệu Đức Quang là em họ của Lệ thị, thương bà già yếu lại không nơi nương tựa, đón về ở trong nhà tại làng Tứ Minh, nuôi đến hết đời. Thỉnh thoảng Lệ thị ra ngoài thăm họ hàng, người quen cũ, thấy nhà người chồng cũ là tú tài họ Tào cửa sân sạch sẽ, hoa cây tươi tốt, bèn nói với người hầu gái: "Ngày ấy nếu ta yên phận ở đây, đâu đến nỗi như ngày nay!" Rồi rơi mấy hàng nước mắt. Trong hai mươi năm, đôi vợ chồng ấy lần lượt người này hối hận, người kia thèm muốn.
Vệ Thanh từng làm đầy tớ trong nhà công chúa Bình Dương, sau làm đại tướng quân. Khi công chúa góa chồng chọn người tái giá, trong hàng quý hiển không ai hơn đại tướng quân, rốt cuộc bà lấy ông. Đinh Tấn công (Đinh Vị, được phong Tấn quốc công) xây dinh thự to đẹp không đâu bằng. Dương Cảnh Tông khi ấy tự mình làm phu gánh đất. Về sau Cảnh Tông nhờ là ngoại thích (họ hàng bên ngoại hoặc bên vợ của vua) mà nên nhà, dinh thự họ Đinh cuối cùng về tay họ Dương. Tiền Tư công sắm sửa đồ trang sức, người thợ bạc làm ra những thứ ấy chính là Cung Mỹ (có bản chép là Lưu Mỹ). Về sau Cung Mỹ hiển quý, những món đồ do chính tay Mỹ làm đều về cả với ông. Vương Sằn làm thị cấm tam ban (chức võ quan nhỏ hầu hạ trong cung), được viện sai trông coi việc xây phủ công chúa. Ông nói với người cùng làm: "Bọn ta vất vả xây nên, không biết rồi ai sẽ ở đây?" Chẳng bao lâu Sằn lấy công chúa, rồi chính ông ở nơi ấy. Đô đốc (quan võ cao cấp) Lục Bính xây dinh ở kinh sư, đốc thợ rất khắt khe khổ sở. Không lâu sau, Lục thất thế. Một người thợ trong số ấy nhờ làm ngoại thích mà hiển quý, được vua ban luôn dinh thự họ Lục cho. "Hoa Hà Dương, xưa rực như ráng, nay rẻ như đất; liễu Vũ Xương, xuân là tơ xanh, nay thành chổi quét." Việc đời đảo lộn, đại để đều như thế.
Giấc mộng lạ của Đông Pha (Tô Thức)
Sách "Đông Pha chí lâm" chép: Ta ở Hoàng Châu, mộng thấy đến bên Tây Hồ, trong mộng cũng biết là đang mộng. Trên hồ có điện lớn ba lớp, điện phía đông có tấm biển đề "Di Lặc hạ sinh" (Phật Di Lặc giáng sinh xuống cõi đời). Trong mộng ta nói: "Đây là chữ ta viết năm xưa." Các nhà sư qua lại đi kinh hành (đi vòng chậm rãi niệm Phật), quá nửa là người quen. Hai vị cao tăng Biện Tài, Hải Nguyệt đều có mặt, gặp nhau ngạc nhiên. Ta mặc áo rộng, chống gậy, tạ lỗi với mọi người: "Đến chơi trong mộng nên không kịp đội mũ thắt đai."
Dâng đơn tự chuốc họa
Tô Đại Chương ở Tam Sơn học kinh Dịch có tiếng. Kỳ thi Hương năm Mậu Ngọ, ông mộng thấy mình đỗ thứ mười một, đem kể với người khác. Có một người cùng học kinh Dịch làm đơn kiện lên quận, nói ông tự tin chắc chắn như thế thì ắt đã có hẹn trước với quan chấm thi. Đến lúc sắp yết bảng, quyển đỗ thứ mười một quả nhiên là bài kinh Dịch. Quan chủ khảo đã nghe lời bàn tán bên ngoài, bèn bàn với mọi người, cho lấy quyển đứng đầu trong số bồi quyển (các bài thi dự bị xếp chờ, dùng để thay thế khi cần) thay vào. Quyển được thay vào lại chính là của Đại Chương, còn quyển bị thay ra chính là của kẻ dâng đơn. Mọi người đều bảo đạo trời công bằng, bảng bèn được định. Năm sau, Tô đỗ đầu ở Nam Cung (tức kỳ thi Hội do bộ Lễ tổ chức).
Thám hoa họ Đái
Đái Đại Tân ở Phủ Điền, tên chữ là Dần Trọng. Tám tuổi đã vào trường huyện (?), mười ba tuổi đỗ thi Hương, mười bốn tuổi đỗ thám hoa (người đỗ thứ ba trong kỳ thi Đình). Chẳng bao lâu thì mất, người nhà đưa linh cữu về. Cha mẹ quá đau buồn, nhất định muốn mở quan tài nhìn mặt. Đến khi mở ra, lại là một ông già râu bạc. Cả nhà kinh hãi, vứt xác xuống đất, tra hỏi người đầy tớ, người đầy tớ không sao tự giải thích được. Đêm ấy Đại Tân hiện về nói: "Ông già ấy là kiếp trước của con. Thượng đế thương ông chăm học vất vả mà bạc đầu không đỗ, nên cho đầu thai vào nhà cha mẹ, tạm hưởng danh vinh để thỏa chí xưa. Sở dĩ biến lại hình cũ là để không quên gốc ban đầu!" Cha mẹ từ đó thôi thương khóc.
Hiển đạt muộn
Khoảng niên hiệu Thiệu Hưng, ở khoa mà Hoàng Công Độ đỗ đầu, người đỗ thứ ba là Trần Tu. Lúc xướng danh (gọi tên người đỗ trước điện), Tống Cao Tông hỏi: "Năm nay bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Bảy mươi ba rồi ạ." Hỏi: "Có mấy con?" Đáp: "Chưa lấy vợ." Vua bèn gọi một cung nữ họ Thi gả cho. Người thời ấy đùa: "Người mới nếu hỏi chàng bao tuổi, năm mươi năm trước hai mươi ba." (Theo sách "Hạc lâm ngọc lộ")
Sách "Thanh hạ lục" lại chép: Chiêm Nghĩa sau khi thi đỗ, tự giễu mình: "Đọc hết thi thư năm sáu gánh, về già mới được một áo xanh (áo của người mới đỗ, quan nhỏ mặc). Gặp người hỏi ta bao nhiêu tuổi, năm mươi năm trước hai mươi ba." Sách "Thanh Ba tạp chí" lại bảo đó là Hàn Nam người đất Mân. Chưa biết bên nào đúng.
Lấy vợ muộn
Trần Kiệu người đất Mân, ngoài sáu mươi tuổi mới đỗ được một khoa. Về quê ông lấy con gái một nhà nho, đến ngày cưới thì đã gần tám mươi. Đêm hợp cẩn (đêm tân hôn, cô dâu chú rể cùng uống rượu bằng hai nửa quả bầu), các văn sĩ đều tụ họp, ai nấy làm thơ thôi trang (thơ giục cô dâu trang điểm), đều có ý châm chọc chuyện "cây liễu khô nảy mầm" (lời trong Kinh Dịch, ví người già lấy vợ trẻ). Kiệu cũng tự làm một bài, cuối bài nói: "Bành Tổ còn nghe sống tám trăm tuổi, Trần Kiệu này vẫn là trẻ con thôi." Khách ngồi đều cười ngặt nghẽo.
Ở U Châu có một vị đàn trưởng (người đứng đầu một đàn tràng tu hành) gần tám mươi tuổi, là anh cả của một viên đô hiệu (quan võ chỉ huy). Mỗi lần ông về nhà ngoài đời, vì ông già yếu, người nhà sai đứa hầu gái nhỏ tên Thanh dìu đỡ, nhân đó mà sinh chuyện bậy bạ. Ông bèn đòi hoàn tục, lấy Thanh làm vợ, rồi nói với vợ: "Cả đời không ngờ lại có cái thú này, chỉ hối biết muộn!"
Trần Huống năm mươi tuổi mới lấy vợ. Có người đến mừng: "Xử sĩ (người có học mà ở ẩn không ra làm quan) tân hôn vui vầy." Ông đáp: "Tôi lâu nay ở chốn núi khe, chẳng dự vào việc làm quan, không biết dưới váy áo lại có thứ quý đẹp đến thế!"
Tăng Ngẫu Nhiên
Trạng nguyên Tăng Hạc Linh ở Thái Hòa, khi đi thi Hội năm Tân Sửu niên hiệu Vĩnh Lạc, đi chung thuyền với mấy cử tử (người đi thi) Chiết Giang. Bọn họ toàn là thư sinh trẻ tuổi ngông nghênh, bàn luận ầm ĩ. Thấy Tăng im lặng, họ bèn cùng nhau đem những chỗ khó hiểu trong sách ra hỏi. Ông khiêm nhường nói không biết. Bọn kia cười thầm: "Gã này chẳng qua ngẫu nhiên được tiến cử thôi." Rồi gọi ông là "Tăng Ngẫu Nhiên". Sau đó bọn họ đều trượt, chỉ một mình Tăng đỗ đầu bảng. Ông bèn gửi cho họ bài thơ: "Cầm thư tiến cử của làng lên chầu chín tầng trời, ngẫu nhiên đi nhờ được thuyền Chiết Giang. Thế gian vốn có chuyện ngẫu nhiên, ngờ đâu ngẫu nhiên lại thêm ngẫu nhiên."
Hiếu liêm họ Lục
Hiếu liêm (tiếng gọi người đỗ cử nhân) Lục Thế Minh ở Trường Châu, thi Hội không đỗ, trên đường về qua sở thuế Lâm Thanh (trạm thu thuế hàng hóa trên đường sông). Ông bị lầm là lái buôn, bị bắt nộp thuế. Lục dâng một bài thơ tứ tuyệt: "Dâng kế ở cửa vàng khổ nỗi chưa được nhận, lòng về ngày đêm như nước chảy về đông. Thuyền con chở được nghìn hộc sầu, nghe nói quân vương không đánh thuế sầu." Viên chủ sự (quan nhỏ trông coi sở thuế) đọc thơ thì kinh ngạc hổ thẹn, vội mời vào, tiếp đãi và tặng quà rất hậu.
Ông Bạch xé thơ
Bùi lệnh công (Bùi Độ, từng làm trung thư lệnh, chức tể tướng) giữ chức lưu thủ (quan thay vua trấn giữ kinh đô phụ) ở Đông Lạc (Lạc Dương). Một đêm yến tiệc, rượu đã ngà say, ông bảo mọi người làm thơ. Lúc ấy Nguyên Chẩn và Bạch Cư Dị xướng trước, kế đến Dương Nhữ Sĩ. Dương cầm bút viết: "Ngày trước ở Lan Đình không có giai nhân, lúc này (?) ở Kim Cốc có bậc cao nhân." (Lan Đình: nơi Vương Hy Chi họp các văn nhân làm thơ; Kim Cốc: vườn của Thạch Sùng, nhiều mỹ nữ — ý nói bữa tiệc này vừa có thơ hay vừa có người đẹp.) Bạch biết mình không thể hơn được, vội xé bài thơ đi, nói: "Đàn sáo đang rộn ràng, đừng làm chuyện lạnh lẽo nhạt nhẽo."
Văn sĩ ghen tị nhau, xưa nay vẫn vậy. Kẻ giữ thể diện không chịu thua người đâu chỉ riêng ông già họ Ngô (?)!
Thơ măng ở hang Vân Đương
Hang Vân Đương (vân đương: tên một loại tre lớn) ở Dương Châu. Văn Dữ Khả (Văn Đồng, họa sĩ nổi tiếng vẽ tre) từng nhờ Tô Tử Chiêm (Tô Thức) làm "Ba mươi bài vịnh vườn ao Dương Châu", hang Vân Đương là một trong số đó. Thơ Tử Chiêm rằng: "Tre dài đất Hán Xuyên rẻ như cỏ bồng, búa rìu nào có tha cho rồng bẹ (tức măng tre). Đoán rằng ông thái thú nghèo mà tham ăn, nghìn mẫu tre bờ sông Vị đã nằm trong bụng." (Chơi chữ: vừa khen họa sĩ có sẵn cả rừng tre trong lòng để vẽ, vừa đùa là đã ăn hết măng vào bụng.) Hôm ấy Dữ Khả cùng vợ dạo chơi trong hang, đang nướng măng ăn bữa tối, mở phong thư thấy bài thơ thì cười phá lên.
Một câu thơ
Tạ Vô Dật có lần gửi thư hỏi Phan Bân Lão (tên là Đại Lâm): "Gần đây có làm thơ mới không?" Ông đáp: "Cảnh vật mùa thu, thứ nào cũng là cảnh đẹp. Hôm qua đang nằm yên, nghe tiếng mưa gió khuấy động rừng cây, bèn dậy đề lên vách câu 'Khắp thành mưa gió gần tiết Trùng Dương (ngày mồng chín tháng chín)', bỗng người thúc thuế đến, mất cả hứng. Chỉ có một câu này xin gửi biếu."
Lã Thường đề tranh
Ông họ Từ, chút (cháu đời thứ tư) của Trung Sơn Vũ Ninh vương (Từ Đạt, công thần khai quốc nhà Minh), một hôm uống rượu cùng Ngô Tiểu Tiên (họa sĩ Ngô Vĩ) và Tôn viện sứ (quan đứng đầu viện, ở đây là Thái y viện). Ông bảo Ngô vẽ bức tranh các nữ nhạc công cùng Tôn và Ngô ngồi hầu rượu. Vẽ xong, ông Từ vui vẻ nói: "Tiếc là thiếu một vị khách phong lưu đề thơ." Sau ông nhờ thái thường khanh (quan đứng đầu Thái thường tự, cơ quan coi lễ nhạc) Lã Thường, dặn: "Không cần khen tôi, chỉ cần viết đúng chuyện thật hôm ấy." Lã làm một bài ca dài, kể việc bày đội nhạc trong nhà, dẫn nhiều điển tích xưa, cuối bài viết: "Chàng Ngô chàng Ngô muốn tự khoe, tự vẽ mặt trắng ngồi bên cạnh hầu. Sao lại vẽ thêm Tôn Tư Mạc, say rượu lại cần 'Thiên kim phương'." (Tôn Tư Mạc: danh y đời Đường, cùng họ Tôn với viên quan thái y, tác giả sách thuốc "Thiên kim phương", nghĩa là phương thuốc đáng nghìn vàng.) Ông Từ cười lớn: "Hôm ấy quả là có say rượu!" Người nghe đều cười lăn.
Tranh của Lý Long Miên
Khoảng niên hiệu Nguyên Hựu, các bậc quân tử như Hoàng Đình Kiên, Tần Quán làm việc ở quán các (cơ quan chép sách, soạn sử trong triều). Ngày rỗi cùng xem tranh, Sơn Cốc (Hoàng Đình Kiên) đem bức "Hiền kỷ đồ" của Lý Long Miên (họa sĩ Lý Công Lân) ra, trong tranh vẽ đủ bọn đánh bạc, đánh cờ, chơi xu bồ (một trò gieo xúc xắc thời xưa). Có sáu bảy người đánh bạc đang ngồi xổm quanh một chiếu bạc. Xúc xắc tung vào bát, năm con đều ra mặt "kiêu" (mặt sáu, mặt thắng cao nhất), còn một con vẫn xoay tít chưa dừng. Một người cúi xuống bát hét to, người đứng xem đều biến sắc đứng bật dậy. Dáng vẻ người gầy người béo đều được tả hết sức tài tình. Mọi người cùng thán phục, cho là tuyệt tác. Vừa lúc Đông Pha từ ngoài vào, liếc nhìn rồi nói: "Lý Long Miên là bậc tài danh thiên hạ, sao lại bắt chước giọng người Mân?" Mọi người đều lạ, hỏi vì sao. Đông Pha nói: "Tiếng nói khắp bốn biển, khi nói chữ 'sáu' đều ngậm miệng, chỉ giọng người Mân là há miệng. Nay trong bát đều là sáu, một con chưa dừng, lẽ ra phải hô 'sáu'. Thế mà người đang hét lại há miệng, là cớ làm sao?" Long Miên nghe vậy cũng cười mà chịu phục.
Ngô Văn Định viết chữ lên quạt
Khi ông Ngô Văn Định (Ngô Khoan) đang cư tang (ở nhà để tang cha mẹ), có lần tiễn khách ra ngoài cửa, thấy một đứa bé bán quạt khóc ngoài đường. Hỏi ra mới biết nó cầm quạt ngủ gật, bị người ta lấy trộm mất mấy chiếc, sợ về nhà bị đánh mắng. Ông bảo đem số quạt còn lại đến, viết chữ lên tất cả rồi trả cho nó. Đứa bé không biết, lại tưởng ông làm bẩn quạt của mình, khóc mãi không thôi. Người bên cạnh dặn nó nhất định phải đòi giá cao. Thế rồi đứa bé cầm quạt vừa ra khỏi cửa, người ta đã tranh nhau mua hết, được gấp mấy chục lần. Đứa bé về kể lại đầu đuôi. Lần sau nó lại mang quạt đến xin viết, ông chỉ cười mà bảo về.
Chữ thảo của Lý Thập Bát
Đời Tống, có Lưu Thập Ngũ bình chữ thảo của Lý Thập Bát, gọi là "vẹt làm duyên", ý nói con vẹt biết nói nhưng chẳng qua được vài câu, phần nhiều vẫn lẫn tiếng chim. Về sau Thập Bát có tiến bộ, gửi thư hỏi Thập Ngũ: "Gần đây so với trước thế nào?" Thập Ngũ đáp: "Có thể gọi là chim 'Tần cát liễu' rồi!" (Tần cát liễu: một giống yểng nói giỏi hơn vẹt, nhưng rốt cuộc vẫn là chim.)
Trèo lên giường vua giành chữ
Đường Thái Tông ban yến ở cửa Huyền Vũ, cầm bút viết chữ lối phi bạch (lối chữ nét quét để lộ những vệt trắng). Các quan nhân men rượu, xúm lại tranh nhau giật chữ trong tay vua. Thường thị (quan hầu cận bên vua) Lưu Thuận trèo lên giường ngự, với tay lấy được. Những người không lấy được nói Thuận bất kính, nên giao xét tội. Vua cười nói: "Xưa nghe chuyện nàng tiệp dư từ chối lên xe (Ban tiệp dư không dám ngồi chung xe với vua để giữ lễ), nay thấy chuyện quan thường thị trèo lên giường."
Che chiếu chỉ xin vua ký
Công chúa An Lạc là con gái út của Đường Trung Tông, lấy Vũ Sùng Huấn là con Vũ Tam Tư, nhan sắc lộng lẫy nổi tiếng thiên hạ. Có lần nàng tự viết tờ chiếu, che kín phần trên, xin vua ký ngày tháng vào. Vua cười mà làm theo.
Vương Chuẩn cậy được sủng ái
Vương Chuẩn, con trai Vương Củng, làm vệ úy thiếu khanh (quan phó của Vệ úy tự, cơ quan coi binh khí và nghi trượng), được ra vào cung cấm, nhờ tài chọi gà mà được hầu bên vua, cậy được sủng ái nên kiêu căng ngang ngược. Có lần hắn dẫn bọn bè đảng ghé qua nhà riêng của phò mã Vương Diêu. Diêu vừa trông thấy bụi xe đã chạy ra vái lạy. Chuẩn giương ná bắn trúng mũ Diêu, làm gãy cây trâm ngọc, lấy đó làm trò cười.
Đô đô tri
Khoảng niên hiệu Hàm Thông, bọn phường trò cậy ơn vua, ai cũng được làm đô tri (chức đứng đầu đội nhạc công, phường trò). Một hôm tấu nhạc ồn ào, vua gọi đô tri đến bảo dừng, thì ba mươi người cùng kéo lên. Vua hỏi: "Chỉ gọi đô tri, sao lại kéo đến cả?" Lê viên sứ (quan coi Lê viên, nơi dạy nhạc và diễn trò trong cung) tâu: "Ba mươi người này đều là đô tri cả ạ." Vua bèn cho Lý Khả Cập làm "đô đô tri" (đô tri của các đô tri).
Về sau Vương Đạc làm đô đô thống (tổng chỉ huy các đô thống, tức các tướng cầm quân) là theo lối này. ○ Ở Tô Châu ta, người mới nhập phán (được vào học trường huyện, thành sinh viên) phải nộp lễ ra mắt, thầy quảng văn (thầy giáo quan ở trường huyện) đốc thu, nhất định chia ra hộ thượng, hộ trung, hộ hạ để định nhiều ít. Gần đây cho rằng hộ thượng vẫn chưa đủ thỏa, lại đặt thêm hạng "hộ siêu siêu", thu lễ gấp mấy lần thường lệ. "Hộ siêu siêu" có thể đem đối với "đô đô tri".
Ban họ cho cây liễu rủ
Tùy Dạng Đế đào xong kênh, lấy năm trăm cô gái dân gian vùng Ngô Việt tuổi mười lăm mười sáu, gọi là "điện cước nữ" (gái kéo thuyền rồng). Mỗi sợi dây kéo thuyền rồng có mười cô kéo, xen thêm mười con dê. Lúc ấy trời nóng gắt, Ngu Thế Cơ dâng kế, xin trồng liễu rủ trên hai bờ đê Biện Lương: một là rễ cây lan ra bốn phía, giữ chắc đê sông; hai là các cô gái kéo thuyền được bóng mát; ba là dê kéo thuyền có lá mà ăn. Vua rất mừng, xuống chiếu cho dân gian ai có một cây liễu thì được trả một tấm lụa. Dân chúng tranh nhau dâng. Vua tự tay trồng một cây, rồi quần thần lần lượt trồng, sau cùng mới đến dân chúng. Trồng xong, vua tự tay viết, ban cho cây liễu rủ mang họ Dương (họ nhà vua), gọi là "Dương liễu".
Trò kéo co
Đời Đường, tiết Thanh minh có trò kéo co. Cách chơi là lấy một sợi dây gai lớn, mỗi đầu buộc hơn mười sợi dây nhỏ, mấy người cầm hai đầu kéo ngược nhau, bên khỏe thắng bên yếu thua. Lúc ấy Đường Trung Tông đến Lê viên, sai các quan hầu chơi trò này. Bảy tể tướng và hai phò mã làm phe đông; ba tể tướng và năm tướng quân làm phe tây. Bộc xạ (quan đứng đầu Thượng thư tỉnh, hàng tể tướng) Vi Cự Nguyên và thiếu sư (chức hàm cao quý, danh nghĩa là thầy dạy thái tử) Đường Hưu Cảnh già yếu, bị dây kéo ngã lăn ra đất, mãi không dậy được. Vua lấy làm buồn cười.
Đấu vật tay không
Vua Hậu Đường là Lý Tồn Úc có lần đấu vật với Lý Tồn Hiền, Tồn Hiền không dám ra hết sức. Vua nói: "Ngươi thắng được ta thì sẽ cho làm phiên trấn (tiết độ sứ cai quản một vùng)." Tồn Hiền bèn quật ngã vua. Đến khi lên ngôi, vua cho Tồn Hiền trấn giữ U Châu, bảo: "Lời hẹn lúc đấu vật, ta không nuốt lời."
Đánh cược lấy chức quan
Sách "Văn hải phi sa" chép: Tống Văn Đế (đời Nam triều) đánh bạc với Dương Lập Bảo. Lập Bảo thắng, liền được làm thái thú Tuyên Thành. Trần Kính Tuyên cùng Sư Lập, Ngưu Miễn, La Nguyên Quả đánh cầu để tranh đất Tam Xuyên. Kính Tuyên được hạng nhất, liền được trao cờ tiết và búa việt (tức được làm tiết độ sứ). Người hiểu biết đều cười chê. Nhưng đó là những triều đình chỉ yên ổn một góc hoặc triều đại loạn lạc, vốn không lấy gì làm lạ. Năm Khai Bảo thứ tư đời Tống Nghệ Tổ (Tống Thái Tổ), thi Đình (kỳ thi do vua đích thân ra đề), theo lệ ai nộp bài trước thì được đỗ đầu. Lúc ấy Vương Tự Tông và Trần Thức nộp bài cùng một lúc, vua bảo hai người đấu sức để tranh. Tự Tông thắng, được đỗ thứ nhất, Thức đỗ thứ nhì. Bậc vua dựng nghiệp mà cũng bày trò trẻ con như thế, thật buồn cười. Sách "Tốc Thủy ký văn" nói Tự Tông đấu vật với Triệu Xương Ngôn, e là sai, vì Xương Ngôn là người đỗ thứ hai ở khoa năm Thái Bình Hưng Quốc thứ nhất, khoa mà Hồ Đán đỗ đầu.
Đánh cầu cá cược
Đầu niên hiệu Hy Ninh, Tống Thần Tông cùng hai vị vương em vua chơi đánh cầu trong cung. Vua hỏi hai vương muốn cược thứ gì, Từ vương nói: "Thần không cược gì khác, nếu thắng chỉ xin bỏ tân pháp (các phép cải cách mới do Vương An Thạch đề ra)."
Đi vi hành
Vương Phủ tuy làm tể tướng, nhưng hầu hạ Tống Huy Tông rất suồng sã. Trong cung cho người nội cung lập chợ, Phủ làm thị lệnh (quan coi chợ), giống như trò của Đông Hôn hầu (Tiêu Bảo Quyển, vua hôn ám đời Nam Tề, từng lập chợ trong cung để chơi). Một hôm vua cố ý bắt lỗi thị lệnh, đánh đòn để làm vui. Phủ quẫn quá, bèn nói: "Xin Nghiêu Thuấn tha cho một lần." Vua cười: "Ta không phải Đường Ngu (tức Nghiêu Thuấn), ngươi cũng chẳng phải Tắc, Khiết (hai bề tôi hiền thời Nghiêu Thuấn)!" Lại một hôm, hai người cùng trèo tường đi vi hành, Phủ lấy vai đỡ chân vua. Tường cao, có chỗ hơi với không tới. Vua cười: "Nhổm lên đây, Tư Mã Quang!" Phủ cũng đáp: "Duỗi xuống đây, hoàng đế Thần Tông!"
Trong thành Ngũ Quốc (nơi quân Kim giam giữ Huy Tông về sau) có được vui sướng thế này chăng?
Người Nhiêu Châu
Cuối niên hiệu Thiệu Hưng, quan lại trong triều phần nhiều là người Nhiêu Châu. Có người nói với họ: "Các ông đều chẳng phải kẻ ngốc." (Tục ngữ có câu: người Nhiêu không phải kẻ ngốc; chữ "nhiêu" còn có nghĩa là "tha thứ, nhường nhịn", nên câu ấy cũng có nghĩa: người biết nhường nhịn chẳng phải kẻ ngốc.) Lại có một viên giám ty (quan giám sát cấp lộ) tiến cử người theo đường chạy chọt, muốn dành cho người Nhiêu Châu. Có người khuyên ông nên ưu tiên những người nghèo hèn thế cô trước. Viên giám ty tức giận nói: "Được tha cho người chỗ nào thì cứ tha cho người!" (Chơi chữ câu tục ngữ, cũng có thể hiểu là: "Được dành cho người Nhiêu chỗ nào thì cứ dành cho người Nhiêu!")
Lời gièm của các công thần
Năm Giáp Tý niên hiệu Hồng Vũ, triều đình mở khoa thi lấy học trò, các công thần không bằng lòng, nói: "Bọn này giỏi chê bai ngầm, người bị chê lúc đầu không tự biết. Như Trương Cửu Tứ (tức Trương Sĩ Thành) hậu đãi nhà nho, đến khi nhờ họ đặt tên thì họ đặt là 'Sĩ Thành'." Thánh Tổ (Chu Nguyên Chương) nói: "Tên ấy rất đẹp." Họ đáp: "Sách Mạnh Tử có câu 'Sĩ thành tiểu nhân dã' (Sĩ quả là kẻ tiểu nhân), hắn sao biết được?" Từ đó vua xem các tờ biểu tiên (văn bản dâng lên vua để chúc mừng, tạ ơn) cả nước gửi lên, nhiều người mắc họa.
Gian lận khoa cử
Đời Tống thời thái bình, việc khoa cử gian lận rất nặng, kẻ làm bài thuê viết bài văn lên giấy mỏng, vò thành cục, gọi là "cầu giấy", công khai mua bán.
Ngày nay người ta giấu những cuốn sách chép chữ nhỏ như đầu ruồi mang vào trường thi, chính là cái lối còn sót lại từ đó. Năm Tân Mão niên hiệu Vạn Lịch, ở trường thi Nam Kinh khám ra một giám sinh (học trò Quốc Tử Giám) giấu tài liệu: hắn dùng giấy dầu cuộn chặt, buộc chỉ nhỏ, nhét vào hậu môn. Người khám kéo đầu sợi chỉ lôi ra. Hắn đổ cho người đi trước vứt lại. Người đi trước cãi: "Dù là tôi vứt, lẽ nào không lên không xuống, lại rơi trúng ngay hậu môn? Còn hắn cớ gì lại chổng mông lên chờ người ta vứt?" Các quan giám thí đều cười lớn.
Tướng quốc họ Từ khéo đối đáp
Minh Thế Tông thích nói chuyện trường sinh. Đề thi Hội năm Ất Sửu có câu: "Việc chính sự, cũng như cây bồ lô (một loại lau sậy mọc nhanh)." Lại có câu: "Dân giữ đạo thường, ưa chuộng đức tốt." Vua hỏi các phụ thần (đại thần giúp vua, tức các đại học sĩ nội các): "Bồ lô là vật gì? Chữ 'di' (đạo thường) nghĩa là gì?" Từ Giai đáp: "'Di' nghĩa là bền lâu mãi mãi, bồ lô là vật sống lâu."
Giảng chương "Hàm Khâu Mông"
Đầu niên hiệu Gia Tĩnh, giảng quan (quan giảng sách cho vua nghe) Cố Đỉnh Thần giảng chương "Hàm Khâu Mông" trong sách Mạnh Tử. Đến câu "Phóng Huân tồ lạc" (vua Nghiêu băng hà), các quan hầu đều sợ hãi (vì nói chuyện vua chết trước mặt vua là điều kiêng). Cố thong thả nói: "Lúc ấy vua Nghiêu đã một trăm hai mươi tuổi rồi." Mọi người mới yên lòng.
Lời hay của quan chưởng viện
Đầu triều Minh, có một vị thượng xá (học trò bậc trên ở Quốc Tử Giám) được làm tả đô ngự sử chưởng viện (người đứng đầu Đô sát viện, cơ quan giám sát quan lại). Các quan coi thường ông, rủ hai ba người mới được sai làm tuần án (ngự sử đi tuần tra, xét việc các tỉnh) đến xin dạy bảo. Quan chưởng viện nghiêm giọng nói: "Ra đi không được để người ta sợ, trở về không được để người ta cười!" Các quan thuộc hạ đều kính sợ.
Chúc Hàn phê công văn của phủ Ninh vương
Kẻ phản nghịch Thần Hào (Ninh vương Chu Thần Hào) có con hạc đeo thẻ bài, bị chó nhà dân cắn. Thần Hào gửi công văn xuống phủ, đòi bắt người dân ấy chịu tội. Tri phủ Nam Xương là Chúc Hàn phê: "Hạc tuy đeo thẻ, chó không biết chữ. Cầm thú tranh nhau, can gì đến người?"
Hội xúc đầu
Đầu triều Minh, triều đình ghét bọn dân ngang ngược trốn vào hàng sư sãi, bèn gom mấy chục kẻ phạm tội, đào đất chôn người, cứ mười lăm người xếp thành một hàng, chỉ để lộ đỉnh đầu, dùng búa lớn xúc, mỗi nhát xúc bay mấy cái đầu, gọi là "hội xúc đầu". Về sau nhân có vị thần tăng hiện phép, xúc mấy lần đầu vẫn mọc lại, mới bãi bỏ hội này.
Sự gian ác của sư sãi không kể xiết. Gần đây ở ngoài cửa Phong thành Tô Châu ta, có một người dân quê vay của người thân ba lạng bạc để nộp quan. Đúng hôm ấy quan bận việc, miễn cho kỳ tra thu (kỳ hạn quan tra xét việc nộp thuế, ai quá hạn sẽ bị đánh). Người ấy tạm mang bạc về, định đem trả người thân, tình cờ kể chuyện với một người quen đi cùng đường. Lúc ấy trời đã tối, bỗng thấy một nhà sư gánh khăn gói đi theo sau. Anh ngờ là hắn đã nghe lén, nhưng vẫn chưa nghi lắm. Ra khỏi thành chừng một dặm, người đi cùng chia tay. Ngoảnh lại thấy nhà sư vẫn ở sau, anh bắt đầu thấy sợ. Đi thêm chừng một dặm, trăng non mờ nhạt, quay lại thì không thấy nhà sư đâu; nhìn kỹ, hắn đang cởi áo trong cái đình che giếng. Anh sợ lắm, phía trước có cây cầu đá, vội chui xuống gầm cầu nấp. Lén nhìn ra, thấy nhà sư trần truồng, cầm cây gậy bọc đai sắt, chạy nhanh lên cầu, nhìn hai bên, nói to: "Đi đâu mất rồi?" Rồi lại xuống cầu chạy tiếp về phía trước. Anh lén chui ra, chạy ngược lại, đến đình giếng thấy khăn gói quần áo của nhà sư để thành một đống. Liệu nhà sư đã đi xa, anh vội buộc lại vác lên chạy, theo đường khác đi thẳng đến cửa Xương Môn. Anh vào quán cơm xin ngủ trọ, gọi rượu uống thỏa thích rồi đi ngủ. Rạng sáng, nghe ngoài phố có tiếng niệm Phật: "Đêm qua bị cướp, xin bố thí áo cho nhà sư che thân." Nhìn qua khe cửa sổ, thấy kẻ trần truồng ấy chính là nhà sư gặp đêm qua. Mở khăn gói ra, có chừng hai mươi lạng bạc. Anh đợi nhà sư đi khỏi, lén mang về nhà. Than ôi! Nhà sư độc ác như thế, người đời sao mà biết được! Sao lại không đáng xúc đầu!
Tướng biên giới giấu giếm
Các vùng biên giới vì Minh Thái Tông có chỉ: hễ giặc giết từ năm người trở lên, cướp gia súc từ chín con trở lên thì tướng giữ biên đều phải tội chết, nên họ cùng nhau giấu giếm. Người và gia súc chết mất đến hàng trăm hàng nghìn, đều báo lên là "bốn người, tám con".
Lý Thực
Khoảng niên hiệu Thành Hóa, hữu đô ngự sử (quan đứng đầu phía hữu của Đô sát viện) Lý Thực đang ở nhà không giữ chức việc, nhờ dâng phương thuốc bí truyền chuyện phòng the mà được triệu về kinh. Đem thử không thấy nghiệm, bị cho về. Thực dâng sớ nói "bỗng dưng gọi lên, bỗng dưng đuổi về, không biết vì cớ gì". Vua xuống chiếu tạm cho ông trí sĩ (quan thôi việc về nghỉ hưu có danh dự).
Rõ ràng là giăng bẫy lừa cả hoàng đế!
Hành vàng lên giá
Minh Võ Tông ở trong cung, tình cờ thấy một cọng hành vàng, bèn thổi hơi vào cho kêu làm trò chơi. Bọn hoạn quan liền chở từng xe hành dâng lên. Giá hành bỗng đắt vọt suốt mấy tháng.
Một cái nhíu mày, một nụ cười của triều đình không thể khinh suất như thế!
Chuyện Võ Tông đi tuần phương nam
Minh Võ Tông đi tuần phương nam, qua Hoài An, hỏi đô ngự sử Mạnh Phượng: "Ngươi chẳng phải là một lứa sinh đôi hai con trai mà cả hai đều hiển đạt đó sao?" (Anh của ông là Lân, làm quan đến phương bá, tức bố chính sứ, quan đứng đầu một tỉnh.) Vua đưa lưới bảo ông đánh cá. Phượng giương lưới ra sức quăng, lưới chỉ xòe ra bằng cái nón. Vua nói: "Làm quan lâu như thế mà còn chưa biết đánh cá sao?"
Khi Võ Tông đi tuần phương nam, Tưởng Dao làm tri phủ Dương Châu, không chịu vơ vét của dân để nịnh bọn quyền thần được sủng. Một hôm vua bắt được con cá chép lớn, tính xem bán cho ai. Bọn tả hữu đang muốn hại ông, bèn nói: "Không ai hợp bằng tri phủ Dương Châu." Vua bèn gọi ông đến giao cá. Ông về gom áo quần cùng mấy món đồ trang sức của đàn bà, bò rạp dâng lên, tâu: "Tiền mua cá thần không có chỗ nào lấy, chỉ có quần áo, đồ trang sức của vợ con đây. Thần tội đáng chết, tội đáng chết!" Vua nhìn kỹ ông hồi lâu, nói: "Ngươi đúng là gã nhà nho nghèo kiết xác sao? Ta không cần mấy thứ này. Mau mang về đi, tiền cá cũng không lấy nữa!"
Giang Bân dụ vua thân chinh đánh Ninh vương, vua dừng xe ở Nam Kinh. Vua đến núi Ngưu Thủ săn hổ, ra hồ Hậu đánh cá, kéo được một con cóc. Một tên nội thị nịnh: "Con này đáng giá năm trăm lạng vàng." Vua nói: "Vậy ngươi mua đi!"
Võ Tông mê một kỹ nữ ở Nam viện, đi đâu cũng mang theo. Bá quan đều đút lót cô ta để mong được lòng. Một hôm vua từ sáng sớm từ ngoài đi vào, cha cô kỹ nữ còn đang nằm, ôm chăn định chạy trốn. Vua đi nhanh qua bên cạnh, nói: "Miễn đứng dậy." Rồi vua đi. Lát sau bỗng nghe ngoài cửa có tiếng trống kèn, thì ra Đô sát viện mang biển đến tặng, chữ vàng đề ba chữ "Miễn Khởi Đường" (nhà được vua miễn đứng dậy).
Người đầy tớ của Tiêu Dĩnh Sĩ
Tiêu Dĩnh Sĩ thông suốt cả tam giáo (ba đạo Nho, Phật, Lão), nhưng tính tình hẹp hòi không ai bằng. Ông thường sai một người đầy tớ làm thuê tên là Đỗ Lượng, mỗi lần trách phạt đánh đòn thì đánh đến kiệt sức. Lượng dưỡng cho lành vết thương rồi lại để ông sai khiến như cũ. Có người khuyên Lượng bỏ đi. Lượng đáp: "Há tôi không biết, chỉ vì mến cái học rộng sâu của ông ấy, nên quyến luyến không đi được thôi!"
Trên đời, người biết quý trọng nhân tài là ai? Đến tên đầy tớ này họ còn không bằng!
Hai người đầy tớ của Ôn công (Tư Mã Quang, được phong Ôn quốc công)
Nhà Tư Mã Ôn công có một người đầy tớ, ba mươi năm trời chỉ gọi Quân Thực (tên chữ của Tư Mã Quang) là "tú tài". Học sĩ Tô Tử Chiêm đến thăm, nghe vậy bèn dạy cho nó. Hôm sau người đầy tớ đổi gọi là "Đại tham tướng công" (tiếng tôn xưng bậc đại thần hàng tể tướng). Ôn công ngạc nhiên hỏi, người đầy tớ nói thật. Ông nói: "Một người đầy tớ tốt, bị Tô Đông Pha dạy hư mất rồi!"
Một hôm Ôn công đi qua vườn Độc Lạc, thấy mới dựng thêm một cái nhà xí, hỏi người giữ vườn lấy tiền đâu ra. Người ấy đáp: "Gom từ tiền khách đến chơi cho ạ." Ông nói: "Sao không giữ lại mà tiêu!" Người ấy đáp: "Chỉ có tướng công là không cần tiền thôi."
Hai điều trong sách "Bình Giang kỷ sự" của Cao Đức Cơ
Ở vùng Gia Định gần biển, người làng tự xưng là "ngô nông", "ngã nông" (tôi), gọi người khác là "cừ nông", "nễ nông" (người ấy, anh), hỏi người thì nói "thùy nông" (ai). Một đêm nghe có người gõ cửa, chủ nhà hỏi: "Thùy nông?" (Ai đấy?) Người khách bên ngoài đáp: "Ngã nông." (Tôi đây.) Chủ nhà không biết là ai, mở cửa ra mới nhận ra, bèn nói: "Hóa ra là nễ nông!" (Hóa ra là anh!) Người đời sau nhân đó gọi vùng ấy là "đất ba nông".
Những câu hỏi đáp kiểu "Thùy nông?", "Ngã nông" thì bỏ đi cũng được. Người Tô Châu gặp nhau giữa đường, người hỏi: "Đi đâu đấy?" Người đáp: "Ở chỗ này." Những câu nói sáo như thế cũng đáng ghét nhất. Sách "Bạch thát tủy" chép rằng lời ăn tiếng nói ở hành đô (kinh đô tạm thời) chẳng có gì thực. Như hỏi tuổi tác thì đáp "vốn dĩ"; hỏi chỗ ở thì đáp "ở phía trước"; hỏi người nhà thì đáp "một hàm răng" (?); hỏi chức lộc thì đáp "chút việc sai phái nhỏ". Hành đô là chỉ Lâm An (kinh đô của Nam Tống).
Người Ngô gọi nhau là "đồ ngốc", lại gọi là "ngốc Tô Châu". Mỗi năm vào đêm trừ tịch (đêm ba mươi Tết), lũ trẻ đi khắp phố rao: "Bán khờ bán ngốc đây! Nghìn quan bán cho mày cái khờ, vạn quan bán cho mày cái ngốc. Mua ngay thì cho thêm nhiều, muốn mua chịu thì theo ta về." Gần đây ở Tô Châu không còn nghe câu ấy nữa. Người Hàng Châu thì mở miệng ra là bảo ai đó ngốc, lẽ nào cái ngốc cũng có vận, đã từ Tô Châu chuyển sang Hàng Châu rồi sao?
Tám điều trái ngược của người già, người quyền quý và đàn bà
Người già, người quyền quý, đàn bà mỗi hạng đều có mấy điều trái ngược. Đêm không ngủ mà ngày lại ngủ; không thương con mà thương cháu; việc mới xảy ra không nhớ mà nhớ việc xa xưa; khóc không ra nước mắt mà cười lại chảy nước mắt; nhìn gần không thấy mà nhìn xa lại thấy; đánh vào thì không đau, không đánh lại đau; mặt đáng trắng lại đen, tóc đáng đen lại trắng; đi đại tiện không ngồi xổm được, mà vái chào thì lại khuỵu xuống. Đó là "tám điều trái ngược" của người già. Đêm đáng ngủ thì lại tiệc tùng; sáng đáng dậy thì lại nằm khểnh; lòng đáng được nhàn lại lao lực, thân đáng phải nhọc lại nhàn rỗi; chỗ đáng tiêu tiền thì không tiêu, chỗ không đáng tiêu lại tiêu; không bệnh thì thường uống thuốc, có bệnh lại không chịu uống; người chưa làm thì tranh làm, ai cũng làm thì lại không làm; mời người thì nhất định muốn người đến, người mời thì lại không chịu đi; mua vật rẻ thì không chê đắt, mua vật đắt thì nhất định đòi rẻ; vợ thiếp đẹp thì chẳng mấy thương, người hầu tầm thường lại thương. Đó là "tám điều trái ngược" của người quyền quý. Không thương con trưởng mà thương con út; không thương con trai mà thương con gái; không tin người mà tin ma; tiếc đồng tiền nhỏ mà không tiếc đồng tiền lớn; khi làm em chồng thì oán chị dâu, khi làm chị dâu lại ghét em chồng; kiêng kỵ nhất mà lại hay chửi rủa nhất; sợ nhất là không sống đến già, lại sợ nhất người ta nói mình già; nhất cử nhất động của chồng thì khéo canh chừng nhất, còn đứa hầu gái tư thông bỏ trốn thì lại chẳng để tâm. Đó là "tám điều trái ngược" của đàn bà.
Việc đời trái ngược
Việc người đời nay cũng có những điều trái ngược. Quan to không lo việc thiên hạ, kẻ áo vải trong dân lại lo; quan văn hay bàn chuyện binh, quan võ lại không chịu đánh giặc; người có tài học không nói chuyện văn chương, kẻ không có học lại cứ nói; nhà giàu không chịu tiêu tiền, nhà nghèo lại chịu tiêu; sư sãi, đạo sĩ ăn mặn, người thường lại nhiều người ăn chay; dân thường trong xóm ngõ họp nhau uống rượu lại nói chuyện văn hoa, tú tài lại thô lỗ; quan sở tại thì phần nhiều bị cắt giảm, còn quan lại thế lực ở làng lại thao túng cả quận huyện; quan càng to thì càng hay nói muốn về hưu, quan càng không hiển đạt thì càng hay tự kể thành tích làm quan.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video