Phẩm thứ mười một: Phẩm Thánh giả Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử Bồ-tát hỏi (Văn-thù-sư-lợi: tên một vị Bồ-tát lớn, tiêu biểu cho trí tuệ; Pháp vương tử: "người con của vua Pháp", tức người con nối dõi của Phật, vì Phật được tôn là vua của giáo pháp; Bồ-tát: người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh).
Bấy giờ, Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử Bồ-tát ma-ha-tát (ma-ha-tát: "bậc đại sĩ", chỉ vị Bồ-tát có địa vị cao) dựa vào những chỗ khác nhau trong việc làm trụ trì của Như Lai (trụ trì: sức gia hộ, nâng đỡ và giữ gìn mà Phật dùng để giúp chúng sinh; Như Lai: một danh hiệu của Phật, nghĩa là "bậc đến từ chân như", tức bậc đã đạt chân lý tuyệt đối) mà bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là "bậc được cả thế gian tôn kính")! Pháp thân của Như Lai có tướng trạng như thế nào (pháp thân: thân chân thật của Phật, chính là chân lý, không có hình tướng vật chất)?"
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Tu hành đúng như thật các ba-la-mật của thập địa (thập địa: mười bậc tu chứng của Bồ-tát; ba-la-mật: hạnh tu đưa người qua bờ bên kia, tức đến giải thoát hoàn toàn, như bố thí, trì giới, nhẫn nhục…), rồi chuyển thân (chuyển hoá tận gốc chỗ nương của thân tâm, từ phàm thành thánh) mà thành tựu, được pháp thân vi diệu; nên biết đó gọi là tướng pháp thân của chư Phật Như Lai. Này Văn-thù-sư-lợi! Pháp thân của Phật ấy có hai tướng không thể nghĩ bàn. Hai tướng nào? Đó là: pháp thân lìa mọi hý luận (những lời bàn, ý nghĩ phân biệt hư vọng, không chạm tới sự thật); và lìa hết thảy tướng trạng của các hành hữu vi (hữu vi: những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; hành: các pháp vận hành, biến đổi). Thế nhưng các chúng sinh lại bám chấp vào hý luận và tướng trạng của các hành hữu vi."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Cái mà hàng Thanh văn và Duyên giác đạt được khi chuyển thân (Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình; Duyên giác: người tự quán lẽ nhân duyên mà tỏ ngộ, cũng cầu giải thoát cho riêng mình), đó là pháp thân hay không phải pháp thân?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Không phải pháp thân." Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nếu không phải pháp thân thì là thân gì?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Gọi là giải thoát thân (thân đã thoát khỏi sự trói buộc của phiền não), không phải pháp thân. Xét về giải thoát thân thì thân của Thanh văn, Duyên giác và thân của chư Phật Như Lai là bình đẳng như nhau; nhưng pháp thân của Phật thì khác biệt và vượt trội. Pháp thân vượt trội là vượt hơn hết thảy Thanh văn và Duyên giác, có vô lượng vô biên a-tăng-kỳ công đức (a-tăng-kỳ: con số lớn đến mức không đếm được), kỳ đặc, thù thắng, không thể lấy gì ví dụ. Để đối trị sự phân biệt điên đảo (đối trị: chữa trị, phá trừ), người ta mới nói là Như Lai sinh ra (?)."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Chư Phật sinh ra ở đời thì có tướng trạng thế nào?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Tướng sinh ra của hoá thân (thân Phật hiện ra để giáo hoá chúng sinh) thuận theo tướng của thế giới, gắn với tướng được trang nghiêm và trụ trì bằng đủ mọi loại, mọi công đức. Nên biết đó chính là tướng hoá thân sinh ra ở thế gian, này Văn-thù-sư-lợi; còn pháp thân của Phật Như Lai thì không sinh."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Con làm sao biết được tướng phương tiện mà hoá thân thị hiện (phương tiện: cách khéo léo dùng để dẫn dắt chúng sinh; thị hiện: hiện ra cho người đời thấy)?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Trong tam thiên đại thiên thế giới của khắp mọi cõi Phật (tam thiên đại thiên thế giới: một hệ thống vũ trụ gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ), Như Lai cùng một lúc giáng xuống, vào thai, ở trong thai, ra khỏi thai nơi những nhà có thế lực lớn hoặc những nhà là ruộng phước (ruộng phước: nơi đáng cúng dường, gieo vào đó thì sinh ra phước đức, như ruộng tốt gieo hạt sinh lúa). Sinh ra rồi lớn lên, hưởng thú vui ngũ dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, sự xúc chạm êm ái), rồi làm hạnh xả bỏ lớn, xuất gia tu khổ hạnh, chứng bồ-đề (giác ngộ hoàn toàn), chuyển pháp luân (thuyết giảng giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi), rồi nhập niết-bàn (cảnh giới dứt hết khổ đau và sinh tử; ở đây chỉ sự qua đời của Phật). Này Văn-thù-sư-lợi, nên biết đó là phương tiện thị hiện do ứng hoá thân làm ra (ứng hoá thân: thân ứng theo căn cơ chúng sinh mà hoá hiện)."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế Tôn nương vào sức trụ trì của pháp thân Như Lai mà dùng mấy loại lời để thuyết pháp cho chúng sinh? Như Lai thuyết pháp tuỳ theo chúng sinh có thể giáo hoá được, khiến người chưa chín muồi được chín muồi, người đã chín muồi được giải thoát."
Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Như Lai có ba loại lời. Ba loại nào? Đó là nói tu-đa-la, tì-ni và ma-đắc-lặc-già (tu-đa-la: kinh, lời Phật giảng dạy; tì-ni: giới luật, những quy định về đời sống và hành vi của người tu; ma-đắc-lặc-già: luận mẫu, phần bàn giải, phân tích các nghĩa lý cốt yếu của giáo pháp). Này Văn-thù-sư-lợi, nên biết đó là ba loại." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tu-đa-la, thế nào là tì-ni, thế nào là ma-đắc-lặc-già?"
Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Những pháp về ít việc mà Ta nói, đó gọi là tu-đa-la. Pháp về ít việc là bốn loại việc, chín loại việc, hai mươi chín loại việc. Này Văn-thù-sư-lợi! Gọi là bốn loại việc, tức là: việc nghe pháp, việc quy y (nương tựa vào Phật, Pháp, Tăng), việc học tu, việc bồ-đề; đó gọi là bốn loại việc.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Gọi là chín loại việc, tức là: việc đặt tên gọi (cho chúng sinh), việc những gì chúng sinh hướng tới thụ hưởng, việc hướng tới sinh ra, việc hướng tới sinh ra rồi tồn tại, việc hướng tới nhiễm ô và thanh tịnh, việc hướng tới những sai khác đủ loại, việc người có thể nói, việc điều được nói, việc các chúng hội (những người tụ họp nghe pháp); đó gọi là chín loại việc.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Gọi là hai mươi chín việc, tức là: việc các hành bị nhiễm ô bởi phiền não (phiền não: những trạng thái tâm làm rối loạn, đau khổ, như tham, giận, si mê); việc tuỳ thuận. Thế nào là việc tuỳ thuận? Là việc tuỳ thuận theo tướng 'con người' mà làm nhân cho sự sinh ra trong đời vị lai; việc nương theo tướng 'pháp' mà làm nhân cho sự trôi lăn trong đời vị lai; việc quán xét nương vào phần thanh tịnh; việc tu hành ngay tại chỗ ấy; việc khiến tâm an trú; việc thực hành pháp được an vui ngay trong thân hiện tại; việc quán hành vượt qua hết thảy khổ; việc biết đúng như thật những điều ấy. Việc biết ấy có ba loại: vì làm chỗ nương để biết rõ sự điên đảo; vì làm chỗ nương để biết rõ hành vi sai lạc đối với chúng sinh bên ngoài do bám vào tướng chúng sinh; vì làm chỗ nương để trong tâm không còn kiêu mạn.
"Việc chỗ nương để tu hành; việc chứng ngộ ngay hiện tại; việc tu tập; việc làm cho vững chắc; việc quán xét chín loại việc kia; việc khéo léo quán xét điều đã lìa bỏ và chưa lìa bỏ; việc hướng tới tán loạn; việc không tán loạn; việc không đánh mất; việc tu hành không chướng ngại; việc lợi ích của tu hành; việc hướng tới vững chắc; việc hướng tới chứng thật điều ấy; việc đầy đủ mà đạt niết-bàn; việc chính kiến thế gian (sự hiểu biết đúng đắn) trong giáo pháp và giới luật mà Như Lai khéo nói vượt lên trên hết thảy ngoại đạo (những giáo phái ngoài đạo Phật), là điều thù thắng nhất; việc thoái lui do không tu hành pháp ấy.
"Vì sao vậy? Này Văn-thù-sư-lợi! Nếu trong giáo pháp và giới luật mà Như Lai khéo nói mà không tu hành, thì pháp lành bị thoái lui, chứ không phải lỗi do tà kiến (sự hiểu biết sai lạc)."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng của tì-ni?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng của tì-ni là: Ta vì hàng Thanh văn và các Bồ-tát mà nói ba-la-đề-mộc-xoa (giới bổn: bộ các điều giới mà người tu phải giữ, giữ được thì thoát khỏi từng điều lỗi tương ứng), cùng các pháp liên quan đến ba-la-đề-mộc-xoa; đó gọi là việc tì-ni."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Bồ-tát có mấy loại pháp gồm thâu ba-la-đề-mộc-xoa?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Bồ-tát có bảy loại pháp gồm thâu ba-la-đề-mộc-xoa. Bảy loại nào? Đó là Bồ-tát biết nói về pháp thọ trì giới (nhận và giữ giới); biết nói về việc ba-la-di (những tội nặng nhất, phạm vào thì mất tư cách người tu, như bị đánh bại hoàn toàn); biết nói về việc phạm lỗi; biết nói về bản chất của việc phạm lỗi; biết nói về bản chất của việc không phạm lỗi; biết nói về việc ra khỏi lỗi đã phạm (?); biết nói về việc đánh mất pháp thọ trì giới. Này Văn-thù-sư-lợi, nên biết đó gọi là bảy loại pháp của Bồ-tát gồm thâu ba-la-đề-mộc-xoa."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là ma-đắc-lặc-già?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Mười một loại tướng mà Ta nói, dùng để chỉ bày kinh liễu nghĩa (kinh nói rõ trọn vẹn ý nghĩa, không cần giải thích thêm), đó gọi là ma-đắc-lặc-già." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Mười một loại tướng của ma-đắc-lặc-già là những gì?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Đó là: tướng thế đế; tướng đệ nhất nghĩa đế; tướng đối tượng quán xét của các pháp bồ-đề phần; tướng hành tướng của pháp ấy; tướng tự thể của pháp ấy; tướng kết quả của pháp ấy; tướng nhận lãnh và nói ra pháp ấy; tướng chướng ngại pháp ấy; tướng tuỳ thuận pháp ấy; tướng lỗi lầm của pháp ấy; tướng lợi ích của pháp ấy."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng thế đế (thế đế: chân lý theo cách nhìn thông thường của thế gian, dùng tên gọi và quy ước)?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng thế đế có ba loại. Ba loại nào? Nên biết đó là: tướng nói về con người; tướng nói về bản chất do phân biệt mà có (những gì do tâm vọng tưởng gán đặt); tướng quán xét các pháp, suy nghĩ và tạo ra các việc làm."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng đệ nhất nghĩa đế (đệ nhất nghĩa đế: chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo vượt ngoài quy ước của thế gian)?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng đệ nhất nghĩa đế có bảy loại, như đã nói trong bảy loại chân như trước đây (chân như: thực tướng chân thật, như như không đổi của mọi sự vật). Một là đệ nhất nghĩa đế về tướng các hành hữu vi không có khởi đầu. Hai là đệ nhất nghĩa đế về tướng, tức là ngã không và pháp không (ngã không: không có cái 'tôi' thật sự; pháp không: các sự vật không có tự tính thật sự). Ba là đệ nhất nghĩa đế về duy thức, tức biết các hành hữu vi chỉ là tâm thức (duy thức: mọi hiện tượng chỉ là do thức biến hiện). Bốn là đệ nhất nghĩa đế về chấp trước, tức điều Ta nói là khổ đế. Năm là đệ nhất nghĩa đế về tà hạnh, tức điều Ta nói là tập đế. Sáu là đệ nhất nghĩa đế về thanh tịnh, tức điều Ta nói là diệt đế. Bảy là đệ nhất nghĩa đế về chính tu hành, tức điều Ta nói là đạo đế (khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế là Tứ diệu đế, bốn chân lý cao quý: sự thật về khổ, về nguyên nhân gây khổ, về sự chấm dứt khổ, và về con đường dẫn đến chấm dứt khổ).
"Này Văn-thù-sư-lợi! Đệ nhất nghĩa đế về hành tướng, đệ nhất nghĩa đế về chấp trước, đệ nhất nghĩa đế về tà hạnh: ba đệ nhất nghĩa đế này nơi hết thảy chúng sinh đều bình đẳng, không sai khác. Này Văn-thù-sư-lợi! Đệ nhất nghĩa đế về tướng, đệ nhất nghĩa đế về duy thức: hai đệ nhất nghĩa đế này nơi hết thảy các pháp đều bình đẳng, không sai khác. Này Văn-thù-sư-lợi! Đệ nhất nghĩa đế về thanh tịnh: nơi sự giác ngộ của Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, tức a-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, cùng khắp), đều bình đẳng, không sai khác. Này Văn-thù-sư-lợi! Đệ nhất nghĩa đế về chính tu hành: nên biết là bình đẳng không sai khác trong việc theo diệu pháp đã nghe mà quán xét phân biệt, tu xa-ma-tha và tì-bà-xá-da (xa-ma-tha: chỉ, phép tu làm tâm lắng yên, định tĩnh; tì-bà-xá-da: quán, phép tu dùng trí tuệ quán sát sự thật), gồm thâu bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa đến bờ giải thoát)."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng đối tượng quán xét của các pháp bồ-đề phần (bồ-đề phần: các pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ, gồm ba mươi bảy pháp)?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng đối tượng quán xét của các pháp bồ-đề phần, nên biết đó là quán xét mọi loại sự việc." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng của pháp ấy?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng của pháp ấy, nên biết như trong tám loại quán xét." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Tám loại quán xét là gì?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Đó là quán xét nương vào: thật đế, trụ đế, lỗi lầm, công đức, thông tướng, hình tướng, tương ưng tướng, và tướng nói rộng nói gọn.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng thật đế (sự thật chân thật) tức là chân như. Tướng trụ đế (những điều được an lập để nói) tức là: tướng con người; tướng bản chất sai biệt do phân biệt; tướng trả lời dứt khoát một chiều; tướng trả lời bằng cách phân tách theo câu hỏi; tướng gác lại không trả lời; tướng chỉ bày những điều ẩn mật. Tướng lỗi lầm tức là điều Ta nói về lỗi của các pháp nhiễm ô. Tướng công đức tức là điều Ta nói về tướng lợi ích vô lượng của hết thảy pháp thanh tịnh. Thông tướng (các nẻo lý lẽ thông suốt), nên biết có sáu loại. Sáu loại nào? Đó là: thông suốt về nghĩa chân thật; thông suốt về sự chứng đắc; thông suốt về lời giảng dạy; thông suốt về việc lìa hai bên cực đoan; thông suốt về điều không thể nghĩ bàn; thông suốt về ý chỉ. Hình tướng tức là ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), ba tướng hữu vi (sinh, trụ, diệt) và bốn loại nhân duyên.
"Tương ưng tướng (các lẽ đạo lý ăn khớp), nên biết có bốn loại. Bốn loại nào? Đó là: tương ưng về sự nương đợi nhau; tương ưng về cái làm ra và cái được làm ra; tương ưng về sự sinh khởi (chứng thành); tương ưng về bản thể của pháp. Tương ưng về sự nương đợi nhau là: do nhân nào, duyên nào mà có thể sinh ra các hành hữu vi, cùng tên gọi và công dụng của chúng; đó gọi là tương ưng về sự nương đợi nhau. Tương ưng về cái làm ra và cái được làm ra là: do nhân nào, duyên nào mà có thể đạt được pháp, có thể sinh ra pháp, sinh ra pháp rồi có thể làm xong việc; đó gọi là tương ưng về cái làm ra và cái được làm ra. Tương ưng về sự sinh khởi là: do nhân nào, duyên nào mà biết pháp, nói pháp, chỉ bày pháp, có thể thành lập và biết đúng đắn; đó gọi là tương ưng về sự sinh khởi. Tương ưng về bản thể của pháp, nói gọn có hai loại. Hai loại nào? Một là thanh tịnh, hai là không thanh tịnh. Này Văn-thù-sư-lợi! Thanh tịnh có năm loại tướng, không thanh tịnh có bảy loại tướng.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là năm loại tướng thanh tịnh? Một là tướng thấy ngay trước mắt điều ấy. Hai là tướng nương vào điều thấy ngay trước mắt ấy. Ba là tướng ví dụ cùng loại. Bốn là tướng thành tựu. Năm là tướng nói A-hàm thanh tịnh (A-hàm: lời dạy của bậc thánh được truyền lại, ở đây chỉ lời dạy đáng tin cậy). Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng thấy ngay trước mắt điều ấy? Đó là: hết thảy hành hữu vi là vô thường (không thường còn), hết thảy hành hữu vi là khổ, hết thảy pháp là vô ngã (không có cái 'tôi' thật), là những pháp người đời thấy ngay trước mắt; nên biết những điều như vậy gọi là tướng thấy ngay trước mắt điều ấy.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng nương vào điều thấy ngay trước mắt ấy? Đó là: vì hết thảy các hành hữu vi có cùng một tướng, nên các nghiệp thiện và bất thiện trong đời vị lai không mất (?) (nghiệp: hành động có chủ ý, để lại hậu quả); vì nương vào các pháp thô mà thấy được ngay; vì nương vào các nghiệp khác nhau mà thấy ngay các chúng sinh khác nhau; vì nương vào nghiệp thiện và bất thiện mà thấy ngay sự chịu khổ chịu vui; lấy điều thấy được ngay làm ví dụ. Nên biết những điều như vậy là tướng nương vào điều thấy ngay trước mắt ấy.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Tướng ví dụ cùng loại là: những nhân duyên ví dụ thấy ngay trong hết thảy thế gian bên trong và bên ngoài; nên biết những điều như vậy gọi là tướng nhân duyên ví dụ cùng loại. Như vậy, nương vào tướng thấy ngay trước mắt điều ấy, nương vào tướng nương vào điều thấy ngay ấy và tướng ví dụ, mà nhất định thành lập được việc ấy, nên biết gọi là tướng thành tựu. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng nói A-hàm thanh tịnh? Đó là bậc Nhất thiết trí (bậc biết tất cả, tức Phật) nói về tướng niết-bàn vắng lặng; những điều như vậy, nên biết gọi là tướng A-hàm thanh tịnh. Này Văn-thù-sư-lợi! Ông nên quán xét sâu xa năm loại tướng thanh tịnh như vậy. Quán xét sâu xa rồi thì biết thanh tịnh; biết thanh tịnh rồi thì tu hành; nên biết như vậy."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Có mấy loại pháp để biết tướng của bậc Nhất thiết trí?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Có năm loại pháp để biết tướng của bậc Nhất thiết trí. Năm loại nào? Có người ra đời, được hết thảy trời, người trong thế gian gọi là bậc Nhất thiết trí; người ấy thành tựu trọn vẹn ba mươi hai tướng đại nhân (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nơi thân của bậc vĩ nhân như Phật), được pháp mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), có thể dứt mọi nghi ngờ của hết thảy chúng sinh, đầy đủ bốn vô uý (bốn sự không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), hàng phục hết thảy ma oán và kẻ thù; khi thuyết pháp không ai có thể làm khó, cản trở; trong lúc thuyết pháp khéo nói về tám chi phần bồ-đề của Thánh đạo (Bát chính đạo: tám con đường chân chính dẫn đến giác ngộ), và hiện chứng thành tựu bốn sa-môn quả (bốn quả vị của người tu: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán; sa-môn: người xuất gia tu hành).
"Này Văn-thù-sư-lợi! Như vậy, nương vào sự ra đời, nương vào tướng tốt, dứt nghi, hàng phục, không ai làm khó được, thấy ngay năm loại pháp sa-môn hiện tiền, nên biết đó gọi là tướng của bậc Nhất thiết trí. Này Văn-thù-sư-lợi! Đây là tương ưng về sự thành lập nương vào sự sinh, tương ưng về điều thấy ngay, tương ưng về lượng (phương tiện nhận thức đúng đắn), tương ưng về trí suy luận, tương ưng về lời thuyết pháp của bậc thánh; biết năm loại tướng ấy, nên biết đó gọi là tướng thanh tịnh.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là bảy loại tướng không thanh tịnh? Đó là: tướng thấy cái tương tự với điều ấy; tướng thấy cái không tương tự với điều ấy; tướng thấy hết thảy đều tương tự; tướng thấy hết thảy đều không tương tự; tướng ví dụ khác loại; tướng không thành tựu; tướng thuyết pháp bằng A-hàm không thanh tịnh. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng thấy hết thảy đều tương tự? Đó là hết thảy các pháp đều được ý thức biết là cùng một tướng; những điều như vậy gọi là tướng thấy hết thảy các pháp tương tự giống nhau. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng thấy hết thảy các pháp không tương tự? Đó là tướng khác nhau về tướng trạng và bản thể của pháp, về nghiệp, về nhân quả của pháp; tướng riêng từng cái; tướng khác biệt; tướng khác nhau do rốt cuộc cái này cái kia nương đợi nhau; những điều như vậy gọi là tướng thấy hết thảy không tương tự, không giống nhau.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là tướng ví dụ khác loại? Đó là trong ví dụ về tướng thấy cái tương tự với điều ấy lại có tướng hết thảy không tương tự, không giống nhau, nên để thành lập việc ấy thì nhất định không thành; vì vậy Ta nói đó là tướng không thành tựu. Này Văn-thù-sư-lợi! Trong ví dụ cùng loại, nơi tướng thấy cái không tương tự với điều ấy lại có tướng hết thảy tương tự giống nhau, nên để thành lập việc ấy thì nhất định không thành; vì vậy Ta nói là tướng không thành tựu. Nếu là tướng không thành tựu thì pháp ấy không thanh tịnh; nếu pháp không thanh tịnh thì không nên tu hành; vì vậy Ta nói là tướng A-hàm không thanh tịnh, vì tự tính không thanh tịnh, nên biết như vậy. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là bản thể của pháp? Đó là: dù Như Lai ra đời hay không ra đời, pháp vẫn trụ như thế, bản thể của pháp, pháp giới (cõi giới của mọi pháp, thực tại bao trùm tất cả) vẫn như thế; nên biết đó gọi là tướng bản thể của pháp."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng gọn và rộng?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Đó là nói gọn một câu, rồi trên một câu ấy phân biệt thành các câu tiếp nối nhau, cao dần, vô lượng câu, cho đến khi nói tới chỗ cần tới; nên biết đó gọi là nói gọn (rồi nói rộng)."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là tướng đạt được?" "Này Văn-thù-sư-lợi! Đó là nắm lấy các pháp mà thấy, quán xét các pháp bồ-đề phần; Ta nói các pháp bồ-đề phần như bốn niệm xứ (bốn phép tu chú tâm quán sát: thân, cảm thọ, tâm, các pháp) v.v., đó gọi là tướng tự thể của pháp ấy. Cùng với thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) mà lìa tướng nhiễm ô; pháp ấy có kết quả là khởi lên công đức thế gian và xuất thế gian, đó gọi là tướng đạt được của pháp ấy. Này Văn-thù-sư-lợi! Chính pháp ấy được thụ dụng nhờ trí giải thoát, nên biết như vậy. Rộng vì người khác mà nói và chỉ bày, đó gọi là tướng tuỳ thuận chỉ bày pháp ấy. Này Văn-thù-sư-lợi! Khi tu hành các pháp bồ-đề phần ấy, những pháp nhiễm ô trái ngược với đạo, nên biết đó gọi là pháp hướng tới chướng ngại. Này Văn-thù-sư-lợi! Những gì làm cho pháp ấy sinh nhiều và tăng trưởng, đó gọi là tướng tuỳ thuận pháp ấy. Này Văn-thù-sư-lợi! Những gì làm chướng ngại các pháp, đó gọi là tướng lỗi lầm. Này Văn-thù-sư-lợi! Công đức tuỳ thuận pháp ấy, nên biết đó gọi là tướng lợi ích."
Bấy giờ, Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Cúi mong Thế Tôn vì các Bồ-tát mà nói gọn lại một lần nữa nghĩa của tu-đa-la, tì-ni, ma-đắc-lặc-già, tức tướng đà-la-ni không chung với hết thảy ngoại đạo và hàng Nhị thừa (đà-la-ni: tổng trì, cái cốt lõi gồm thâu và giữ gìn được mọi nghĩa lý; Nhị thừa: hai cỗ xe, tức Thanh văn và Duyên giác), để chư Phật Như Lai nói pháp rất sâu, các Bồ-tát hiểu được ý rất sâu, hiểu được rồi có thể vào hết thảy Phật pháp."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông hãy lắng nghe kỹ. Ta sẽ vì ông nói gọn nghĩa đà-la-ni, để các Bồ-tát nghe pháp của Ta rồi hiểu được ý Ta, hiểu được ý Ta rồi vào được pháp của Ta. Này Văn-thù-sư-lợi! Thế nào là nói gọn nghĩa đà-la-ni? Đó là Ta nói hết thảy pháp nhiễm ô, hết thảy pháp thanh tịnh, phá bỏ tướng không hay biết, tướng không tạo tác, tướng không phân biệt, tướng vô ngã của hết thảy pháp. Những pháp như vậy như vậy, Ta nói là tướng không hay biết, không tạo tác, không phân biệt, vô ngã. Vì hết thảy đều là tướng không hay biết, vô ngã, cho nên pháp nhiễm ô không phải trước là nhiễm rồi sau mới thành thanh tịnh; các pháp thanh tịnh cũng không phải trước là thanh tịnh rồi sau mới gọi là nhiễm.
"Kẻ phàm phu ngu si nương vào sự nhiễm ô hư vọng, nơi thân mà bám chấp vào ngã và pháp, so đo về tướng tự thể, rồi nương vào tà kiến về nhân mà nói là có ngã, tức là: 'Ta thấy được, ta nghe được, ta ngửi được, ta nếm được, ta xúc chạm được; ta biết được, ta ăn được, ta nhiễm ô, ta thanh tịnh', sinh ra những hành vi tà kiến như vậy. Nếu người nào biết được đúng như thật như vậy, thì lìa được thân phiền não; người ấy lìa được các phiền não, dứt các hý luận, rốt ráo thanh tịnh, được thân vô vi (thân không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), không còn có hết thảy các hành hữu vi. Này Văn-thù-sư-lợi, nên biết đó gọi là nói gọn nghĩa đà-la-ni." Bấy giờ Thế Tôn nói kệ rằng:
Các pháp vốn không nhiễm,
Về sau cũng chẳng (phải) không thanh tịnh;
Nhiễm ô và thanh tịnh,
Các pháp ấy đều vô ngã.
Do nhiễm nơi thân mà thấy có ngã,
Sinh ra tướng "cái của ta";
(Cho rằng) "ta nhiễm" và "ta tịnh",
Thấy có ta, và "ta ăn".
Nếu biết được như vậy,
Người ấy lìa phiền não,
Được thân không nhiễm ô,
Vì vậy gọi là vô vi.
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Tâm của Như Lai sinh khởi thì có tướng trạng thế nào? Xin vì con mà nói." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Này Văn-thù-sư-lợi! Như Lai không phải do tâm, ý, ý thức mà được gọi tên (tâm, ý, ý thức: các lớp tầng của hoạt động nhận biết, suy nghĩ của con người), nhưng không có các hành mà vẫn được gọi là tâm sinh khởi; nương vào ứng hoá thân mà nói là sinh." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Nếu pháp thân lìa các hành, thì làm sao lìa sự tạo tác của tâm hành mà vẫn có thể sinh ra tâm?"
Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Nương vào sự tu hành phương tiện và bát-nhã (trí tuệ) từ trước mà tự nhiên sinh ra. Này Văn-thù-sư-lợi! Ví như khi ngủ, không có tâm muốn thức dậy mà vẫn thức dậy được. Này Văn-thù-sư-lợi! Như khi nhập diệt tận định (một trạng thái thiền định sâu, trong đó các hoạt động của tâm thức tạm dừng hẳn) thì không có tâm muốn ra khỏi định, nhưng nhờ tâm tác ý từ trước mà tự nhiên ra khỏi. Này Văn-thù-sư-lợi! Như ngủ và diệt định, cả hai đều không có tâm muốn khởi dậy mà nương vào điều có từ trước mà khởi dậy; cũng vậy, nên biết tâm của Như Lai sinh khởi là nương vào sự tu hành phương tiện và bát-nhã đã thành tựu từ trước."
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế Tôn nói hoá thân do Như Lai ứng hoá tạo ra, vậy đó là có tâm hay không có tâm?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Có thể nói là có tâm, cũng có thể nói là không có tâm. Vì sao vậy? Vì tự tâm của nó không được tự tại nên nói là không có tâm; vì nhờ sức của cái khác (tức Như Lai) nên nói là có tâm."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Như Thế Tôn nói, chỗ hành của Như Lai và cảnh giới của Như Lai, hai pháp này có gì khác nhau?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Nói chỗ hành của Như Lai, đó là cõi nước Phật thanh tịnh, được trang nghiêm bằng vô lượng công đức, nơi công đức của hết thảy chư Phật bình đẳng không thể nghĩ bàn; đó gọi là chỗ hành của chư Phật Như Lai. Này Văn-thù-sư-lợi! Nói cảnh giới của Như Lai thì có năm loại. Năm loại nào? Đó là: cõi chúng sinh, thế giới, pháp giới, cõi chúng sinh có thể giáo hoá, cõi phương tiện. Này Văn-thù-sư-lợi! Nên biết chỗ hành của Như Lai và cảnh giới của Như Lai khác nhau như vậy."
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế Tôn Như Lai được đại bồ-đề, chuyển đại pháp luân, nhập đại niết-bàn; ba tướng này khác nhau thế nào, nên biết thế nào?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Này Văn-thù-sư-lợi! Không có hai tướng: không chứng bồ-đề, cũng không phải không chứng bồ-đề; không chuyển pháp luân, cũng không phải không chuyển pháp luân; không nhập đại niết-bàn, cũng không phải không nhập đại niết-bàn." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Con hiểu nghĩa Thế Tôn nói. Vì sao vậy? Vì pháp thân Như Lai xưa nay thường thanh tịnh, còn ứng hoá thân là để thị hiện."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thưa Thế Tôn! Chúng sinh thấy ứng hoá thân ấy, nghe ứng hoá thân, hiểu ứng hoá thân, cúng dường, khen ngợi ứng hoá thân mà được các công đức, thì được là nhờ thân nào?" Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Vì có thể nhớ nghĩ đúng đắn về thân Như Lai, nên được nhờ ứng hoá thân nương vào sức trụ trì của pháp thân Như Lai."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế Tôn (cùng các vị ấy) đều không có tâm, không tạo tác, không có hành như nhau, vì nghĩa gì mà pháp thân Như Lai vì các chúng sinh phát ra ánh sáng lớn, và phát ra vô lượng hình bóng ứng hoá, còn thân giải thoát của các Thanh văn, Bích-chi Phật (tức Duyên giác) thì không có tướng như vậy?"
Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Cũng không có tâm, không tạo tác như nhau, ví như mặt trời, mặt trăng, ngọc ma-ni (một loại ngọc quý, theo truyền thuyết có thể phát sáng và làm thoả mãn mong cầu) v.v., vì các chúng sinh mà phát ra ánh sáng lớn và đủ loại vật; còn nước, lưu ly (một loại ngọc quý màu xanh), ngọc pha-lê v.v. cũng không có tâm, không tạo tác, nhưng không phát ra ánh sáng và các vật. Vì sao vậy? Vì nhờ sức trụ trì của những chúng sinh có uy đức lớn (?), vì nhờ nghiệp tăng thượng (nghiệp có sức mạnh chi phối mạnh mẽ) của các chúng sinh.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Ví như ngọc báu được khéo léo mài giũa thì có thể phát ra ảnh tượng, những viên không được mài giũa khéo thì không phát ra ánh sáng. Này Văn-thù-sư-lợi! Chư Phật Như Lai cũng như vậy: nương vào vô lượng pháp, quán xét đúng đắn, tu hành phương tiện và bát-nhã, làm các nghiệp lành, gom góp các căn lành (gốc rễ của điều thiện), rồi nương vào phương tiện và trí tuệ của pháp thân Phật mà phát ra các ánh sáng và phát ra vô lượng hình sắc ứng hoá. Thân giải thoát của Thanh văn, Duyên giác vì không thể tu tập gom góp hết thảy căn lành nên không thể phát ra."
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế Tôn nói nhờ sức trụ trì của chư Phật và Bồ-tát mà hết thảy chúng sinh thành tựu thân có công đức thế gian, tức là sinh vào nhà sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa), nhà bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, giữ việc tế lễ ở Ấn Độ xưa), nhà đại trưởng giả (người giàu có, đức độ, có địa vị); ở cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc (ba cõi: cõi Dục là cõi chúng sinh còn ham muốn dục lạc; cõi Sắc là cõi trời đã lìa dục nhưng còn thân thể vi tế; cõi Vô sắc là cõi trời không còn hình sắc, chỉ còn tâm thức), mọi nơi, mọi thân, sự thành tựu mọi quả báo công đức, đều nhờ sức trụ trì của chư Phật và các Bồ-tát mà có. Thưa Thế Tôn! Vì ý gì mà nói như vậy?"
Phật dạy: "Này Văn-thù-sư-lợi! Sức trụ trì của Như Lai và sức của Bồ-tát tuỳ theo đó nói đạo nào, tu hành thế nào; nếu có người nương vào đạo ấy mà tu hành đúng như thật, thì người ấy ở mọi nơi sinh ra, mọi thân, đều thành tựu mọi quả báo thế gian. Này Văn-thù-sư-lợi! Nếu người không tin đạo ấy, lại không tu hành đúng như thật, phỉ báng pháp của Ta, tranh cãi chống lại pháp của Ta, và đối với thân Ta sinh lòng ác, giận dữ, thì người ấy sau khi chết, ở mọi nơi sinh ra thường mang thân thấp kém xấu ác, chịu quả báo xấu. Này Văn-thù-sư-lợi! Nương vào nghĩa này, nay ông nên biết: không chỉ việc thành tựu thân thù thắng tốt đẹp và quả báo tốt đẹp là nhờ sức trụ trì của Phật Như Lai; mà việc mang thân thấp kém xấu ác và chịu quả báo xấu cũng là do sức trụ trì của Như Lai (mà ra)."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Trong cõi nước không thanh tịnh, pháp gì dễ có, pháp gì khó có? Thưa Thế Tôn! Trong cõi Phật thanh tịnh, pháp gì dễ có, pháp gì khó có?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Này Văn-thù-sư-lợi! Trong cõi nước không thanh tịnh có tám việc dễ có, hai việc khó có. Tám việc nào? Đó là: ngoại đạo dễ có; chúng sinh chịu khổ dễ có; người sinh vào dòng họ thấp hèn, thế lực suy bại dễ có; chúng sinh làm điều ác dễ có; chúng sinh phá giới dễ có; chúng sinh rơi vào ác đạo dễ có (ác đạo: các nẻo tái sinh khổ sở như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); chúng sinh Tiểu thừa phát tâm bậc thấp dễ có (Tiểu thừa: cỗ xe nhỏ, lối tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình); Bồ-tát phát tâm bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ để cứu độ mọi người) nhưng tâm hẹp hòi kém cỏi dễ có.
"Này Văn-thù-sư-lợi! Hai việc khó có là gì? Bồ-tát tu hành với tâm cao thượng khó có; chư Phật Như Lai ra đời khó có. Này Văn-thù-sư-lợi! Trong cõi Phật thanh tịnh thì tám việc (kia) khó có, hai việc (này) dễ có; nên biết như vậy."
Bấy giờ, Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử Bồ-tát bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Trong kinh Thâm Mật Giải Thoát này, pháp môn này nên gọi tên là gì, và phải phụng trì (vâng theo và giữ gìn) thế nào?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử Bồ-tát: "Này Văn-thù-sư-lợi! Pháp môn này tên là Kinh liễu nghĩa nói về sức trụ trì của chư Phật Như Lai. Này Văn-thù-sư-lợi! Nghĩa của kinh liễu nghĩa mà Như Lai nói là như vậy, ông nên phụng trì." Khi nói kinh liễu nghĩa về sức trụ trì của Như Lai này, có bảy vạn năm nghìn Bồ-tát được pháp thân đầy đủ trọn vẹn. Văn-thù-sư-lợi Pháp vương tử Bồ-tát ma-ha-tát cùng hết thảy đại chúng trời, người, a-tu-la (một loài chúng sinh có thần lực, tính hay ganh đua, hiếu chiến) đều vui mừng vâng làm theo.
Kinh Thâm Mật Giải Thoát, quyển thứ năm.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video