Phẩm Bồ-tát Hải Tuệ, thứ năm (phần hai)
Này thiện nam tử (người con trai lành – cách Phật gọi người nghe pháp)! Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người đã phát tâm cầu giác ngộ trọn vẹn để cứu độ muôn loài) nếu muốn đạt được Tịnh ấn tam-muội (tam-muội: trạng thái tâm định, tập trung hoàn toàn vào một điểm; "Tịnh ấn" là tên loại định này, nghĩa là "dấu ấn trong sạch") thì phải tu tập làm cho tâm hướng về bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn) được trong sạch, xa lìa mọi tâm cặn bã, vẩn đục. Này thiện nam tử! Nếu không thấy được bản tính của các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) vốn trong sạch, thì sẽ bị lòng ái dục khát khao và phiền não (những trạng thái tâm xấu như tham, giận, si mê làm tâm rối loạn, khổ sở) làm cho nhơ bẩn. Hết thảy các pháp không thể suy nghĩ mà nắm bắt được; chúng không do tạo tác, không có vận hành, trong sạch, lặng yên, không có bụi nhơ, cũng không có lỗi lầm, rốt ráo trong sạch như bản tính của giải thoát (sự thoát khỏi mọi ràng buộc của phiền não và vòng sinh tử). Pháp giới (toàn thể mọi hiện tượng, xét theo bản chất chân thật của chúng) không hư hoại, không có phân biệt; thật tính và pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) không có sai khác. Hết thảy các pháp đều là không, vô tướng, vô nguyện (ba "cửa giải thoát": "không" là không có tự thể cố định; "vô tướng" là không có hình tướng để nắm bắt; "vô nguyện" là không còn gì để mong cầu, tạo tác). Như bản tính của giải thoát không ngăn ngại, bình đẳng, hết thảy các pháp cũng như vậy. Nếu quán xét đúng đắn được như thế thì gọi là "không đục". Này thiện nam tử! Bồ-tát nếu vì chúng sinh mà nói được pháp như thế thì gọi là "không cặn". Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát tâm không cặn, không đục, người ấy sẽ được Tịnh ấn tam-muội.
Bồ-tát Hải Tuệ thưa: Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Tam-muội như thế, vì ý nghĩa của nó rất sâu, không thể nói ra; vì không thể trông thấy, đã dứt hết các pháp có thể đếm lường (?); vì khó hiểu thấu, không thể thấy được; vì là đại trí tuệ thâu nhiếp mọi pháp; đối với tất cả Bồ-tát đều bình đẳng, không dơ, không cặn, không có mọi chướng ngại, không có chỗ trụ, vi diệu khó hiểu rõ, không thể dùng ví dụ mà nói; bản tính của nó bền chắc như kim cương, không sinh, không diệt, không vỡ, không hoại, không bị buộc, không bị trói; là ánh sáng lớn vì xa lìa tối tăm; không thể nghĩ bàn, không dơ, trong sạch vì xa lìa lòng tham; không có tranh cãi vì tu tập lòng từ; không giác không quán (giác quán: hoạt động tìm xét của tâm, "giác" là tìm xét thô, "quán" là xét kỹ tinh tế) vì đã lìa đến và đi; hết thảy bình đẳng như hư không. Bạch Thế Tôn! Quán xét nhân duyên gì mà đạt được tam-muội này?
Phật dạy: Này thiện nam tử! Ví như có người muốn dạo giữa hư không thì phải tự sắm sửa, trang bị thật đầy đủ; Bồ-tát cũng vậy, muốn được định này thì phải trang nghiêm (ở đây là sắm sửa đầy đủ công đức và trí tuệ) thật lớn lao, trang nghiêm hết thảy các pháp một cách bình đẳng. Vì sao? Vì pháp thế gian do hạt giống mà có quả. Này thiện nam tử! Hết thảy pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) đều lấy thức (cái tâm phân biệt, nhận biết) làm hạt giống; còn tam-muội này không có hạt giống. Vì sao? Vì tam-muội này không phải là thứ mà nhãn thức (cái biết do mắt) nhận biết, cho đến không phải thứ mà ý thức (cái biết của tâm ý) nhận biết; không phải tạo tác, không phải sắc (hình chất vật chất), không phải thọ, tưởng, hành, thức (cùng với sắc gọi là năm uẩn – năm nhóm hợp thành con người: "thọ" là cảm giác, "tưởng" là nhận biết hình ảnh, khái niệm, "hành" là các hoạt động tạo tác của tâm, "thức" là cái biết phân biệt). Quán hết thảy các pháp đều bình đẳng, đó gọi là Tam-miệu-tam-phật-đà (bậc Chính Đẳng Chính Giác, tức là Phật).
Này thiện nam tử! Chẳng phải vì có tướng khác mà gọi là sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt); chẳng phải vì có tướng khác mà gọi là niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử). Này thiện nam tử! Ngay nơi tướng sinh tử chính là tướng niết-bàn. Vì sao? Vì bản tính của hết thảy các pháp vốn trong sạch. Bản tính ấy gọi là "không có tính"; "không có tính" gọi là "không có tướng của tính". Nếu không có tướng và tính thì đó là không tạo tác. Cái không tạo tác ấy chính là pháp tính, không có văn tự. Nếu không có văn tự thì gọi là "như" (chân như – cái thực tại vốn như thế, không thay đổi). Như ở trước, ở giữa, ở sau cũng vậy, đó gọi là ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Ba đời ấy gọi là không; không tức là không tạo tác. Đã không tạo tác thì làm gì có người tạo tác? Vì vậy cái không tạo tác gọi là không. Nếu không có tạo tác và người tạo tác thì nên biết là không có pháp. Nếu không có pháp thì không cầu, không nguyện. Nếu không nguyện, không cầu thì không có nghiệp (hành động tạo quả) của thân, miệng, ý. Không có nghiệp thân, miệng, ý thì gọi là không ngăn ngại. Không ngăn ngại gọi là không xuất sinh; không xuất sinh thì không diệt, không trụ. Không diệt, không trụ tức là tướng vô vi (cái không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt). Tướng vô vi gọi là không trụ. Không trụ nghĩa là không có mọi nghiệp tạo tác. Tâm ý không trụ nơi sắc, cho đến tâm ý không trụ nơi hành. Nếu tâm ý không trụ ở bốn chỗ này (sắc, thọ, tưởng, hành – bốn chỗ mà thức thường bám vào) thì gọi là không trụ. Nếu không trụ thì không sinh tương tự ngã mạn (thứ kiêu mạn tự cho mình đã giống như bậc chứng đắc trong khi chưa thật đạt được). Nếu không có tương tự ngã mạn như thế thì không có tăng trưởng; không có tăng trưởng thì không có nhân; không có nhân thì không có giác quán; không có giác quán thì gọi là im lặng.
Này thiện nam tử! Những pháp như thế ý nghĩa rất sâu. Ai tin được thì liền được giải thoát, mãi lìa xa những chướng ngại của điên đảo (thấy sai sự thật, như thấy vô thường là thường) và phiền não, liền có thể thọ trì kho tàng giáo pháp của chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Người ấy là thuyền trưởng lớn, là người dẫn đường, là thủ lĩnh đoàn buôn, là thầy chú thuật, là thầy thuốc; có thể cúng dường chư Phật ba đời; người ấy gọi là con Phật. Người ấy vượt qua việc làm của ma, phá tan các đoàn quân ma, không lâu sẽ được Tịnh ấn tam-muội, có thể sắm sửa lớn lao chiếc thuyền bền chắc, đưa chúng sinh vượt qua biển sinh tử.
– Bạch Thế Tôn! Làm sao Bồ-tát phá được tất cả bè đảng của ma?
Phật dạy: Bồ-tát nếu không cầu các pháp, không cầu mọi nhân duyên của cảnh giới bên ngoài, lúc ấy liền phá được đoàn quân ma. Này thiện nam tử! Có bốn loại ma: một là ấm ma (ma năm uẩn – thân tâm do năm uẩn hợp thành gây ra khổ não, ngăn trở tu hành); hai là phiền não ma (phiền não làm hại tuệ mạng); ba là tử ma (cái chết cắt đứt sự tu hành); bốn là thiên ma (ma vương ở cõi trời cao nhất của cõi Dục, thường quấy phá người tu). Này thiện nam tử! Nếu quán các pháp như tướng huyễn hóa, người ấy phá được ấm ma. Nếu thấy các pháp đều là tướng không, người ấy phá được phiền não ma. Nếu thấy các pháp không sinh không diệt, người ấy phá được tử ma. Nếu trừ bỏ kiêu mạn thì phá được thiên ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu biết rõ khổ thì phá được ấm ma; nếu xa lìa tập (nguyên nhân của khổ) thì phá được phiền não ma; nếu chứng diệt (sự dứt khổ) thì phá được tử ma; nếu tu đạo (con đường dứt khổ) thì phá được thiên ma. (Khổ, tập, diệt, đạo là bốn chân lý căn bản trong đạo Phật.) Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu thấy hết thảy pháp hữu vi là khổ thì phá được ấm ma; nếu thấy các pháp thật sự là vô thường (luôn biến đổi, không bền) thì phá được phiền não ma; nếu thấy các pháp thật sự là vô ngã (không có cái "tôi" thường còn, tự chủ) thì phá được tử ma; nếu thấy các pháp vốn lặng yên là niết-bàn thì phá được thiên ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Bồ-tát nếu không tham đắm thân mình, khi bỏ thân bố thí thì hồi hướng (đem công đức của việc làm hướng về một mục đích) về bồ-đề, sẽ phá được ấm ma; khi bố thí xa lìa tâm keo kiệt, tham lam thì phá được phiền não ma; nếu quán thấy mọi của cải đều vô thường thì phá được tử ma; vì chúng sinh mà tu lòng thương xót để bố thí thì phá được thiên ma. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát giữ giới trong sạch không phải vì ngã kiến (sự chấp có một cái "tôi" thật) thì phá được ấm ma; giữ giới trong sạch không phải vì tham muốn sự tồn tại (mong được sinh vào cõi tốt) thì phá được phiền não ma; vì xa lìa lỗi lầm của sinh tử mà giữ giới trong sạch thì phá được tử ma; nếu khởi tâm làm cho những người phạm giới đều giữ giới trong sạch, và tự mình giữ giới trong sạch, thì phá được thiên ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát không thấy "ta nhẫn nhịn", "ta tu nhẫn" thì phá được ấm ma; không thấy có chúng sinh nào là người tu nhẫn thì phá được phiền não ma; không thấy sinh tử thì phá được tử ma; không thấy bồ-đề thì phá được thiên ma. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát siêng tu tinh tấn (nỗ lực không ngừng làm điều thiện, bỏ điều ác), thân được lặng yên, thì phá được ấm ma; siêng tu tinh tấn, tâm được lặng yên, thì phá được phiền não ma; siêng tu tinh tấn, quán các pháp không sinh, thì phá được tử ma; siêng tu tinh tấn để điều phục chúng sinh, giúp họ chuyển ra khỏi sinh tử, thì phá được thiên ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát tu thiền định không vì năm ấm (tức năm uẩn) thì phá được ấm ma; tu thiền định không chấp vào giới và xứ (các yếu tố cấu thành nhận thức: căn, trần, thức) thì phá được phiền não ma; tu thiền định không chấp vào nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) thì phá được tử ma; đem mọi điều thiện hồi hướng về bồ-đề thì phá được thiên ma. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát biết phương tiện (cách khéo léo, thích hợp) về ấm thì phá được ấm ma; biết phương tiện về giới thì phá được phiền não ma; biết phương tiện về nhập thì phá được tử ma; dùng các phương tiện như thế hồi hướng về bồ-đề thì phá được thiên ma.
Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát quán hết thảy pháp đều là tướng không thì phá được ấm ma; quán hết thảy pháp đều vô tướng thì phá được phiền não ma; quán hết thảy pháp đều vô nguyện thì phá được tử ma; đủ ba pháp ấy mà hồi hướng về bồ-đề thì phá được thiên ma. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát quán thân và chỗ của thân mà không khởi niệm phân biệt, không chấp trước, thì phá được ấm ma; quán cảm thọ và chỗ của cảm thọ mà không phân biệt, không chấp trước, thì phá được phiền não ma; quán tâm và chỗ của tâm mà không phân biệt, không chấp trước, thì phá được tử ma; quán pháp và chỗ của pháp mà không phân biệt, không chấp trước, thì phá được thiên ma. (Đây là bốn niệm xứ: bốn đối tượng để chú tâm quán xét – thân, cảm thọ, tâm, pháp.) Quán như vậy thì trọn không mất tâm bồ-đề; người ấy phá được bốn ma.
Này thiện nam tử! Nếu chấp vào cái "ta" thì việc ma càng tăng. Bồ-tát ma-ha-tát cũng biết có ta, cũng biết không có ta. Nếu có pháp chẳng phải có ta, chẳng phải không có ta, thì như vậy không có một pháp nào tăng hay giảm. Hết thảy chúng sinh bị vô minh (sự mù tối, không thấy biết chân lý) che lấp; vì vậy Bồ-tát vì muốn trang nghiêm Đại thừa (cỗ xe lớn – giáo pháp đưa tất cả chúng sinh đến thành Phật) vô thượng, chứ không vì cái ta mà phát khởi trang nghiêm. Phát khởi trang nghiêm rồi, Bồ-tát suy nghĩ thế này: "Ai là người trang nghiêm pháp được bền chắc không hoại? Ta sẽ trang nghiêm. Ta cũng không vì phá cái ta, chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu mà làm việc trang nghiêm (?); mà vì phá sự lầm lạc chấp ta của chúng sinh cùng các kiến chấp về chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu (những cách gọi khác nhau về một cái "tôi" thường còn: cái tôi tồn tại, cái tôi sống lâu dài, cái tôi làm chủ hành động) mà làm việc trang nghiêm. Chúng sinh điên đảo thấy năm ấm là thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, có cái tôi, trong sạch); ta sẽ vì họ nói rằng năm ấm là vô thường, khổ, không, vô ngã, để chúng sinh được trí tuệ chân thật." Nếu có chúng sinh trong tâm còn mong cầu, nên biết người ấy gọi là chấp trước; nếu không mong cầu thì không chấp trước; không chấp trước thì người ấy không dối trá; không dối trá thì được trí tuệ chân thật, biết rõ quá khứ, vị lai, hiện tại mà không chấp vào quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì sao? Vì quá khứ đã hết, vị lai chưa đến, hiện tại không dừng lại. Nếu đối với ba đời không khởi ý nghĩ chấp trước thì gọi là không điên đảo, gọi là hạnh Bồ-tát.
Bồ-tát biết rõ mọi hành vi của chúng sinh; biết rồi thì nói rõ ràng về nghiệp và quả báo; cũng biết hạnh tham, hạnh sân, hạnh si. Biết có chúng sinh đang theo lòng tham mà nuôi lớn sự giận; theo sự giận mà nuôi lớn lòng tham; theo sự ngu si mà nuôi lớn lòng tham; theo lòng tham mà nuôi lớn sự ngu si; theo sự giận mà nuôi lớn sự ngu si; theo sự ngu si mà nuôi lớn sự giận. Này thiện nam tử! Có những chúng sinh tham đắm sắc (hình ảnh) mà giận ghét âm thanh; lại có chúng sinh tham âm thanh mà giận ghét sắc; lại có chúng sinh tham mùi hương mà giận ghét vị nếm; lại có chúng sinh tham vị nếm mà giận ghét mùi hương; lại có chúng sinh tham xúc chạm mà giận ghét pháp (đối tượng của ý); lại có chúng sinh tham pháp mà giận ghét xúc chạm. Lại có chúng sinh lòng tham yếu ớt mà sự giận mạnh mẽ; lại có chúng sinh lòng tham mạnh mẽ mà sự giận yếu ớt. Lại có kẻ tham yếu mà si mạnh, si yếu mà tham mạnh; giận yếu mà si mạnh, si yếu mà giận mạnh.
Có chúng sinh nhờ sắc mà được điều phục (thuần hóa tâm, dẫn vào chính đạo), chứ không nhờ âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm, pháp; có kẻ nhờ âm thanh mà được điều phục, chứ không nhờ sắc, hương, vị, xúc, pháp; có kẻ nhờ mùi hương mà được điều phục, chứ không nhờ sắc, thanh, vị, xúc, pháp; có kẻ nhờ vị nếm mà được điều phục, chứ không nhờ sắc, thanh, hương, xúc, pháp; có kẻ nhờ xúc chạm mà được điều phục, chứ không nhờ sắc, thanh, hương, vị, pháp; có kẻ nhờ pháp mà được điều phục, chứ không nhờ sắc, thanh, hương, vị, xúc. Lại có chúng sinh nhờ tâm lặng yên mà được điều phục, chứ không nhờ thân lặng yên; có chúng sinh nhờ thân lặng yên mà được điều phục, chứ không nhờ tâm lặng yên. Có chúng sinh nghe nói vô thường mà được điều phục, chứ không nhờ nghe nói khổ, bất tịnh (không trong sạch), vô ngã; có chúng sinh nghe nói khổ mà được điều phục, chứ không nhờ vô thường, bất tịnh, vô ngã; có chúng sinh nghe nói bất tịnh mà được điều phục, chứ không nhờ vô thường, khổ, vô ngã; có chúng sinh nghe nói vô ngã mà được điều phục, chứ không nhờ vô thường, khổ, bất tịnh. Lại có chúng sinh thấy thân hiện thần thông (năng lực siêu phàm như bay đi, biến hóa) mà được điều phục, chứ không nhờ tha tâm trí (trí biết được tâm người khác); có chúng sinh nhờ tha tâm trí mà được điều phục, chứ không nhờ thần thông.
Này thiện nam tử! Có chúng sinh siêng tu tinh tấn mà giải thoát chậm; có kẻ ít tinh tấn mà giải thoát nhanh; có kẻ siêng tinh tấn mà giải thoát nhanh; có kẻ ít tinh tấn mà giải thoát chậm. Có kẻ nhờ nhân (nguyên nhân chính, sức tự thân) mà giải thoát, chứ không nhờ duyên (điều kiện phụ trợ bên ngoài); có kẻ nhờ duyên mà giải thoát, chứ không nhờ nhân; có kẻ nhờ cả nhân lẫn duyên mà giải thoát; có kẻ không nhờ nhân duyên mà giải thoát (?). Có chúng sinh quán pháp bên trong mà được giải thoát, chứ không do quán bên ngoài; có kẻ quán bên ngoài mà được giải thoát, chứ không do quán bên trong; có kẻ quán cả trong lẫn ngoài mà được giải thoát; có kẻ không quán trong cũng không quán ngoài mà được giải thoát. Có chúng sinh nhờ lối tu an vui mà được giải thoát, chứ không nhờ lối tu khổ hạnh; có kẻ nhờ lối tu khổ hạnh mà được giải thoát, chứ không nhờ lối tu an vui; có kẻ nhờ cả khổ lẫn vui mà được giải thoát; có kẻ không nhờ khổ hạnh cũng không nhờ an vui mà được giải thoát. Có chúng sinh nhờ được khen ngợi mà được điều phục, chứ không nhờ bị quở trách; có kẻ nhờ bị quở trách mà được điều phục, chứ không nhờ khen ngợi; có kẻ nhờ cả khen lẫn chê mà được điều phục; có kẻ không nhờ cả hai mà được điều phục. Có chúng sinh nhờ nói pháp ngược ý mà được điều phục, chứ không nhờ nói thuận ý; có kẻ nhờ nói thuận mà được điều phục, chứ không nhờ nói ngược; có kẻ nhờ cả ngược lẫn thuận mà được điều phục; có kẻ không nhờ nói ngược hay thuận mà được điều phục. Có chúng sinh nhờ nghe nói tóm lược mà được điều phục, chứ không nhờ nói rộng; có kẻ nhờ nói rộng mà được điều phục, chứ không nhờ nói tóm lược; có kẻ nhờ cả rộng lẫn tóm lược mà được điều phục; có kẻ không nhờ nói rộng hay tóm lược mà được điều phục.
Có chúng sinh nhờ bốn chân đế (bốn chân lý: khổ, tập, diệt, đạo) mà được điều phục; có kẻ nhờ niệm xứ (bốn đối tượng chú tâm quán xét: thân, thọ, tâm, pháp) mà được điều phục; có kẻ nhờ chính cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, làm thiện chưa sinh, tăng thiện đã sinh) mà được điều phục; có kẻ nhờ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét) mà được điều phục; có kẻ nhờ năm căn (năm gốc rễ tu hành: tin, tinh tấn, chính niệm, định, tuệ) mà được điều phục; có kẻ nhờ năm lực (năm căn ấy khi đã mạnh thành sức lực) mà được điều phục; có kẻ nhờ bảy giác chi (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ) mà được điều phục; có kẻ nhờ tám chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) mà được điều phục. Này thiện nam tử! Hạnh của chúng sinh không thể nghĩ bàn, tâm của chúng sinh cũng không thể nghĩ bàn, sự điều phục chúng sinh không thể nghĩ bàn, các cửa pháp mà họ đi vào không thể nghĩ bàn, cảnh giới của chúng sinh không thể nghĩ bàn. Bồ-tát ma-ha-tát đạt được trí không thể nghĩ bàn như thế rồi mới biết được rằng các hạnh mà hết thảy chúng sinh thực hành là không thể nghĩ bàn. Này thiện nam tử! Ví như tấm lưới có rất nhiều nút thắt, có người ở trong lưới dùng sức chú thuật phá lưới thoát ra, tùy ý mà đi. Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, vào giữa chúng sinh, dùng sức chú của trí tuệ phá tấm lưới phiền não, tùy ý tự tại. Tuy chưa chứng được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề (sự giác ngộ vô thượng, chính đẳng chính giác của Phật), nhưng đã thông suốt được các hạnh của chúng sinh.
Bấy giờ ông Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát khi mới phát tâm cầu bồ-đề vô thượng, nghe chúng sinh có những hạnh như thế mà không kinh hãi, không sợ sệt, việc ấy thật là khó, không thể nghĩ bàn.
Phật dạy: Này Xá-lợi-phất, ý ông nghĩ sao? Như sư tử con, dù mới sinh ra, nghe tiếng sư tử rống, có sợ hãi không?
– Bạch Thế Tôn, không.
– Bồ-tát ma-ha-tát khi mới phát tâm bồ-đề vô thượng, nghe về hạnh của chúng sinh cũng như vậy. Này Xá-lợi-phất, ý ông nghĩ sao? Thế lửa dù nhỏ, có sợ củi khô không?
– Bạch Thế Tôn, không.
– Bồ-tát ma-ha-tát sau khi mới phát tâm bồ-đề vô thượng, được ngọn lửa trí tuệ, cũng như vậy. Này Xá-lợi-phất! Nay Như Lai lấy cái không phải ví dụ để làm ví dụ (?). Này Xá-lợi-phất! Ví như ngọn lửa mạnh và đống củi khô hẹn nhau bảy ngày sau sẽ đánh một trận lớn. Lúc ấy tất cả cây khô, cỏ, gỗ cùng đủ loại cành lá đều tụ họp lại cao như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Ấn Độ xưa). Bấy giờ ngọn lửa có một người bạn thân nói với nó: "Sao nay anh không tự chuẩn bị, tìm thêm nhiều người giúp sức? Củi bên kia đông như thế, anh chỉ có một mình, làm sao địch nổi?" Lửa đáp: "Kẻ thù kia tuy đông, nhưng sức ta đủ địch, không cần bè bạn." Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, dù các phiền não cùng hợp lại, thế lực hừng hực, sức trí tuệ của Bồ-tát vẫn tiêu trừ, hàng phục được.
Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát có hai thứ sức: một là sức phiền não, hai là sức trí tuệ. Bồ-tát nếu không có sức phiền não thì không thể cùng sống chung với chúng sinh, cũng không thể biết chỗ hành xử của chúng sinh, và sẽ chứng quả thanh văn, duyên giác (thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự mình thoát khổ; duyên giác: người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ, cũng chỉ lo tự độ). Vì vậy Bồ-tát dùng sức phiền não đi khắp các cõi hữu (các cõi tồn tại trong luân hồi) mà không sinh sợ hãi; đó gọi là Bồ-tát thực hành phương tiện. Này Xá-lợi-phất! Như con rắn độc nhỏ không cần bạn bè, người mới phát tâm cũng vậy. Này Xá-lợi-phất! Ví như đom đóm dù có vô lượng nghìn vạn ức con cũng không che được ánh sáng mặt trời; Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, phiền não dù vô lượng vô số cũng không che được ánh sáng trí tuệ của Bồ-tát. Này Xá-lợi-phất! Như một viên thuốc a-già-đà (thứ thuốc thần trị được mọi bệnh và giải mọi chất độc) phá được độc mạnh; trí tuệ của Bồ-tát cũng vậy, một chút thuốc trí tuệ phá được vô lượng chất độc phiền não lớn. Này Xá-lợi-phất! Ví như trời mưa xuống nước chỉ một vị, tùy theo đất khác nhau mà có đủ thứ vị; trí giải thoát duy nhất của Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, tùy căn cơ (khả năng tiếp nhận) của chúng sinh mà nói ra nhiều cách khác nhau.
Này Xá-lợi-phất! Như dưới cây diêm-phù (một loài cây lớn ở châu Diêm-phù-đề, tương truyền dưới gốc có dòng sông sinh ra thứ vàng quý nhất) có bùn vàng, trong bùn vàng ấy có đủ loại báu; trong tâm bùn vàng bồ-đề mới phát của Bồ-tát ma-ha-tát cũng có báu thanh văn và báu bích-chi-phật (tức duyên giác). Này Xá-lợi-phất! Như các tiểu vương khác đều thuộc về Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp); hết thảy trời người cũng vậy, đều đến quy phục vị Bồ-tát mới phát tâm. Này Xá-lợi-phất! Như người ít phúc không gặp được mưa báu; nếu không ở nơi vô lượng đức Phật mà gieo trồng các căn lành (gốc rễ của điều thiện) thì không thể phát tâm bồ-đề. Này Xá-lợi-phất! Không có hạt giống mía thì không có các vị đường mật; nếu không có tâm bồ-đề thì cũng không có các vị của Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng). Này Xá-lợi-phất! Như vua thầy thuốc Kỳ-bà (vị lương y nổi tiếng thời Phật) thường nói: "Mọi thứ trong thiên hạ không thứ gì là không phải thuốc"; Bồ-tát cũng vậy, nói rằng hết thảy pháp không pháp nào là không phải bồ-đề. Này Xá-lợi-phất! Như vua A-tu-la (một loài thần có sức mạnh lớn, hay gây chiến với chư thiên) dốc hết sức cũng không che chắn được đường đi của mặt trời, mặt trăng; hết thảy quân ma cũng vậy, dốc hết sức cũng không ngăn được Bồ-tát siêng tu đạo bồ-đề. Này Xá-lợi-phất! Như cung điện nhà cửa của chư thiên cõi Sắc (cõi trời của những vị đã lìa dục vọng, chỉ còn thân hình vi tế) nương vào hư không mà trụ; bồ-đề mà vị Bồ-tát siêng tu đạt được cũng vậy, nương vào hư không mà trụ.
Này Xá-lợi-phất! Ví như hư không dung chứa được muôn vật mà hư không vẫn không tăng giảm; vô lượng Phật pháp cũng vậy, dù có Bồ-tát phát tâm tìm cầu, Phật pháp ấy cũng không tăng giảm. Này Xá-lợi-phất! Ví như có người tùy sức mình bay giữa hư không, mà tính của hư không không tăng không giảm; Bồ-tát cũng vậy, an trụ trong sức tin mà thực hành trí tuệ của Phật, mà trí Phật cũng không tăng giảm. Này Xá-lợi-phất! Ví như người thợ gốm khi chưa làm xong thì chưa gọi là đồ vật; pháp lành của Bồ-tát cũng vậy, khi chưa phát tâm thì cũng chưa có tên gọi. Này Xá-lợi-phất! Như người đã được thấy Chuyển luân thánh vương thì không cầu thấy các tiểu vương khác; Bồ-tát cũng vậy, nếu đã phát tâm bồ-đề thì không còn phát tâm thanh văn, duyên giác. Này Xá-lợi-phất! Như những nơi khác không sinh ra các thứ báu, các thứ báu phải từ biển lớn mà ra; này Xá-lợi-phất, trong báu thanh văn không sinh ra Tam bảo, Tam bảo phải từ báu Bồ-tát mà ra. Này Xá-lợi-phất! Ví như thái tử chưa gọi là vua, nhưng cũng không phải không gọi là vua; Bồ-tát ma-ha-tát cũng vậy, chưa gọi là Phật nhưng cũng không phải không gọi là Phật. Này Xá-lợi-phất! Ví như viên ngọc nhỏ cũng không thể coi thường. Vì sao? Vì viên ngọc nhỏ ấy làm được việc lớn, đem lại nhiều lợi ích; Bồ-tát cũng vậy, lúc mới phát tâm cũng không thể coi thường. Này Xá-lợi-phất! Nay ta vì các Bồ-tát ma-ha-tát nói những ví dụ như thế; nếu có Bồ-tát nghe các ví dụ này thì liền được an vui. Bấy giờ Đức Thế Tôn nói kệ rằng:
Nếu muốn chứng được đạo Phật, phải trừ diệt tâm nghi ngờ rối rắm như lưới;
Ai siêng tu lòng tin vô thượng, liền đạt được bồ-đề.
Người tu Tịnh ấn tam-muội, nói rằng các pháp đều như giấc mộng;
Trong vô lượng đời làm tâm trong sạch, liền chứng được đạo Chính giác (giác ngộ chân chính của Phật).
Đạo Phật chứng được chẳng phải nghiệp thân, cũng chẳng phải hai nghiệp miệng và ý;
Tính chân thật vô vi cũng vậy, vì thế không thể dùng ví dụ mà nói.
Đạo Phật không có đối đãi, không thể thấy, chẳng phải cõi của nhãn thức, giống như hư không;
Chẳng phải là các căn giác quan, cũng chẳng phải là đối tượng của các căn.
Chẳng phải tướng, chẳng phải ấm, nhập, giới; chẳng phải tâm, ý, thọ, tưởng, thức;
Chẳng phải cái biết, chẳng phải đối tượng của cái biết; vì thế cảnh giới Phật không thể biết.
Lòng đại bi của chư Phật khó nghĩ bàn, vô lượng vô biên, không chướng ngại;
Không chữ, không tiếng, không thể nói; vì thế không ai biết được cảnh giới Phật.
Nếu có chúng sinh trong vô lượng đời gần gũi bạn lành (người hiểu đạo, dẫn dắt mình tu hành), nghe chính pháp;
Nghe rồi liền được phúc đức lớn, thường hưởng niềm vui nhiệm mầu như các đức Phật trước.
Tất cả các ma không tìm được chỗ sơ hở, các căn được điều phục, đi đến chốn an vui;
Dùng phương tiện phá bốn ma, an trụ đúng pháp mà đi trong cảnh giới Phật.
Nếu đi trên đạo bồ-đề như thế, liền được bồ-đề và nói cho người khác;
Đưa được chúng sinh qua biển sinh tử, phá được mọi tà kiến lớn.
Liền được các tướng tốt vô thượng, thành tựu mười lực (mười năng lực trí tuệ chỉ Phật mới có) và bốn vô úy (bốn sự không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng);
Biết được hạnh phiền não của chúng sinh, phá được mọi nẻo đường dẫn vào các cõi hữu.
Nếu có Bồ-tát siêng tinh tấn, liền phá được các phiền não;
Như lửa đốt được cỏ cây khô, tâm bồ-đề đốt được phiền não.
Bấy giờ Đức Thế Tôn lại bảo Bồ-tát Hải Tuệ: Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát siêng tu tinh tấn thì dễ được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Ai siêng tu tinh tấn, nên biết người ấy có bồ-đề. Ai có tinh tấn, người ấy liền đủ đàn ba-la-mật (ba-la-mật: hạnh tu đưa sang bờ giác ngộ; "đàn" là bố thí), thi ba-la-mật (giữ giới), sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục), tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn), thiền ba-la-mật (thiền định), bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấy rõ thực tướng các pháp), có thể tự lợi mình và lợi cho người khác.
Này thiện nam tử! Vô lượng kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) về trước có một đức Phật hiệu là Cần Tinh Tấn Như Lai, Ứng Cúng, Chính Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn (mười danh hiệu của Phật: Như Lai – bậc đến từ chân như; Ứng Cúng – xứng đáng được cúng dường; Chính Biến Tri – biết khắp và đúng mọi điều; Minh Hạnh Túc – đầy đủ trí sáng và đức hạnh; Thiện Thệ – đã khéo đi đến bờ giải thoát; Thế Gian Giải – hiểu thấu thế gian; Vô Thượng Sĩ – bậc cao nhất; Điều Ngự Trượng Phu – bậc khéo thuần hóa con người; Thiên Nhân Sư – thầy của trời và người; Phật Thế Tôn – bậc giác ngộ được thế gian tôn kính). Cõi nước tên là Thiện Kiến, kiếp tên là Hoa Tụ. Bấy giờ thế giới ấy nước lớn tràn đầy, trong nước mọc lên tám vạn bốn nghìn đóa hoa sen tuyệt đẹp, mỗi đóa rộng dài đủ mười do-tuần (đơn vị đo đường của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), có vô lượng ức tia sáng màu vàng, hương thơm vi diệu. Chư thiên cõi A-ca-nị-tra (tầng trời cao nhất của cõi Sắc) thấy vậy rất vui mừng, nói rằng: "Trong thế gian này có nhiều hoa sen, nên biết cũng sẽ có nhiều đức Phật ra đời." Vì thế kiếp ấy gọi là Hoa Tụ (nhóm hoa). Lúc ấy cõi nước kia lặng yên không tiếng ồn; vì lặng yên nên các Bồ-tát ở vô lượng thế giới thường thích quán sát; nhờ quán sát mà ai nấy đều được Hỷ hành tam-muội (định thực hành trong niềm hoan hỷ). Vì thế cõi ấy tên là Thiện Kiến (thấy tốt đẹp). Cõi nước ấy có nhiều rừng cây, lầu gác, cung điện, nhà cửa bằng bảy thứ báu; chúng sinh an vui như ở cõi trời Đâu-suất (cõi trời thứ tư trong cõi Dục, nơi các vị Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ); ăn uống dồi dào, dễ đạt thần thông; không có thân nữ, tất cả đều hóa sinh (tự nhiên hiện ra, không do cha mẹ sinh); cũng không có hai đạo (thanh văn, duyên giác), ai cũng tu Đại thừa. Bấy giờ đức Phật ấy có ba vạn sáu nghìn vị Bồ-tát xuất gia, tất cả đều được tâm bất thoái chuyển (không bao giờ lui sụt trên đường tu); vô lượng trời người mới phát tâm bồ-đề bền chắc không lui. Đức Thế Tôn ấy thường thích giảng nói về hạnh siêng tinh tấn.
Khi ấy trong đại chúng có một vị Bồ-tát tên là Kiên Cố Trang Nghiêm, từ chỗ ngồi đứng dậy, đến trước lạy chân Phật, quỳ thẳng chắp tay thưa: Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát siêng tu tinh tấn?
Phật dạy: Này thiện nam tử! Siêng tu tinh tấn có bốn pháp. Bốn pháp ấy là gì? Một là phát tâm (khởi lên ý muốn ban đầu), hai là tác tâm (bắt tay thực hiện), ba là quán tâm (quán xét, suy nghĩ kỹ), bốn là như pháp trụ (an trụ đúng theo pháp). Bốn pháp như thế chính là nhân duyên đầy đủ của Phật pháp. Vì sao? Này thiện nam tử! Phát là nhân sinh ra pháp lành; tác là nhân làm tăng trưởng pháp lành; quán là nhân làm lợi ích chúng sinh; như pháp trụ là nhân duyên đi vào hết thảy Phật pháp.
Lại nữa: phát là cầu nghe chính pháp; tác là nghe rồi nói lại được; quán là khéo suy nghĩ ý nghĩa; như pháp trụ là sống đúng như điều đã nói. Lại nữa: phát là điều phục tâm keo kiệt; tác là bố thí được tất cả; quán là vì chúng sinh mà bố thí, hồi hướng về bồ-đề; như pháp trụ là không mong quả của việc bố thí. Lại nữa: phát là tìm người nhận bố thí; tác là thấy người đến xin thì sinh lòng thương xót; quán là quán của cải vô thường; như pháp trụ là không cầu quả báo. Lại nữa: phát là tìm của cải đúng pháp; tác là cầu tịnh mạng (sinh sống bằng cách trong sạch, chân chính); quán là dùng vật không bền để tu pháp bền vững; như pháp trụ là khi xả bỏ tất cả không sinh kiêu mạn. Lại nữa: phát là lìa các giới xấu (những lối sống, những lời thề nguyện sai lạc); tác là hết lòng thọ trì các giới cấm trong sạch; quán là hết lòng điều phục người phạm giới; như pháp trụ là giữ giới trong sạch mà không sinh kiêu mạn. Lại nữa: phát là làm trong sạch nghiệp miệng; tác là làm trong sạch nghiệp thân; quán là làm trong sạch nghiệp ý; như pháp trụ là tu tập pháp lành. Lại nữa: phát là xa lìa tâm giận dữ; tác là tu tập nhẫn nhục; quán là che chở cả mình lẫn người; như pháp trụ là tu nhẫn nhục rồi không sinh kiêu mạn. Lại nữa: phát là thường thích giáo hóa chúng sinh tà kiến; tác là phá được tâm giận dữ của chúng sinh; quán là không thấy trong ngoài; như pháp trụ là xa lìa mọi phiền não và các kết (những trói buộc của tâm).
Lại nữa: phát là xa lìa lười biếng; tác là siêng tu tinh tấn; quán là điều phục tất cả chúng sinh lười biếng; như pháp trụ là khuyên chúng sinh tu tinh tấn. Lại nữa: phát gọi là lòng từ tốt lành; tác là việc cần làm đã làm xong; quán là không cầu thừa khác (cỗ xe khác, tức đạo thanh văn, duyên giác); như pháp trụ là không mất tâm bồ-đề vô thượng. Lại nữa: phát là trang nghiêm các thiền chi (các yếu tố cấu thành thiền định); tác là trang nghiêm tam-muội; quán là trọn không sinh tương tự ngã mạn; như pháp trụ là phá tâm làm ác của chúng sinh. Lại nữa: phát là trang nghiêm tâm chính niệm (luôn nhớ biết rõ ràng); tác là trang nghiêm các cõi hữu (?); quán là ý chí bền chắc; như pháp trụ là mạnh mẽ không khiếp sợ. Lại nữa: phát gọi là nhân đúng pháp; tác gọi là phương tiện đúng pháp; quán gọi là cửa ngõ; như pháp trụ gọi là giải thoát. Lại nữa: phát là tìm cầu danh tự; tác là gìn giữ văn tự; quán là biết chữ nghĩa không thể nói; như pháp trụ là xa lìa văn tự. Lại nữa: phát là lìa bạn xấu; tác là gần gũi bạn lành; quán là ở nơi bạn lành hết lòng nghe pháp; như pháp trụ là không hiểu sai ý nghĩa. Lại nữa: phát là thích rời bỏ gia đình (xuất gia); tác là xa lìa cả kẻ thù lẫn người thân; quán là tìm cầu pháp lành; như pháp trụ là không chạy theo ý người khác. Lại nữa: phát là ít ham muốn; tác là biết đủ; quán là dễ nuôi, dễ thỏa mãn; như pháp trụ là khéo biết đúng lúc, đúng chỗ. Lại nữa: phát là học theo giới; tác là giữ giới không sơ hở; quán là học giới theo tâm ý (?); như pháp trụ là học giới theo trí tuệ.
Lại nữa: phát là bố thí ba-la-mật, trì giới ba-la-mật; tác là nhẫn nhục ba-la-mật, tinh tấn ba-la-mật; quán là thiền ba-la-mật, bát-nhã ba-la-mật; như pháp trụ là trí ba-la-mật, phương tiện ba-la-mật. Lại nữa: phát là dùng bố thí để thu phục người; tác là dùng lời dịu dàng để thu phục người; quán là dùng việc làm lợi ích người khác để thu phục người; như pháp trụ là cùng chung lợi ích, cùng làm việc với người để thu phục người (bốn cách này gọi là tứ nhiếp pháp – bốn phương pháp thu phục, cảm hóa chúng sinh). Lại nữa: phát là đại từ (lòng thương lớn, muốn đem vui cho chúng sinh); tác là đại bi (lòng xót thương lớn, muốn cứu khổ cho chúng sinh); quán là đại hỷ (niềm vui lớn khi thấy chúng sinh được vui); như pháp trụ là đại xả (tâm buông xả, bình đẳng với tất cả). Lại nữa: phát là hộ trì chính pháp; tác là làm trong sạch ruộng phúc (người đáng cúng dường, nơi gieo trồng phúc đức); quán là trang nghiêm các tướng tốt; như pháp trụ là điều phục chúng sinh. Lại nữa: phát là biết rõ thật về ấm ma; tác là lìa phiền não ma; quán là phá tử ma; như pháp trụ là hàng phục thiên ma. Lại nữa: phát là thân niệm xứ (chú tâm quán thân); tác là thọ niệm xứ (chú tâm quán cảm thọ); quán là tâm niệm xứ (chú tâm quán tâm); như pháp trụ là pháp niệm xứ (chú tâm quán các pháp). Lại nữa: phát là biết rõ khổ; tác là xa lìa tập; quán là chứng diệt chân thật; như pháp trụ là tu đạo. Lại nữa: phát là tín căn (gốc rễ niềm tin); tác là tinh tấn căn; quán là niệm căn; như pháp trụ là tuệ căn. Lại nữa: phát là bảy giác chi; tác là tám chính đạo; quán là xa-ma-tha (chỉ – làm tâm dừng lặng); như pháp trụ là tỳ-bà-xá-na (quán – dùng trí tuệ quán sát thấu suốt). Này thiện nam tử! Hết thảy các hạnh đều gọi là phát; tu hết thảy điều thiện đều gọi là tác; hết thảy tâm trong sạch gọi là quán; biết hết thảy nghiệp gọi là như pháp trụ.
Này thiện nam tử! Đức Phật ấy lại bảo Kiên Cố Trang Nghiêm: Này thiện nam tử! Người siêng tinh tấn làm cho tâm mình lặng yên; tâm nếu lặng yên tức là tinh tấn. Phá lòng tham đắm thân là tinh tấn. Biết rõ thân và ý là tinh tấn. Dứt cái ta và cái của ta là tinh tấn. Dứt các trói buộc là tinh tấn. Chướng ngại phiền não hết sạch là tinh tấn. Xa lìa được mọi chướng ngại là tinh tấn. Trừ bỏ được mười thứ kiêu mạn là tinh tấn. Phá được tham và giận là tinh tấn. Xa lìa được vô minh và hữu ái (lòng tham đắm sự tồn tại) là tinh tấn. Không buông lung mà tu pháp lành là tinh tấn. Quán chân thật các nhập trong và ngoài (sáu giác quan bên trong và sáu đối tượng bên ngoài) là tinh tấn. Biết chân thật các ấm, giới, nhập là tinh tấn. Tâm lặng yên là tinh tấn. Phá tâm nghi là tinh tấn. Đối với ba đời không phân biệt là tinh tấn. Quán pháp giới không lay chuyển là tinh tấn. Không rò rỉ (không để phiền não lọt vào) là tinh tấn. Không làm hại là tinh tấn. Không sinh ăn năn là tinh tấn. Không mong cầu là tinh tấn. Không diệt là tinh tấn. Không tạo tác là tinh tấn. Không tăng không giảm là tinh tấn. Không trên không dưới là tinh tấn. Không bỏ không chấp là tinh tấn. Không trói không cởi là tinh tấn. Không đi không đến là tinh tấn. Không sinh không diệt là tinh tấn. Chẳng phải buông lung, chẳng phải không buông lung là tinh tấn. Không có tạo tác và người tạo tác là tinh tấn. Không tối không sáng là tinh tấn. Chẳng phải thấy, chẳng phải không thấy là tinh tấn.
Này thiện nam tử! Khi đức Phật ấy nói pháp tinh tấn này, vô lượng Bồ-tát đạt được vô sinh nhẫn (sự hiểu thấu và an trụ vững chắc vào chân lý các pháp vốn không sinh không diệt). Này thiện nam tử! Nay trong hội này cũng có năm nghìn Bồ-tát đạt được pháp vô sinh nhẫn như thế, bảy nghìn trời người phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Này thiện nam tử! Bấy giờ Bồ-tát Kiên Cố Trang Nghiêm nghe pháp ấy rồi, vì muốn được vô lượng pháp như thế, siêng tu tinh tấn, đạt được hạ nhẫn (bậc nhẫn thấp, mức đầu của sự kham nhận chân lý); vì cầu pháp mà không ngồi, không nằm cho đến hết đời. Sau khi bỏ thân, được sinh lên cõi Phạm (cõi trời của Phạm Thiên, thuộc cõi Sắc), mang thân Phạm Thiên trong vô lượng đời, cúng dường chư Phật, nghe nhận chính pháp. Trong kiếp ấy, vị ấy cúng dường khắp tám vạn bốn nghìn đức Phật Như Lai, nghe nhận chính pháp, siêng tu tinh tấn. Này thiện nam tử, ông có biết không? Kiên Cố Trang Nghiêm lúc ấy đâu phải ai khác, chính là thân ta. Này thiện nam tử! Vì ta từ lâu đã đầy đủ sự tinh tấn ấy nên vượt qua các đại Bồ-tát như Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca) mà thành Chính giác trước. Vì thế ta nói: Ai có tinh tấn, nên biết người ấy có bồ-đề. Này thiện nam tử! Ta siêng tinh tấn mà còn khó được A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề, huống chi là kẻ lười biếng. Nếu có Bồ-tát tinh tấn được, người ấy có thể lợi mình lợi người. Bấy giờ Đức Thế Tôn nói kệ rằng:
Ta nhớ vô lượng đời quá khứ, trong kiếp Hoa Tụ có đức Phật Tinh Tấn;
Thế giới Thiện Kiến nước tràn đầy, mọc lên tám vạn bốn nghìn đóa hoa.
Cõi nước ấy như trời Đâu-suất, ăn uống dồi dào, không có thân nữ;
Không do cha mẹ, tất cả hóa sinh, cũng không có hai đạo, thuần một thừa (chỉ có một cỗ xe đưa đến thành Phật).
Các Bồ-tát ở mười phương thế giới ngắm nhìn cõi Thiện Kiến mà được an vui;
Ba vạn hai nghìn vị xuất gia, vô lượng trời người phát tâm bồ-đề.
Bấy giờ đức Phật ấy khen ngợi tinh tấn, chỉ vì Bồ-tát Kiên Cố mà nói:
"Nếu phát tâm siêng tu điều thiện, buộc tâm suy nghĩ, an trụ đúng pháp."
Lúc ấy Thế Tôn vì ta mà phân tích, nói rộng bốn câu này:
Phát tâm bồ-đề là phát, làm đúng pháp là tác, suy nghĩ là quán, được nhẫn là như pháp trụ.
Cầu chính pháp gọi là phát ban đầu, nói đúng như pháp gọi là tác;
Nhận nghĩa không sai là khéo suy nghĩ, tu tập nhẫn nhục là như pháp trụ.
Siêng bố thí là phát ban đầu, tìm người nhận gọi là tác;
Thấy rõ vô thường là khéo suy nghĩ, không nhìn thấy hai tướng (người cho, người nhận) là như pháp trụ.
Tìm của cải đúng pháp là phát ban đầu, sinh sống trong sạch gọi là tác;
Phá tâm keo kiệt là khéo suy nghĩ, không cầu kiêu mạn là như pháp trụ.
Xa lìa giới xấu là phát ban đầu, giữ giới không sơ hở gọi là tác;
Điều phục người phạm giới là khéo suy nghĩ, giới trong sạch mà không kiêu mạn là như pháp trụ.
Xa lìa lời ác là phát ban đầu, tâm lặng yên gọi là tác;
Tâm lặng yên mà khéo suy nghĩ, thấy các pháp lặng yên là như pháp trụ.
Xa lìa tâm làm hại là phát ban đầu, tu tập nhẫn nhục gọi là tác;
Che chở mình và người là khéo suy nghĩ, nhẫn mà không sinh kiêu mạn là như pháp trụ.
Dỗ dành khuyên bảo người giận dữ là phát ban đầu, xa lìa kẻ ác gọi là tác;
Trong ngoài lặng yên là khéo suy nghĩ, không chấp tâm "ta" là như pháp trụ.
Xa lìa lười biếng là phát ban đầu, siêng tu tinh tấn gọi là tác;
Biết điều chân thật là khéo suy nghĩ, tu tập đạo là như pháp trụ.
Bắt đầu cầu pháp lành là phát ban đầu, cầu rồi làm cho trọn vẹn gọi là tác;
Chính niệm thọ trì là khéo suy nghĩ, không đánh mất pháp là như pháp trụ.
Cầu các thiền chi là phát ban đầu, tu tập tam-muội gọi là tác;
Không có tương tự ngã mạn là khéo suy nghĩ, không có lỗi lầm là như pháp trụ.
Tâm chính niệm và trí tuệ là phát ban đầu, đạt được các cửa pháp gọi là tác;
Hộ trì chính pháp là khéo suy nghĩ, mạnh mẽ tinh tấn là như pháp trụ.
Nhân duyên chính niệm là phát ban đầu, tu phương tiện lành gọi là tác;
Quán pháp bên trong là khéo suy nghĩ, được giải thoát rồi là như pháp trụ.
Bắt đầu cầu văn tự là phát ban đầu, thông suốt hiểu rõ gọi là tác;
Biết điều không thể nói là khéo suy nghĩ, rõ biết không có văn tự là như pháp trụ.
Xa lìa bạn xấu là phát ban đầu, gần gũi thiện tri thức (người thầy, người bạn hiểu đạo, dẫn dắt mình) gọi là tác;
Nghe rồi đúng như điều đã nghe (?) là khéo suy nghĩ, không rời xa pháp là như pháp trụ.
Xuất gia trong Phật pháp là phát ban đầu, gạt bỏ kẻ thù lẫn người thân gọi là tác;
Tu tập pháp lành là khéo suy nghĩ, không chạy theo ý người là như pháp trụ.
Ít muốn biết đủ gọi là phát và tác, ưa thích lặng yên là khéo suy nghĩ;
An trụ trong lặng yên rồi nói pháp không tranh cãi, tự mình cũng tu tập, là như pháp trụ.
Học theo giới là phát ban đầu, không làm điều phạm giới gọi là tác;
Cái giới không mang hình tướng giới là khéo suy nghĩ, giới theo trí tuệ là như pháp trụ.
Không bàn chuyện thế tục là phát ban đầu, thường ưa lặng yên gọi là tác;
Dễ nuôi dễ đủ là khéo suy nghĩ, quán sát vô thường là như pháp trụ.
Thích tu bố thí và trì giới là phát ban đầu, nhẫn nhục và tinh tấn gọi là tác;
Tu thiền định và trí tuệ là khéo suy nghĩ, tu trí và phương tiện là như pháp trụ.
Dùng bố thí thu phục người là phát ban đầu, dùng lời dịu dàng thu phục người gọi là tác;
Làm lợi ích chúng sinh là khéo suy nghĩ, lợi mình lợi người là như pháp trụ.
Tu tập từ bi gọi là phát và tác, không phân biệt ba đời là khéo suy nghĩ;
Vì chúng sinh làm trong sạch thân tâm, tu tập hỷ và xả là như pháp trụ.
Đạt được chính pháp là phát ban đầu, làm ruộng phúc trong sạch gọi là tác;
Trang nghiêm tự thân là khéo suy nghĩ, điều phục chúng sinh là như pháp trụ.
Phá ấm ma là phát ban đầu, lìa phiền não ma gọi là tác;
Phá được tử ma là khéo suy nghĩ, dẹp tan oán địch là thiên ma là như pháp trụ.
Tu tập niệm thân là phát ban đầu, tu tập niệm thọ gọi là tác;
Tu tập niệm tâm là khéo suy nghĩ, tu tập niệm pháp là như pháp trụ.
Biết rõ khổ là phát ban đầu, xa lìa tập gọi là tác;
Chứng diệt chân thật là khéo suy nghĩ, tu chính đạo là như pháp trụ.
Tu tín căn là phát ban đầu, tu tập các lực gọi là tác;
Tu niệm và tam-muội là khéo suy nghĩ, tu trí tuệ là như pháp trụ.
Thân tâm lặng yên là phát ban đầu, xa lìa tà kiến gọi là tác;
Quán danh sắc (tinh thần và thể xác hợp thành con người) là khéo suy nghĩ, tinh tấn không hối hận là như pháp trụ.
Không có ta và cái của ta gọi là phát, không trói không cởi gọi là tác;
Không đi không đến là khéo suy nghĩ, pháp tính không lay động là như pháp trụ.
Xa lìa kiêu mạn là phát ban đầu, trừ bỏ tham và giận gọi là tác;
Quán mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối tiếp nhau tạo nên vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh, kết thúc ở già chết) là khéo suy nghĩ, lìa si mê và hữu ái là như pháp trụ.
Nếu xa lìa được hết thảy tướng, phá tan mọi chướng ngại,
Đầy đủ mười lực, bốn vô úy, thì nói được công đức của sự siêng tinh tấn.
Như Lai nói pháp tinh tấn này, mười nghìn chúng sinh ngộ được vô sinh;
Năm nghìn Bồ-tát được pháp nhẫn, vô lượng trời người phát tâm bồ-đề.
Kiên Cố Trang Nghiêm chính là thân ta, nhờ tinh tấn mà vượt hơn các Bồ-tát;
Nếu muốn đạt được đạo chân thật vô thượng, hãy tu tinh tấn như Phật đời trước.
Bấy giờ Phạm Thiên Tu Bi (một vị Phạm Thiên – vua trời cõi Sắc – tên là Tu Bi) nói với Bồ-tát Hải Tuệ: Cái gọi là Phật pháp – Phật pháp thế nào thì gọi là Phật pháp?
Bồ-tát Hải Tuệ nói: Này Phạm Thiên! Phật pháp gọi là hết thảy pháp; hết thảy pháp gọi là Phật pháp. Như tính của Phật pháp chính là tính của hết thảy pháp; như tính của hết thảy pháp chính là tính của Phật pháp. Tính của Phật pháp và tính của hết thảy pháp không có sai khác. Hết thảy pháp lặng yên, Phật pháp cũng lặng yên; hết thảy pháp là không, Phật pháp cũng là không. Này Phạm Thiên! Hết thảy pháp chính là mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối tiếp nhau tạo nên vòng sinh tử); bồ-đề cũng là mười hai nhân duyên.
Phạm Thiên nói: Thưa thiện nam tử! Phật pháp há chẳng phải vượt ngoài pháp của ba cõi (cõi Dục – cõi còn tham dục; cõi Sắc – cõi đã lìa dục nhưng còn hình thể vi tế; cõi Vô sắc – cõi không còn hình thể) hay sao?
– Này Phạm Thiên! Ba cõi và Phật pháp, tính không sai khác. Ba cõi bình đẳng, Phật pháp bình đẳng, không có hai tướng. Thưa thiện nam tử (?)! Ví như hư không không tăng không giảm, Phật pháp cũng vậy, không tăng không giảm, vì tính là không nên không trên không dưới. Này Phạm Thiên! Nếu thiện nam tử muốn thấy Phật pháp thì nên quán như vậy.
Lại nữa, này Phạm Thiên! Phật pháp chẳng phải chỗ, chẳng phải không phải chỗ; chẳng sinh, chẳng diệt; chẳng phải màu xanh, vàng, đỏ, trắng, loang lổ, màu lưu ly hay màu của cõi hư không; chẳng phải nhiều màu, chẳng phải không màu; chẳng có hình chất vuông, tròn, dài, ngắn; không có tướng, không có tướng của vô tướng; không trói, không cởi. Không có tướng như thế gọi là Phật pháp. Không tướng, không câu, không có văn tự, trong sạch, lặng yên; là nghĩa không, nghĩa vô tướng, nghĩa không tụ họp, nghĩa rốt ráo không xuất sinh, nghĩa giác biết; không thể nói ra, không thể nhìn thấy. Cái không thể thấy gọi là nghĩa lặng yên. Nghĩa lặng yên chính là nghĩa không. Nghĩa không chính là nghĩa không tụ họp. Nghĩa không tụ họp chính là nghĩa chân thật. Nghĩa chân thật chính là nghĩa rốt ráo không xuất sinh. Nghĩa rốt ráo không xuất sinh chính là nghĩa không diệt. Nghĩa không diệt chính là nghĩa không có chỗ. Nghĩa không có chỗ chính là pháp tính. Pháp tính chính là Phật pháp. Đó gọi là pháp của bậc hữu học (người còn đang tu học), gọi là pháp A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử theo đạo thanh văn), gọi là pháp duyên giác, gọi là Phật pháp. Phật pháp như thế và các pháp khác cũng không có chỗ trụ, không xuất sinh, không diệt, không có hình chất màu sắc vuông tròn dài ngắn, không có tướng mạo của trí, không sáng không tối. Hết thảy các pháp bình đẳng không sai khác. Người cầu Phật pháp tức là cầu Phật, Phật pháp và hết thảy pháp (?).
Bồ-tát ma-ha-tát ngồi nơi đạo tràng (chỗ Phật ngồi thành đạo) dưới cội cây bồ-đề mới thấy biết rõ ràng, chân thật. Vì sao? Vì chính pháp của chư Phật không có chỗ trụ, hết thảy các pháp cũng không có chỗ trụ. Phật pháp không thể nắm bắt, hết thảy các pháp cũng không thể nắm bắt. Phật pháp bình đẳng, hết thảy các pháp cũng bình đẳng. Nếu không có nhân duyên thì không có chủng tính (gốc giống sinh khởi). Nếu không có chủng tính thì không có xuất sinh và diệt. Nếu không có xuất sinh và diệt thì gọi là chân thật. Biết chân thật tức là thật tính. Các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại chính là Phật pháp. Vì sao? Vì thông suốt ba đời không ngăn ngại. Không ngăn ngại chính là trí Phật; trí Phật chính là mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất đặc biệt chỉ riêng Phật có, không chung với ai). Pháp bất cộng thâu nhiếp hết thảy pháp. Vì vậy các pháp chính là Phật pháp; các pháp và Phật pháp không hai, không khác.
Phạm Thiên nói: Thưa thiện nam tử! Nay ngài có thấy rõ Phật pháp không?
– Này Phạm Thiên! Phật pháp chẳng phải sắc, không thể nhìn thấy, sao ông lại nói thấy rõ? Hết thảy các pháp đều không thể thấy. Cái "rõ ràng" ấy chính là Phật pháp, không có hai tướng.
Phạm Thiên nói: Thưa thiện nam tử! Vì sao Như Lai nói Phật thấy biết hết thảy các pháp?
– Này Phạm Thiên! Nếu Phật pháp của Như Lai có tướng nhất định thì mới có thể nói là thấy biết rõ ràng.
– Thưa thiện nam tử! Vậy Phật pháp là không có sao?
– Này Phạm Thiên! Pháp nếu không nhất định thì không thể nói là có, không thể nói là không. Nếu không thể nói tướng có hay không thì sao có thể nói là thấy biết rõ ràng?
– Thưa thiện nam tử! Vậy Như Lai nói về Phật pháp thế nào?
– Này Phạm Thiên! Như nói về hư không; tính của hư không thật không có tướng nhất định, Phật pháp cũng vậy.
– Thưa thiện nam tử! Phật pháp như thế không thể nghĩ bàn. Bồ-tát lúc mới phát tâm bồ-đề nghe pháp như thế mà không kinh hãi, không sợ sệt, thật không thể nghĩ bàn; tính của Chính giác cũng không thể nghĩ bàn.
– Này Phạm Thiên! Chính nhờ lời Phật nói mà mới phát được tâm bồ-đề ấy (?), vì vậy nghe pháp ấy không sinh sợ hãi. Này Phạm Thiên! Nếu có chấp trước thì sinh sợ hãi; nếu không chấp trước thì không sinh sợ hãi. Tiếc thân mạng thì sinh sợ hãi; không tiếc thân mạng thì không sợ hãi. Có chướng ngại thì sinh sợ hãi; không chướng ngại thì không sợ hãi. Chấp cái ta và cái của ta thì sinh sợ hãi; dứt cái ta và cái của ta thì không sợ hãi.
– Thưa thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát có sức gì mà nghe Phật pháp sâu xa không sinh sợ hãi?
– Này Phạm Thiên! Có tám thứ sức nên nghe Phật pháp sâu xa không sinh sợ hãi. Tám thứ ấy là gì? Một là sức tin; hai là sức bạn lành; ba là sức nghe nhiều; bốn là sức căn lành; năm là sức khéo suy nghĩ; sáu là sức phá kiêu mạn; bảy là sức đại từ bi; tám là sức an trụ đúng pháp. Này Phạm Thiên! Bồ-tát đầy đủ tám sức như thế thì nghe nói pháp sâu xa không sinh sợ hãi.
Bấy giờ Đức Thế Tôn khen Bồ-tát Hải Tuệ: Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử! Ông khéo nói về các sức của Bồ-tát. Thật đúng như lời ông nói: Bồ-tát đầy đủ các sức như thế thì nghe Phật pháp sâu xa không sinh sợ hãi. Này thiện nam tử! Mọi lời nói đều gọi là âm thanh; còn tính của bồ-đề thì không thể nói, cũng không thể thấy. Cái không thể nói, không thể thấy gọi là đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, vượt ngoài lời nói và khái niệm). Như Lai thấy biết rõ ràng cái không thể nói như thế, vì thương chúng sinh mà nói ra. Bồ-đề chẳng phải tâm, cũng chẳng phải tâm số (các trạng thái, hoạt động phụ thuộc của tâm như cảm giác, ý muốn…), huống chi là âm thanh, chữ nghĩa. Này thiện nam tử! Như Lai vì thương xót chúng sinh mà giác ngộ pháp rất sâu. Giác ngộ pháp rất sâu rồi thì không biết, không giác, không có tâm và tâm số, không tiếng, không chữ, không thể nói ra; vì chúng sinh nên mới nói ra có văn tự, âm thanh theo thứ lớp. Này thiện nam tử! Ví như hư không chẳng phải pháp có hình sắc, không thể nhìn thấy, không có đối đãi, không do tạo tác. Này thiện nam tử! Có người khéo vẽ, vẽ lên hư không thành hình ảnh, nào nam, nào nữ, nào voi, nào ngựa. Người như thế có thể nghĩ bàn được không?
– Bạch Thế Tôn, không.
– Này thiện nam tử! Việc ấy còn có thể tin được. Như Lai Thế Tôn biết điều không thể nói mà vẫn diễn nói được, việc ấy thật là khó. Tuy nói pháp không thể nói ấy, nhưng biết chân thật rằng tính của nó là không thể nói. Này thiện nam tử! Nếu nghe pháp này mà không kinh hãi, không sợ sệt, nên biết người ấy từ lâu đã gieo trồng các căn lành nơi vô lượng đức Như Lai. Này thiện nam tử! Kinh điển như thế không thể nghĩ bàn. Nếu có người thọ trì, đọc tụng, biên chép, giải nói, người ấy có thể thọ trì kho tàng pháp của hết thảy chư Phật, thâu nhận sự giải thoát cho hết thảy chúng sinh.
Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát thấy rõ chư Phật ở vô lượng thế giới, thấy rồi liền đem bảy thứ báu tuyệt diệu chất đầy các thế giới ấy để dâng lên chư Phật Thế Tôn, phúc đức của người ấy có nhiều không?
– Bạch Thế Tôn, rất nhiều. Công đức như thế khó dùng ví dụ mà nói.
– Này thiện nam tử! Không bằng có người vì lòng thương xót mà hộ trì chính pháp, thọ trì, đọc tụng, giải nói kinh này. Vì sao? Vì bố thí pháp hơn bố thí thức ăn. Bố thí thức ăn là bố thí thế gian; bố thí pháp là bố thí xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, dẫn đến giải thoát). Này thiện nam tử! Nếu người hộ trì được chính pháp của Phật thì được bốn sự thâu nhận che chở. Bốn thứ ấy là gì? Một là được Phật thâu nhận, hai là được chư thiên thâu nhận, ba là được phúc thâu nhận, bốn là được trí thâu nhận. Phật thâu nhận chúng sinh lại có bốn điều: một là thường được gần gũi chư Phật; hai là các ma không thừa dịp quấy phá được; ba là đạt được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ giáo pháp không bao giờ quên) vô tận; bốn là được trụ ở địa vị bất thoái chuyển. Chư thiên thâu nhận chúng sinh cũng có bốn điều: một là nơi thuyết pháp được chư thiên giữ cho trong sạch; hai là khi thuyết pháp, đại chúng thích nghe; ba là trọn không bị nhân duyên của người khác làm hại; bốn là người không tin trở nên tin. Phúc thâu nhận chúng sinh cũng có bốn điều: một là trang nghiêm thân với ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những nét đặc biệt trên thân Phật và các bậc đại nhân); hai là trang nghiêm miệng, mọi lời nói ra chúng sinh đều thích nghe; ba là trang nghiêm cõi Phật; bốn là trang nghiêm dòng dõi, tức được sinh làm Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Phạm Thiên vương, Chuyển luân thánh vương. Trí thâu nhận chúng sinh cũng có bốn điều: một là biết căn cơ chúng sinh mà thuyết pháp đúng ý; hai là biết bệnh khổ của chúng sinh mà tùy bệnh cho thuốc; ba là được thần thông lớn, dạo khắp các cõi Phật; bốn là thông suốt rõ ràng pháp giới. Này thiện nam tử! Nếu muốn được những công đức như thế, phải siêng năng hộ trì chính pháp. Bấy giờ Đức Thế Tôn nói kệ rằng:
Nếu hộ trì pháp, khởi lòng thương xót, thọ trì kinh này và nói rộng ra,
(Công đức ấy) ta nói chỉ được một phần trong nghìn phần, như lấy một giọt nước từ biển lớn.
Biết ơn, nhớ ơn, nhớ nghĩ Như Lai, người ấy đáng tin, có thể giao phó kho tàng pháp;
Đã cúng dường vô lượng Phật mười phương, như thế mới hộ trì được Phật pháp.
Dù đem châu báu của vô lượng nước ra bố thí, cũng không bằng hết lòng tụng một bài kệ;
Bố thí pháp tuyệt diệu, hơn bố thí thức ăn, vì thế người trí nên hộ trì pháp.
Được chư Phật mười phương, trời, rồng, thần linh, công đức và trí tuệ thâu nhận che chở,
Trang nghiêm tu hành các tướng tốt – người ấy đều nhờ hộ trì chính pháp.
Thường gặp chư Phật và thiện tri thức, thường nghe đạo chân thật vô thượng,
Mau được vô lượng đà-la-ni – người ấy đều nhờ hộ trì chính pháp.
Giới của thân, miệng, ý được trong sạch, đủ thần thông lớn dạo khắp các cõi,
Không lui sụt bồ-đề, đủ sáu độ (sáu ba-la-mật) – người ấy đều nhờ hộ trì chính pháp.
Số bụi nhỏ của thế giới còn có thể đếm hết, công đức hộ trì pháp không thể đo lường;
Muốn được cái biết không thể nói ra, phải bền lòng hộ trì chính pháp.
Bấy giờ trong chúng có một vị Bồ-tát tên là Công Đức Bảo Quang, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, cúi đầu sát đất kính lễ, quỳ thẳng chắp tay, đến trước bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Trong kinh điển lớn này, Như Lai nói rằng Phật pháp không thể nói ra. Nếu không thể nói, làm sao có thể hộ trì?
Phật dạy: Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, đúng vậy, đúng vậy! Chính pháp của Như Lai thật không thể nói. Như Lai giác biết pháp không thể nói. Chính pháp như thế tuy không thể nói nhưng có chữ có câu; nhờ chữ câu nên có thể nói ra, chỉ bày. Thọ trì, đọc tụng, biên chép, giải nói những chữ câu như thế gọi là hộ trì pháp. Này thiện nam tử! Lại có cách hộ trì pháp: thấy người thọ trì, đọc tụng, biên chép, giải nói kinh thì cung kính cúng dường, gần gũi lễ bái, tôn trọng khen ngợi, xem như thầy, che chở, cung cấp áo quần, thức ăn uống, đồ nằm, thuốc men, phòng nhà, đèn nến; nghe người ấy nói thì khen "lành thay"; che chở dòng họ và nhà cửa nơi người ấy ở, cũng che chở những người hầu hạ của họ; nghe điều xấu thì giấu đi, nghe điều tốt thì khen ngợi. Này thiện nam tử! Nếu che chở được người giữ pháp như thế, người ấy liền hộ trì được Phật, Pháp, Tăng. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu ai tu được không, vô tướng, vô nguyện, người ấy chính là hộ trì chính pháp. Lại nữa, này thiện nam tử! Thấy có người phỉ báng kinh Phương Đẳng (kinh điển Đại thừa) thì không ở chung với họ, hoặc dùng lời lẽ bàn luận để điều phục tội lỗi của họ, người ấy chính là hộ trì chính pháp. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có người tu tập lòng bi, không nghĩ đến chuyện ăn uống (?), thương xót chúng sinh, giảng nói chính pháp, đó gọi là hộ trì pháp. Lại nữa, này thiện nam tử! Không tiếc thân mạng mà thọ trì, đọc tụng, biên chép, giải nói những kinh như thế, đó gọi là hộ trì pháp. Lại nữa, này thiện nam tử! Nếu có người vì nghe một chữ, một câu pháp mà đi một do-tuần, cho đến bảy bước, hay chỉ trong khoảng một hơi thở ra vào, đó gọi là hộ trì pháp.
Này thiện nam tử! Vô lượng a-tăng-kỳ (con số lớn không đếm được) kiếp về trước, có đức Phật hiệu là Đại Tri Thanh Lực Như Lai, Ứng Cúng, Chính Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn. Cõi nước tên là Tịnh Quang, kiếp tên là Cao Hiển. Đất ở cõi ấy toàn bằng ngọc lưu ly xanh. Các Bồ-tát ở đó ai cũng thành tựu vô lượng thế lực, đầy đủ thần thông, trí tuệ không ngăn ngại. Tất cả Bồ-tát đều mang thân trời, hết lòng nghe pháp, không có sự phân biệt xuất gia hay tại gia. Bấy giờ đức Thế Tôn ấy vì hộ trì pháp mà giảng bày chính pháp cho đại chúng. Lúc ấy trong hội có một vị Bồ-tát tên là Pháp Tuệ bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Pháp là gì mà nói là hộ trì?
Phật dạy: Này thiện nam tử! Sáu nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) ưa tìm cầu cảnh giới bên ngoài; nếu ngăn chặn được thì gọi là hộ trì pháp. Này thiện nam tử! Nhãn thức chạy theo sắc gọi là phi pháp (trái với pháp); nếu xa lìa được thì gọi là hộ trì pháp; cho đến ý thức chạy theo pháp cũng như vậy. Này thiện nam tử! Nếu thấy mắt là không, thấy rồi không nhìn vào sắc, không chấp vào thức, đó gọi là pháp; nếu biết chân thật được pháp như thế thì gọi là hộ trì pháp. Cho đến nếu thấy ý là không, thấy rồi không nhìn vào pháp, không chấp vào thức, đó gọi là pháp; nếu biết chân thật được pháp như thế thì gọi là hộ trì pháp. Này thiện nam tử! Nếu pháp có thể sinh ra pháp, đối với pháp ấy không cầu, không giữ, tâm không tham đắm, đó gọi là hộ trì pháp. Nếu có cái thấy về pháp có thể sinh ra tà kiến, đối với cái thấy ấy không cầu, không giữ, tâm không tham đắm, đó gọi là hộ trì pháp. Nếu có vô minh khiến tâm không trong sạch, đối với sự nhơ bẩn ấy không cầu, không giữ, tâm không tham đắm, đó gọi là hộ trì pháp.
Này thiện nam tử! Nếu có một pháp, sau khi cầu và giữ lấy rồi lại không thể đem cho người khác, thì pháp ấy chẳng phải là pháp, cũng chẳng phải là tỳ-ni (giới luật). Nếu đem cho được thì đó là chính pháp, là tỳ-ni. Nếu không giữ, không cầu, không cho, thì đó là chính pháp, là tỳ-ni. Giữ lấy và tìm cầu là chẳng phải đạo; nếu không cho thì chẳng phải pháp, chẳng phải tỳ-ni; nếu cho được thì là chính pháp, là tỳ-ni. Không giữ, không cầu, không cho tức là không xuất ra, không sinh, không diệt. Nếu đã không xuất, không sinh, không diệt thì làm sao có thể cho? Cái không thể cho ấy mới gọi là pháp, mới gọi là tỳ-ni. Vì sao? Vì không sinh nhân duyên phiền não gây chướng ngại (?), cho nên vô tận. Vô tận là không xuất ra; không xuất ra gọi là pháp, gọi là tỳ-ni. Đối với pháp như thế không cầu, không giữ, đó gọi là hộ trì pháp. Này thiện nam tử! Bấy giờ khi đức Phật ấy nói pháp này, ba vạn hai nghìn Bồ-tát đạt được vô sinh pháp nhẫn.
Bồ-tát Hải Tuệ thưa: Bạch Thế Tôn! Theo chỗ con hiểu ý nghĩa lời Phật dạy, thì cả pháp lẫn phi pháp đều gọi là pháp. Vì sao? Vì nếu ai phân biệt pháp và phi pháp thì người ấy không gọi là hộ trì chính pháp; nếu khởi tướng "pháp" thì gọi là phi pháp. Bạch Thế Tôn! Nếu thông suốt thấy hết thảy pháp là không có pháp, đó gọi là nghĩa chân thật bậc nhất. Bạch Thế Tôn! Nếu không có pháp, không có phi pháp thì là không thể đếm lường; nếu không thể đếm lường thì đó là thật tính. Thật tính gọi là hư không. Tính của hư không không có bờ cõi, không có phân đoạn; pháp tính cũng vậy. Pháp tính và thật tính không có sai khác. Vì sao? Vì không có bờ cõi, không có phân đoạn. Nếu có Bồ-tát thấy như thế thì là thấy chân thật. Bạch Thế Tôn! Con không thấy một pháp nào; vì không thấy nên không thấy có tăng, không thấy có giảm. Bạch Thế Tôn! Con thấy như thế, há chẳng phải là phỉ báng lời Như Lai dạy sao? Đó có phải là cái thấy chân thật không?
– Này thiện nam tử! Thấy như thế không phải là phỉ báng Như Lai, đó là cái thấy chân thật.
Khi nói pháp này, Bồ-tát Hải Tuệ cùng một vạn trời người đạt được vô sinh nhẫn. Này thiện nam tử, ông có biết không? Bồ-tát Hải Tuệ lúc ấy đâu phải ai khác, chính là thân ta. Vì vậy chính pháp mà ta tìm cầu trong vô lượng đời, nay ta giao phó cho các ông.
Bấy giờ trong chúng có sáu vạn ức Bồ-tát cùng cất tiếng bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Chúng con sẽ cùng nhau hộ trì chính pháp, thọ trì và nói rộng ra.
Phật dạy: Này các thiện nam tử! Nay các ông an trụ đúng pháp mà hộ trì chính pháp như thế nào?
Bồ-tát Sơn Vương liền thưa: Bạch Thế Tôn! Người tiếc thân mạng thì không thể hộ trì pháp. Con không tiếc thân mạng, an trụ đúng pháp, nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Công Đức Sơn Vương thưa: Bạch Thế Tôn! Người tham lợi thì không thể hộ trì pháp. Con không tham lợi nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Bảo Tràng thưa: Bạch Thế Tôn! Nếu thấy có hai tướng pháp và phi pháp thì không thể hộ trì pháp. Con không có hai tướng nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Phúc Đức Tạng thưa: Bạch Thế Tôn! Người đầy phiền não thì không thể hộ trì pháp. Con có sức trí tuệ, đã xa lìa phiền não, nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Trì Cự thưa: Bạch Thế Tôn! Người không phá được bóng tối thì không thể hộ trì pháp. Nay con phá được bóng tối nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Điện Quang thưa: Bạch Thế Tôn! Nếu chạy theo tâm ý người khác thì không thể hộ trì pháp. Con theo ý mình nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Biến Tạng thưa: Bạch Thế Tôn! Không điều phục các căn thì không thể hộ trì pháp. Nay con đã điều phục nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Tịnh Quang thưa: Bạch Thế Tôn! Nếu khởi đủ thứ tướng về các pháp thì không thể hộ trì pháp. Nay con đối với pháp không có đủ thứ tướng nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Tăng Hành thưa: Bạch Thế Tôn! Người tâm cuồng loạn thì không thể hộ trì pháp. Con tu tam-muội nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Thương Chủ thưa: Bạch Thế Tôn! Người không biết đường thì không thể hộ trì pháp. Nay con biết rõ nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Thiện Niệm thưa: Bạch Thế Tôn! Người có tâm nghi thì không thể hộ trì pháp. Con đã dứt nghi nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Thiện Kiến thưa: Bạch Thế Tôn! Không an trụ đúng pháp thì không thể hộ trì pháp. Con an trụ đúng pháp nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Tuệ Quang thưa: Bạch Thế Tôn! Người ngu si thì không thể hộ trì pháp. Nay con tu trí tuệ nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Bình Đẳng thưa: Bạch Thế Tôn! Người còn phân biệt tướng kẻ thù, người thân thì không thể hộ trì pháp. Nay con bình đẳng nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Pháp Hành thưa: Bạch Thế Tôn! Không biết căn cơ và cảnh giới của chúng sinh thì không thể hộ trì pháp. Nay con biết điều ấy nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Thần Thông Vương thưa: Bạch Thế Tôn! Thấy có cái ta và cái của ta thì không thể hộ trì pháp. Nay con không thấy nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: Bạch Thế Tôn! Không biết Phật tính (bản tính giác ngộ sẵn có, khả năng thành Phật) thì không thể hộ trì pháp. Nay con biết điều ấy nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Di-lặc thưa: Bạch Thế Tôn! Nếu xa bồ-đề thì không thể hộ trì pháp. Nay con đã gần bồ-đề nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Công Đức Tụ thưa: Bạch Thế Tôn! Nếu không có vô lượng công đức tích tụ thì không thể hộ trì pháp. Nay con đã có nên hộ trì được pháp.
Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tượng trưng cho trí tuệ) thưa: Bạch Thế Tôn! Những lời như thế đều là lời sai lầm. Vì sao? Vì Như Lai Thế Tôn ngồi nơi đạo tràng dưới cội bồ-đề không đạt được một pháp nào, sao các vị lại nói "tôi sẽ hộ trì pháp"? Bạch Thế Tôn! Con đối với các pháp không giữ, không bỏ; vì chúng sinh mà tu tập lòng bi, không hộ trì cũng không buông bỏ.
Bấy giờ Phật khen Văn-thù-sư-lợi: Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử! Xưa Như Lai ngồi dưới cội bồ-đề thật không có chỗ đạt được; vì không có chỗ đạt được nên liền từ đó đứng dậy.
Văn-thù-sư-lợi thưa: Như Lai thật đã ngồi ở đạo tràng dưới cội bồ-đề sao? Vì sao lại nói từ chỗ ngồi đứng dậy? Bạch Thế Tôn! Nếu Như Lai ngồi dưới cội bồ-đề thì Như Lai Thế Tôn có hai tướng: một là Như Lai, hai là bồ-đề. Nhưng Như Lai Thế Tôn đã lìa hai tướng.
Phật dạy: Này thiện nam tử! Tính của bồ-đề, của chúng sinh và của hết thảy pháp đều bình đẳng không sai khác, cùng một vị, một tính. Như Lai ngồi dưới cội bồ-đề thấy pháp như thế, vì vậy gọi là đạt được bồ-đề. Ta hoàn toàn không thấy ngoài bồ-đề còn có một pháp nào khác; thấy hết thảy pháp đều bình đẳng, mà sự bình đẳng ấy không rơi vào số lượng. Vì vậy bình đẳng gọi là không ngăn ngại. Do nhân duyên ấy, Như Lai được gọi là hết thảy không ngăn ngại. Này thiện nam tử! Nếu ai thấy Như Lai được như thế, người ấy liền được sự giải thoát của Như Lai; được giải thoát rồi thì có thể thấy biết chân thật như vậy.
Khi nói pháp này, các Bồ-tát quyến thuộc do Bồ-tát Hải Tuệ dẫn đến vui mừng hớn hở, đều nói rằng: Hôm nay chúng ta được lợi ích lớn, được tận mắt thấy Đức Như Lai Thích-ca Mâu-ni và thấy Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi. Bạch Thế Tôn! Kinh điển này ở thế giới nào, nên biết cõi ấy được lợi ích lớn. Nếu có người cúng dường kinh điển này, hoặc thọ trì, đọc tụng, biên chép, giảng rộng ý nghĩa, cũng được lợi ích.
Bấy giờ Đức Thế Tôn bảo các Bồ-tát: Các ông có biết được những lợi ích gì không?
Các Bồ-tát thưa: Bạch Thế Tôn! Chúng con sẽ đem ý nghĩa ấy hỏi Văn-thù.
Các Bồ-tát nói: Thưa Văn-thù-sư-lợi! Thế nào gọi là được lợi ích lớn?
Văn-thù-sư-lợi nói: Có mười lợi ích. Mười lợi ích ấy là gì? Phật ra đời, thấy rồi sinh lòng tin; sinh lòng tin rồi nghe nhận chính pháp; nghe chính pháp rồi phá hẳn tâm nghi; phá tâm nghi rồi được đời sống trong sạch; được đời sống trong sạch rồi không vì lợi mà thuyết pháp; người kia nghe pháp rồi phát tâm bồ-đề; phát tâm rồi bền chắc không lui; tâm không lui rồi an trụ đúng pháp; an trụ đúng pháp rồi được vô sinh nhẫn. Này các thiện nam tử! Đó gọi là mười lợi ích không thể nghĩ bàn.
Khi nói pháp này, ba vạn sáu nghìn chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la-tam-miệu-tam-bồ-đề. Mặt đất của tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới) chấn động theo sáu cách, phát ra ánh sáng màu vàng.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ chín.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ mười.
Đời Bắc Lương, ngài Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm Vô Sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch tại Cô Tạng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video