Phẩm Bồ-tát Hải Tuệ, thứ năm, phần một.
Bấy giờ đức Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) vẫn ở trong Đại Bảo Phường (giảng đường lớn làm bằng châu báu), nằm khoảng giữa cõi Dục và cõi Sắc (cõi Dục: cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục tình; cõi Sắc: các cõi trời cao hơn, đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế). Ngài có đại chúng vây quanh và đang thuyết pháp (giảng giáo lý của Phật). Lúc ấy, khắp tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới hợp thành một cõi lớn, là phạm vi giáo hóa của một đức Phật) nước lớn tràn đầy như biển cả. Cảnh tượng ấy lại giống như lúc kiếp tận (lúc một đại kiếp, tức chu kỳ thời gian cực dài của vũ trụ, đi đến hồi kết thúc) nạn nước nổi lên. Thế nhưng các thế giới, nước nhà, thành ấp, làng xóm, thành quách, nhà cửa, núi rừng cây cối, lên đến tận cõi Sắc, đều không bị tổn hại gì, vẫn y như cũ, vậy mà đại chúng ai cũng thấy nước ấy.
Bấy giờ trong nước mọc lên vô số hoa phân-đà-lợi (hoa sen trắng). Cọng hoa bằng lưu ly xanh (một thứ ngọc quý màu xanh biếc), lá bằng vàng ròng, đài hoa bằng ngọc công đức, nhụy bằng ngọc Đế Thích (loại ngọc quý của vua trời Đế Thích). Xung quanh còn có rất nhiều hoa khác nhiều không kể xiết. Mỗi hoa ngang dọc mười dặm, nằm trong Bảo Phường, cao bằng một cây đa-la (cây thốt nốt rất cao, được dùng làm đơn vị đo chiều cao). Bấy giờ mỗi người trong đại chúng đều tự thấy mình đang ngồi trên một hoa ấy. Lúc đó hoa phát ra ánh sáng lớn, chiếu khắp vô lượng thế giới ở mười phương. Đại chúng lòng sinh vui mừng, nghĩ: "Chúng ta nay ắt sẽ được nghe pháp mầu nhiệm thù thắng."
Bấy giờ Bồ-tát Di-lặc (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật và cứu độ chúng sinh; Di-lặc là vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca) liền từ chỗ ngồi đứng dậy, đến trước lễ chân Phật, đi quanh về bên phải ba vòng, rồi quỳ thẳng trên hoa sen, chắp tay bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà tam thiên đại thiên thế giới đầy ắp nước lớn như biển cả, lại như lúc kiếp tận nạn nước nổi lên? Vì sao lại mọc ra vô số hoa phân-đà-lợi, và ánh sáng lớn chiếu khắp vô lượng thế giới mười phương như thế?"
Phật nói: "Này Di-lặc, ở phương dưới, đi qua số cõi nước nhiều như số hạt bụi của tam thiên đại thiên thế giới, có một thế giới tên là Bảo Trang Nghiêm. Cõi ấy có Phật hiệu là Hải Trí Thần Thông Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn. (Đây là mười danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý mà đến; Ứng Cúng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Biến Tri là bậc hiểu biết đúng đắn và khắp cả; Minh Hạnh Túc là bậc trí tuệ và đức hạnh đầy đủ; Thiện Thệ là bậc khéo đi sang bờ giải thoát; Thế Gian Giải là bậc hiểu rõ thế gian; Vô Thượng Sĩ là bậc cao nhất không ai hơn; Điều Ngự Trượng Phu là bậc khéo dạy dỗ, điều phục người; Thiên Nhân Sư là thầy của trời và người; Phật Thế Tôn là bậc giác ngộ được đời tôn kính.) Ở đó có một vị Bồ-tát tên là Hải Tuệ, muốn đến Đại Bảo Phường này. Vị ấy cùng với vô số Bồ-tát đã dứt hết mọi tưởng phân biệt (?), muốn đến nghe kinh Đại Tập (bộ kinh tập hợp đông đảo Bồ-tát và nhiều giáo pháp lớn) này."
Lúc ấy Xá-lợi-phất (vị đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế giới của đức Phật kia cách đây rất xa. Hải Tuệ ở nơi đó có nghe được những lời Phật nói ở đây không?" Phật nói: "Này Xá-lợi-phất, ông nay đứng trước ta mà nghe thế nào thì vị ấy cũng nghe như vậy. Ông và đại chúng hôm nay thấy ta thế nào thì Bồ-tát Hải Tuệ thấy ta cũng như thế." Xá-lợi-phất thưa: "Bạch Thế Tôn, thần thông của các Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, đã tu hành đến mức cao) thật không thể nghĩ bàn. Ở thế giới xa vô cùng mà vẫn có thiên nhãn (con mắt nhìn thấu mọi nơi) không bị ngăn ngại và nhĩ thông (khả năng nghe được mọi âm thanh xa gần) không bị che chắn như thế. Bạch Thế Tôn, ai nghe được việc không thể nghĩ bàn này mà lại không phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (tâm cầu đạt sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật)? Chỉ trừ những kẻ thấp hèn, kém cỏi mà thôi."
Bấy giờ Bồ-tát Hải Tuệ, với sức thần thông vô lượng, trong khoảng một niệm (một khoảnh khắc ý nghĩ cực ngắn) đã biến mất khỏi cõi nước kia và bỗng hiện ra trong Đại Bảo Phường này. Ngài liền nhập tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú một chỗ không tán loạn), khiến đại chúng nơi đây đều nhìn thấy từ xa toàn bộ thế giới của đức Phật kia: nhân dân, thành ấp, làng xóm, nhà cửa, cung điện, núi rừng cây cối, chim bay thú chạy. Đại chúng còn thấy đức Phật ấy cùng đại chúng vây quanh đang thuyết pháp. Hiện việc ấy xong, ngài thong thả ra khỏi tam-muội, đến trước lễ chân Phật, đi quanh về bên phải ba vòng. Ngài đem hương hoa và đủ loại nhạc của thế giới mình cúng dường (dâng lễ vật để tỏ lòng tôn kính) Phật, rồi nói: "Đức Hải Trí Thần Thông Như Lai ở thế giới phương dưới gửi lời thăm hỏi đức Như Lai: thân thể và tuổi thọ của Ngài cùng đại chúng đều yên ổn chứ?" Nói xong, ngài lui ngồi một bên trên hoa sen báu.
Lúc ấy có một vị Phạm vương (vua của cõi trời Phạm thiên, thuộc cõi Sắc) tên là Tu Bi, suy nghĩ: "Vì nhân duyên gì mà nước lớn này tràn đầy tam thiên đại thiên thế giới, mà lại không phải là nạn nước? Ta nay nên đến hỏi Thế Tôn." Ông liền cùng sáu vạn tám nghìn vị Phạm thiên đến chỗ Như Lai, cúi đầu sát đất kính lễ, đi quanh về bên phải ba vòng, quỳ thẳng chắp tay bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà trong tam thiên đại thiên thế giới này, hoa sen bảy báu trang hoàng khắp nơi, vô lượng Bồ-tát theo thứ lớp ngồi trên hoa báu, mà tam thiên thế giới lại đầy ắp nước lớn?"
Phật nói: "Này Phạm thiên, thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe), đây là sức thần thông của Bồ-tát ma-ha-tát Hải Tuệ." Phạm thiên hỏi: "Bạch Thế Tôn, kinh điển mầu nhiệm Đại Tập mà Như Lai đang giảng vẫn chưa xong sao?" Phật nói: "Này Phạm thiên, tài vui nói pháp không ngăn ngại của Như Lai không bao giờ cùng tận. Này Phạm thiên, Phật cùng vô lượng đại chúng Bồ-tát quán sát pháp giới (toàn thể mọi sự vật, hiện tượng và chân lý của chúng) và giảng luận về pháp giới; niềm vui pháp mầu nhiệm ấy cũng không thể cùng tận." Phạm thiên hỏi: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát Hải Tuệ mà Như Lai nói là vị nào vậy?" Phật nói: "Này Phạm thiên, ông không thấy vị đang ngồi trên hoa sen báu đó sao? Hoa ấy ngang dọc đủ mười do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần dài vài chục dặm), và vị ấy được các Bồ-tát cung kính khen ngợi. Sắc tướng thân vị ấy sáng rực rỡ, trừ Như Lai ra không ai sánh kịp."
Phạm thiên thấy vậy liền sinh lòng cung kính, cúi đầu lễ bái và nói: "Ai được thấy bậc chánh sĩ (người chân chính, ở đây chỉ Bồ-tát) như thế này thì được lợi ích lớn; con nay được gặp ngài cũng được lợi ích như vậy. Bạch Thế Tôn, chánh pháp như thế sẽ còn ở đời lâu hay mau?" Phật nói: "Này thiện nam tử, chánh pháp như thế còn ở đời lâu như tuổi thọ của Như Lai. Sau khi ta nhập Niết-bàn (sự diệt độ, ra đi hoàn toàn của Phật, không còn tái sinh), các Bồ-tát này cũng sẽ giữ gìn pháp này. Vì sao? Vì kinh này chính là ấn (dấu ấn xác chứng chân lý) của chư Phật quá khứ, vị lai và hiện tại."
Bấy giờ Bồ-tát Hải Tuệ vọt lên giữa hư không, cao bằng bảy cây đa-la, phô bày sức trí tuệ của thân mình. Vì muốn đại chúng sinh lòng tin, và vì để làm cho kinh này thêm trang nghiêm, ngài nói kệ (bài thơ trong kinh Phật) rằng:
Phương dưới có cõi, cách xa số cõi nhiều như bụi, có đức Phật tôn quý hiệu Hải Trí Thần Thông.
Ngài thường vì chúng sinh diễn nói pháp; tôi được nghe, ghi nhận giữ gìn, lại giảng cho người khác.
Tôi nay đến giữa đại chúng này, để cúng dường cung kính đấng Thập Lực (danh hiệu Phật, vì Phật có mười sức trí tuệ đặc biệt),
cùng các Bồ-tát quyến thuộc theo tôi đến đây, để phá những mối nghi nhỏ nhặt trong giáo pháp.
Tôi nay kính lễ bậc tối thắng không ai hơn, đúng theo pháp mà dâng sự cúng dường cao nhất,
vì muốn trang nghiêm sự giác ngộ tối thượng, và giáo hóa chúng sinh theo đạo cao nhất.
Nếu quán các sắc (mọi hình tướng vật chất) là không có tướng, lại đoạn lìa được ba thứ thọ (ba loại cảm giác: khổ, vui, không khổ không vui),
nếu không chấp tướng mạo và dòng giống xuất thân, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn (đấng cao quý nhất, tức Phật).
Nếu không tham đắm "cái ta" và "cái của ta", lại tu tập trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan),
quán tất cả pháp (mọi sự vật, hiện tượng) như hư không, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu không tham đắm các cảnh giới (các đối tượng mà giác quan tiếp xúc), lại làm cho các nội nhập (sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) được lặng yên,
đối với các pháp giới không sinh chấp trước, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu thấy được pháp thân chân thật (thân chân lý, bản thể chân thật của Phật, không phải thân xác) của Như Lai, dựng được ngọn cờ đại pháp vô thượng (ví việc nêu cao chánh pháp như dựng cờ chiến thắng),
thấy tất cả pháp như tướng huyễn ảo, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu thấy không có người cho, không có người nhận, không có người làm, không có người chịu quả cũng như thế,
nếu không còn chấp cả chánh kiến (thấy biết đúng) lẫn tà kiến (thấy biết sai), người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Cũng không nhất định ở trong Bồ-đề (sự giác ngộ), lại không nhất định ở trong sinh tử (vòng sống chết luân hồi),
xa lìa tất cả phiền não (những tâm xấu gây khổ như tham lam, giận dữ, si mê), người ấy mới lễ được Như Lai.
Nếu hết lòng tu pháp lành, làm trong sạch ba nghiệp (ba loại hành động tạo ra quả báo) của thân, miệng, ý,
lại điều phục được các căn (các giác quan), người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu chấp nhận sâu xa rằng các pháp không có cái ta, không vì thành Bồ-đề cho riêng mình mà bỏ chúng sinh,
vì Bồ-đề mà giữ giới trong sạch, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu quán các pháp như ảo ảnh hơi nóng, chúng sinh bình đẳng như hư không,
tâm trong sạch không khởi các ý tưởng phân biệt, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Vì chúng sinh mà chịu khổ lớn, vì Bồ-đề mà tu nhẫn nhục,
quán tất cả pháp như bóng trăng dưới nước, người ấy mới lễ được bậc Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính, tức Phật).
Quán thấy không có chúng sinh, thọ mạng hay sĩ phu (những quan niệm cho rằng có một cái ta thật: chúng sinh, kẻ sống lâu, con người làm chủ), mà vẫn vì chúng sinh tu Bồ-đề,
quán các pháp có tướng diệt mất trong từng niệm, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Chịu khổ địa ngục mà lòng không thoái lui, siêng năng tinh tấn tu tập đạo,
nghe các pháp là không (không có thực thể cố định) mà lòng không sợ hãi, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Với tất cả cảnh giới đều không vướng mắc, như người vung tay giữa hư không,
lại quán tướng ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) là bình đẳng, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu ma (thế lực xấu ác gây chướng ngại đường tu) không biết được tâm mình, người ấy được thần thông lớn,
nếu nói pháp mà chữ và nghĩa không cùng tận, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Nếu nghe được khắp tiếng nói của chư Phật, nghe rồi ghi nhận giữ gìn và rộng giảng nói,
không thấy Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) có tướng sai khác, người ấy mới lễ được bậc Vô Thượng Tôn.
Như Lai đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa sang bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), không đến không đi như hư không,
biết rõ ràng các cõi chúng sinh, vì thế tôi lễ bậc Vô Thượng Tôn.
Như Lai thành tựu công đức lớn, mà trọn không sinh ngã mạn tương tự (lòng tự cao giả dạng, tưởng mình đã chứng đắc mà thật ra chưa),
tôi nay kính lễ sắc tướng của Phật, thân ấy thế gian không thể tạo ra.
Ánh sáng của Phật hơn tất cả ánh sáng, ý Phật thù diệu cũng cao nhất,
tất cả chúng sinh không ai thấy được đỉnh đầu Ngài (một tướng đặc biệt của Phật: không ai nhìn thấy được đỉnh đầu), vì thế tôi lễ bậc hơn hết tất cả.
Như Lai biết chỗ hiểu của các chúng sinh, theo chỗ hiểu ấy mà diễn nói pháp,
biết được cách đối trị phiền não, vì thế tôi lễ đức Thế Tôn.
Bấy giờ Bồ-tát Hải Tuệ dùng kệ khen Phật xong thì từ không trung đi xuống, bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, con nay muốn thưa hỏi đôi điều, cúi mong Như Lai thương xót cho phép." Phật nói: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử, cứ tùy ý hỏi, ta sẽ vì ông phân tích giảng giải." Bồ-tát Hải Tuệ nói: "Bạch Thế Tôn, trước đây con nghe có Tịnh Ấn tam-muội (phép thiền định mang tên 'Ấn Trong Sạch'). Bồ-tát nào an trụ trong tam-muội này thì liền đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Cúi mong Như Lai giảng nói tam-muội ấy, cho các Bồ-tát đều được nghe. Nghe rồi, tất cả sẽ trang nghiêm tu hành vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Phật nói: "Thiện nam tử, hãy hết lòng lắng nghe, ta nay sẽ nói.
Thiện nam tử, ví như viên ngọc báu trong sạch được thợ mài giũa thì giá trị vô lượng, được người đời quý trọng. Thiện nam tử, Bồ-tát cũng vậy, sau khi mới phát tâm Bồ-đề thì tu tập pháp lành, nghe nhiều, suy nghĩ, quán sát pháp giới, làm cho tâm ban đầu được trong sạch. Tâm ban đầu đã trong sạch thì được chư Phật và Bồ-tát kính nhớ, liền đạt được Tịnh Ấn tam-muội. Thiện nam tử, ngọc báu trong sạch là ngọc đã lìa chín tính chất của các loại báu. Chín loại ấy là gì? Một là tính vàng, hai là tính bạc, ba là tính lưu ly, bốn là tính pha lê, năm là tính mã não, sáu là tính hoa sen, bảy là tính xà cừ, tám là tính ngọc công đức, chín là tính san hô. Đó gọi là chín. Ngọc lìa được chín tính này thì gọi là ngọc báu trong sạch, giá trị vô lượng, là vật dụng của Chuyển luân Thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp). Ánh sáng ngọc này thì các ánh sáng khác không sánh kịp.
Thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát phát tâm Bồ-đề cũng như vậy, lìa chín loại tính thì được Tịnh Ấn tam-muội. Chín loại ấy là gì? Một là tính phàm phu (người thường chưa chứng đạo). Hai là tính tín hành (người căn cơ chậm, tu theo lòng tin vào lời người khác). Ba là tính pháp hành (người căn cơ lanh lợi, tự quán xét giáo pháp mà tu). Bốn là tính bát nhẫn (giai đoạn đạt tám thứ trí nhẫn khi quán bốn chân lý, sắp bước vào hàng thánh). Năm là tính Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, người mới vào dòng thánh). Sáu là tính Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần). Bảy là tính A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục). Tám là tính A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não và ra khỏi sinh tử). Chín là tính Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không có thầy chỉ dạy, cũng không giáo hóa người khác). Lìa chín tính này và vào chủng tánh Phật (dòng giống Phật, tức con đường thành Phật) thì được Tịnh Ấn tam-muội. Vì trong sạch như vậy nên hơn tất cả hàng Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (tức Bích-chi Phật), và đem ánh sáng ban cho tất cả chúng sinh. Thiện nam tử, ngọc báu trong sạch chịu được mài, khoan và ép, vì thế ngọc này được gọi là không tì vết. Thiện nam tử, Tịnh Ấn tam-muội cũng như vậy.
Thiện nam tử, thế nào là Tịnh Ấn tam-muội? Đó là tu tập ba nhóm giới (ba nhóm giới luật của Bồ-tát: ngăn điều ác, làm điều lành, làm lợi ích chúng sinh) và đầy đủ mười pháp lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác, không nói thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không si mê). Tu hành từ bi, thương xót chúng sinh. Thấy việc của người khác thì tự mình đến lo liệu giúp. Thương mến tất cả mọi người, tu tâm xả (buông bỏ, không thiên vị) cho ý được trong sạch. Thường nhớ nghĩ đến chúng sinh, dùng bốn nhiếp pháp (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc với họ) để thu nhận tất cả. Chuyên tâm tu sáu niệm (nhớ nghĩ Phật, Pháp, Tăng, giới, bố thí và cõi trời). Điều phục các căn, ít ham muốn, biết đủ. Không làm đứt dòng giống thánh. Dập tắt mọi tranh cãi kiện tụng, phá bỏ kiêu mạn. Cung kính cúng dường các thầy, các vị hòa thượng (thầy truyền giới) và các bậc già cả tu lâu năm. Không khinh người khác. Cầu pháp và giữ gìn pháp. Xa lìa pháp ác. Đối với Phật, Pháp, Tăng thì lòng tin không hư hoại. Tâm luôn nhớ nghĩ tất cả pháp lành. Không khen mình mà thường khen đức của người. Biết ơn và báo ơn. Giữ oai nghi (cử chỉ đi, đứng, ngồi, nằm đúng phép) trong sạch. Đầy đủ nhẫn nhục. Cầu xa-ma-tha (thiền chỉ, phép làm cho tâm lắng yên). Tu đà-la-ni (pháp nghe đâu nhớ đó, giữ gìn không quên). Tâm bình đẳng như gió, đất, nước, lửa, hư không. Thường thích xuất gia, tu tập vắng lặng, giữ giới, tinh tấn. Gần gũi bạn lành. Làm các căn trong sạch, để mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tâm không bị ngăn ngại. Quán bất tịnh (quán thân thể là nhơ nhớp) để phá mối trói buộc của lòng tham. Tu tập tâm từ để phá sự phân biệt kẻ thù người thân. Quán mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả tạo nên vòng sinh tử) để phá vô minh (sự si mê, không thấy chân lý). Xa lìa tất cả pháp gây chướng ngại. Bố thí pháp không keo kiệt. Đầy đủ và thành tựu sáu ba-la-mật. Không cầu thừa khác (thừa: cỗ xe, chỉ các con đường tu hành; ở đây là con đường của Thanh văn, Duyên giác). Trong ngoài thanh tịnh. Quán thấy lỗi lầm của sinh tử. Đối với đạo Bồ-đề lòng không hối hận, không thoái lui. Giáo hóa chúng sinh theo Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu cứu độ tất cả chúng sinh). Thiện nam tử, Bồ-tát đầy đủ các pháp như thế, làm trong sạch ý chưa trong sạch (?), phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là ngọc báu." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ rằng:
Nếu ai tu tập tâm đại từ, đầy đủ trọn vẹn mười pháp lành,
người ấy chắc chắn gặp Phật Di-lặc; vì thế tâm Bồ-đề thật khó nghĩ bàn.
Vì chúng sinh mà tu tập đại bi, lại thường giáo hóa họ theo Đại thừa,
để trừ phiền não mà tu tâm xả; vì thế tâm Bồ-đề thật khó nghĩ bàn.
Tu tập đầy đủ chánh niệm và trí tuệ, lại điều phục được tâm mình,
tu được hạnh biết đủ và ít ham muốn; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Xa lìa tất cả pháp ác, đối với chúng sinh lòng dịu mềm,
làm tăng trưởng tất cả pháp lành; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Cung kính cúng dường thầy và hòa thượng, nối tiếp và làm tăng trưởng dòng giống thánh,
xa lìa tất cả kiêu mạn; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Tâm ngay thẳng không dối gạt, thường thích vắng lặng và giáo hóa chúng sinh,
trừ bỏ kiêu mạn, không khinh người khác; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Giữ gìn chánh pháp, biết nghe và biết nói, giáo hóa chúng sinh lìa phiền não,
hết lòng chuyên nhớ thừa vô thượng; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Cúng dường Tam bảo, tin Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), xa lìa điều ác, tu pháp lành,
không giận không hờn với chúng sinh; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Khi khách phiền não (phiền não như khách lạ từ ngoài đến, không phải bản chất của tâm) nổi lên thì sinh hổ thẹn, liền hướng về chư Phật mười phương sám hối,
tu tập pháp lành, điều phục các căn; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Làm sạch thân, miệng, ý, biết nghiệp và quả báo, biết ơn, nhớ ơn và biết đền đáp,
tin mười hai nhân duyên, giữ oai nghi trong sạch; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Đầy đủ xa-ma-tha, tu trí tuệ, giữ giới trọn vẹn, ưa thích Bồ-đề,
chịu khổ não lớn mà lòng không động; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Tâm bình đẳng như bốn đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió), nhìn các chúng sinh như hư không,
thường thích xuất gia tu Bồ-đề; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Ưa thích vắng lặng, làm sạch thân tâm, tu theo pháp hành, quán Tứ đế,
nói lời thật, lời đúng pháp, lời mang nghĩa chân thật; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Pháp nào đã nói ra thì an trụ trong đó, siêng năng tinh tấn phá các việc làm của ma,
với pháp mình tu không hề biếng nhác; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Gần gũi bạn lành, hướng về Bồ-đề của Phật, đưa được chúng sinh qua biển sinh tử,
làm trong sạch được tất cả sáu cảnh giới (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc và đối tượng của ý); vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Xa lìa chướng ngại, trừ năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ), các căn thanh tịnh, không kiêu mạn,
có phép đối trị tham dục, giận dữ và si mê; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Quán điều lành, suy nghĩ đúng, đủ tâm chánh niệm, tu các pháp trợ giúp Bồ-đề và được thần thông,
không sợ sinh tử, ưa Niết-bàn; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Phàm khi nói pháp không vì miếng ăn, đối với các pháp lòng không keo kiệt,
tu hành pháp lành không cầu đền đáp; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Không dùng thừa khác để thu nhận chúng sinh, điều mình nói ra thì mọi người ưa thích mà ghi nhận giữ gìn,
tâm ấy vô lượng không có bờ bến; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Trong ngoài thanh tịnh không lỗi lầm, không sợ sinh tử mà tu Bồ-đề,
khi tu Bồ-đề lòng không hối hận; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Biết các cõi chúng sinh, làm trong sạch cõi nước, trang nghiêm Bồ-đề không vì riêng mình,
chỉ đường chánh cho chúng sinh mê lầm; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Khéo biết tính chân thật của pháp giới, trí không phân biệt thì không thể nói ra,
phá được ý tưởng sợ hãi của chúng sinh; vì thế tâm Bồ-đề là cao quý nhất.
Nếu ai đầy đủ được các pháp như thế, người ấy phát được tâm Bồ-đề trong sạch,
không bị pháp thế gian làm nhơ, phiền não và việc làm của ma cũng không làm nhơ được.
Nếu ai phát được tâm Bồ-đề, người ấy vượt hơn tất cả các thừa,
làm trong sạch được tâm của tất cả chúng sinh, lại diễn nói được đạo vô thượng.
"Thiện nam tử, thế nào gọi là tâm Bồ-đề bị ép mà không hư hoại? Ép ở đây gọi là đại bi: hướng đến tất cả chúng sinh, nối tiếp dòng Tam bảo không để đứt mất; vì Phật pháp mà trang nghiêm căn lành, tu ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (các đặc điểm thân tướng tốt đẹp của Phật), làm cho thế giới trang nghiêm thanh tịnh; vì giữ gìn chánh pháp mà không tiếc thân mạng. Thiện nam tử, nếu bị chúng sinh ác đánh đập, xúc phạm, quấy nhiễu, làm hại, đều nên nhẫn chịu, cũng không được bỏ tất cả chúng sinh, lòng không sinh hối hận, không buồn, không phiền, vì điều phục chúng sinh mà siêng năng tinh tấn. Nếu gặp người mắng nhục, giận dữ, đánh ném, thì im lặng chịu đựng, trọn không trả đũa. Nên nghĩ thế này: Đại thừa vốn đi ngược với đời. Vì sao? Tất cả chúng sinh thuận theo dòng sinh tử, còn pháp Đại thừa đi ngược dòng sinh tử. Tất cả chúng sinh ai nấy đều tranh cãi, còn pháp Đại thừa phá bỏ tranh đấu. Tất cả chúng sinh lửa giận bừng bừng, còn pháp Đại thừa diệt trừ lòng giận. Tất cả chúng sinh ai nấy đều dối trá, còn pháp Đại thừa ngay thẳng không dối.
Nếu chúng sinh ở mười phương thế giới cầm dao gậy đuổi theo Bồ-tát mà nói: 'Ai phát tâm Bồ-đề này thì ta sẽ chặt xẻ thân người ấy (?) nhỏ như hạt mè', Bồ-tát nghe vậy trọn không thoái lui tâm Bồ-đề, cũng không buông bỏ từ, bi, hỷ, xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo điều tốt của người, buông xả không chấp), cũng không bỏ bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Vì sao? Vì Bồ-tát suy nghĩ: 'Trong vô lượng vô biên đời, ta đã chịu thân ở địa ngục lớn, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói), người, trời..., làm theo pháp ác, không lợi được mình cũng không lợi được người. Nay dù trong vô lượng đời ta bị kẻ ác kia cầm dao gậy đuổi theo, chặt xẻ từng đốt, ta trọn không bỏ tâm Bồ-đề và các chúng sinh. Vì sao? Nếu ta không nhẫn chịu được những khổ ở đời như thế thì làm sao chịu nổi các khổ ở địa ngục? Khi làm pháp lành thường có nhiều pháp ác đến gây chướng ngại; nếu ta không nhẫn thì làm sao làm được các pháp lành? Tất cả chúng sinh đem việc ác cho ta, ta phải đem pháp lành cho họ. Chúng sinh đem dao gậy, mắng nhục cho ta, ta đem sự nhẫn nhục lớn vô thượng cho họ.' Bồ-tát ma-ha-tát nếu suy nghĩ quán xét được như thế, nên biết chẳng bao lâu sẽ được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Quán như thế rồi thì nhẫn được ba sự ép, tức là ép thân, ép miệng, ép ý.
Thế nào là ép thân? Khi thân Bồ-tát bị chặt xẻ, lúc ấy y theo pháp mà chiều thuận kẻ ác, đầy đủ sáu ba-la-mật. Vì sao thân Bồ-tát bị chặt xẻ mà lại đầy đủ được sáu ba-la-mật? Nếu Bồ-tát bị chặt xẻ thân thể mà không tiếc thân mạng, lúc ấy đầy đủ đàn ba-la-mật (hạnh bố thí). Đối với kẻ ác kia mà tu tập tâm từ, lúc ấy đầy đủ thi ba-la-mật (hạnh giữ giới). Không giận, không mắng, không đem việc ác trả lại người, lúc ấy đầy đủ nhẫn ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục). Vì các chúng sinh mà siêng tu tinh tấn, trọn không rời bỏ tâm Bồ-đề, lúc ấy đầy đủ tinh tấn ba-la-mật (hạnh siêng năng). Nếu người khác giận dữ đánh đập mà tâm không động, không mất chánh niệm, ý trong sạch, lúc ấy đầy đủ thiền ba-la-mật (hạnh thiền định). Quán thân là vô thường, khổ, không, vô ngã (không có cái ta thật), giống như cỏ cây, ngói đá, lúc ấy đầy đủ bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ). Đầy đủ sáu ba-la-mật như thế rồi thì bị ép mà không hoại. Đó gọi là ép thân.
Thế nào là ép miệng? Là nhẫn chịu tất cả lời ác và sự mắng nhục, dù lời ấy đúng hay không đúng, chỉ tự trách phiền não và các mối trói buộc của chính mình, trọn không oán người, vì các chúng sinh mà tu tập từ bi. Bồ-tát ma-ha-tát tu tập như thế, khi nhẫn chịu lời mắng ác thì liền đầy đủ nhẫn ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát khi gặp mắng nhục liền nghĩ: 'Người này đời trước do nhân duyên keo kiệt tham lam, gần gũi bạn ác, nên mới có tâm ác này. Ta thì phá keo kiệt, tu tập bố thí, gần gũi bạn lành, vì thế ta bỏ được sự giận dữ này.' Lúc ấy đầy đủ đàn ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát khi gặp mắng nhục nghĩ rằng: 'Người này phá giới, không tin nghiệp và quả báo, vì thế mới mắng ta. Ta giữ giới, tin nghiệp báo, vì thế tu nhẫn, nhớ đến Bồ-đề, giữ gìn chánh pháp, chiều thuận chúng sinh.' Lúc ấy đầy đủ thi ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát khi gặp mắng nhục suy nghĩ: 'Người này lười biếng, không tu pháp lành, vì thế mới mắng ta. Ta siêng năng tinh tấn tu tập pháp lành, lìa bỏ lòng giận, đối với pháp lành lòng không chán, không cho là đủ. Nay ta phải bày phương cách khéo léo lớn, trước hết khiến người này ngồi dưới cây Bồ-đề (tức là thành Phật), sau đó ta mới lấy quả Bồ-đề.' Lúc ấy đầy đủ tinh tấn ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát khi gặp mắng nhục lại nghĩ: 'Người này mất chánh niệm, cuồng loạn, buông thả, bị phiền não làm nhơ. Ta nay phá hoại tất cả phiền não, chính vì những chúng sinh ác như thế mà phát tâm Bồ-đề. Nếu chúng sinh ai cũng thanh tịnh cả thì ta còn vì lý do gì mà phát tâm Bồ-đề?' Vì thế chuyên tâm nhớ nghĩ Bồ-đề, tâm không vội vàng xao động; lúc ấy đầy đủ thiền ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát khi gặp mắng nhục lại nghĩ: 'Người này chấp vào cái ta, cái của ta, chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu. Ta thì nương vào pháp giới; trong pháp giới thì ai mắng, ai chịu? Ta cũng không thấy có một pháp nào là lời mắng hay là người mắng.' Lúc ấy đầy đủ bát-nhã ba-la-mật. Nếu hết lòng ghi nhận giữ gìn và tu hành năm ba-la-mật kia thì lúc ấy đầy đủ nhẫn ba-la-mật. Đó gọi là ép miệng.
Thế nào là ép tâm? Là không vì sợ chúng ma mà thoái lui tâm Bồ-đề; không vì sợ mọi tà kiến và kiến giải sai lạc mà thoái lui tâm Bồ-đề; không vì sợ đủ thứ khổ ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh mà thoái lui tâm Bồ-đề. Nếu thấy một hình Phật đến nói: 'Ngươi không phát tâm Bồ-đề nổi đâu, đạo Bồ-đề rất khó đạt được, chi bằng sớm tu theo pháp Thanh văn, mau chứng Niết-bàn mà hưởng an vui lớn', thì Bồ-tát nghe lời ấy liền tự suy nghĩ: 'Đạo Bồ-đề dù khó hay dễ, ta trọn không thoái lui. Nhất định ta sẽ đến dưới cây Bồ-đề, ngồi trên tòa kim cương (chỗ ngồi vững chắc không gì phá được, nơi chư Phật thành đạo). Trước kia ta đã mời tất cả chúng sinh, hứa sẽ đem pháp ban cho họ; nay ta chưa cho mà bỏ thì chẳng phải dối gạt sao? Ta sẽ thuận theo tâm của tất cả chư Phật, chịu đựng được việc ép tâm như thế, không dối gạt chư Phật, đại chúng trời người và chính bản thân mình.' Đó gọi là ép tâm." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ rằng:
Hướng về đạo Bồ-đề, tâm không hư hoại, đại từ đại bi cũng không hư hoại,
lại không làm đứt dòng giống Tam bảo, vô lượng sự trang nghiêm đều vì Bồ-đề.
Vì mười lực, bốn vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật), ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp của Phật,
mà trong vô lượng đời bỏ của cải ra bố thí, cũng chịu đủ thứ khổ não lớn.
Vì muốn được các công đức của Tam bảo, mà ghi nhận giữ gìn chánh pháp và rộng giảng nói,
vì đưa chúng sinh qua biển sinh tử, vì thế chịu được đủ thứ khổ.
Chúng sinh ác trong mười phương thế giới cầm dao gậy bức bách thân tôi,
lòng tôi trọn không lay động mà mất Bồ-đề, vì thương xót tất cả chúng sinh.
Trong vô lượng kiếp đã chịu khổ não, mà không lợi được mình cũng không lợi được người;
nay sự nhẫn chịu này của tôi có lợi ích lớn, lại đạt được vô lượng đức của Phật.
Vì công đức của Phật mà thân bị nghiền nát như hạt mè, lòng vẫn không hối hận,
lòng cũng không thoái lui đạo vô thượng, chịu nhiều khổ vì Bồ-đề.
Đi, đứng, ngồi, nằm đều nhớ Bồ-đề, tâm ấy vắng lặng, lìa phiền não;
nếu muốn nổi giận với chúng sinh, trước hết phải trách mình và trách phiền não.
Chịu các khổ trong ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), để các chúng sinh được thành Phật đạo;
không cầu vui sướng trên cõi trời, cõi người, cam lòng vì mọi người mà chịu các khổ.
Những khổ phải chịu ở cõi người, không bằng một phần trăm nghìn của khổ địa ngục;
dù chịu vô lượng khổ ở ba đường ác, cũng không thoái lui mất tâm Bồ-đề.
Quán thân là vô thường và vô ngã, tính của bốn đại như bốn con rắn độc,
hết lòng buông bỏ thân như thế, thì đạt được trí tuệ và đạo vô thượng.
Người ta trôi lăn trong các cõi luân hồi chịu các khổ, là vì không quán thấy được sự thật của thân;
Bồ-tát quán thấy được sự thật của thân, vì thế mãi mãi lìa các khổ não.
Lúc làm ác thì không có gì ngăn trở, còn tu hành pháp lành thì gặp nhiều trở ngại;
chư Phật Thế Tôn chứng biết cho tôi, vì thế tôi chịu đủ thứ khổ.
Tôi nay nhẫn chịu được vô lượng khổ như thế nơi thân, miệng, ý,
do nhân duyên ấy mà tâm Bồ-đề bền chắc, rốt cuộc không thể lay động.
Bỏ thân thì đủ sáu ba-la-mật: đối với thân không tham tiếc thì đủ hạnh đàn (bố thí),
đối với kẻ ác kia sinh lòng từ, vì thế đủ hạnh thi-la (giữ giới),
bị cắt thân mà nhẫn được, không sinh giận, do nhân duyên ấy đủ hạnh sằn-đề (nhẫn nhục),
lúc chịu khổ lòng không lay chuyển, vì thế đủ hạnh tỳ-lê-da (tinh tấn),
không mất chánh niệm, ưa thích vắng lặng, vì thế đủ hạnh thiền-na (thiền định),
quán thân không có ta, không có của ta, lúc ấy đủ hạnh bát-nhã (trí tuệ).
Nếu tôi làm được sự trang nghiêm này, chẳng bao lâu nhất định đạt đạo vô thượng.
Nếu tôi không nhẫn được lời ác của người, thì làm sao phá được các phiền não?
Nếu tôi điều phục được thân, miệng, ý, thì nhẫn chịu được mọi khổ bức bách,
phá được tất cả chúng ma; dù có các thứ tà thuyết, tôi vẫn không lay động.
Nếu muốn đầy đủ các ba-la-mật, cùng mười lực, bốn vô úy của Như Lai,
và đạt được báu vật vô giá vô thượng, thì phải học điều phục thân, miệng, ý.
"Thiện nam tử, thế nào gọi là khoan suốt tâm Bồ-đề? Bồ-tát đã phát tâm Bồ-đề rồi thì trọn không sinh ngã mạn tương tự; không chấp vào tâm Bồ-đề, không tham tâm Bồ-đề, không ái luyến tâm Bồ-đề, không bám vào việc quán tâm Bồ-đề. Như thế thì làm cho tâm được vắng lặng, quán pháp giới sâu xa và quán các pháp của Phật. Pháp giới sâu xa là gì? Đó là mười hai nhân duyên xa lìa hai bên (hai cực đoan: chấp cho rằng mọi thứ thường còn, và chấp cho rằng chết là mất hẳn). Tự tính của tất cả các pháp vốn không có cái ta. Quán tính của cái ta và tính của tất cả các pháp đều là không, không có chủ thể. An trụ trong tam-muội không, vô tướng (không bám vào hình tướng), vô nguyện (không mong cầu). Biết các hành pháp (các pháp do nhân duyên tạo thành) không có ai tạo tác. Quán sắc như bọt nước, thọ như bong bóng nước, tưởng như ảo ảnh hơi nóng, hành như thân cây chuối (rỗng ruột, không có lõi), thức như trò huyễn thuật (năm uẩn tạo thành con người: sắc là thân vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình ảnh, hành là ý chí tạo tác, thức là sự phân biệt nhận thức). Quán các giới (các yếu tố cấu thành con người và thế giới) là không tạo tác, không lay động. Quán các nhập (các giác quan và đối tượng của chúng) như người điếc, người mù. Tâm không dừng lại dù trong chốc lát. Mối trói buộc của kiêu mạn hoàn toàn không có chỗ phát sinh. Các pháp không hai, không phân biệt, cùng một vị, một thừa, một đạo, một nguồn. Quán tất cả âm thanh không có tướng âm thanh. Tất cả âm thanh nối tiếp nhau mà không hợp lại. Tất cả các pháp không thể nói ra được. Biết rõ tướng của khổ; biết nơi tập (nguyên nhân của khổ) không có cái của ta; nơi diệt (sự diệt khổ) không có gì thêm; biết đạo (con đường diệt khổ) là rốt ráo.
Vì không chướng ngại nên quán thân niệm xứ (niệm xứ là bốn phép quán để an trú tâm: quán thân, quán cảm giác, quán tâm, quán pháp; đây là phép quán thân); biết cảm giác đến rồi đi; nhớ tâm sinh rồi diệt; biết pháp giới, quán giới mà chẳng phải giới. Vì thế mà tu chánh cần (sự siêng năng đúng đắn). Muốn được tự tại nên tu như ý túc (các phép thiền định giúp thành tựu thần thông theo ý muốn). Lìa các phiền não gọi là tín căn (các căn ở đây là năm gốc lành sinh ra đạo: tín là lòng tin, tấn là siêng năng, niệm là ghi nhớ, định là tâm vững lặng, tuệ là trí tuệ). Ưa thích vắng lặng gọi là tinh tấn căn. Vì không có niệm tưởng nên gọi là niệm căn. Vì không suy nghĩ phân biệt nên gọi là định căn. Xa lìa tất cả gọi là tuệ căn. Vì không chạy theo người khác nên gọi là tín lực (các lực là năm sức mạnh do năm căn tăng trưởng mà thành). Vì không chướng ngại nên gọi là tinh tấn lực. Vì không thoái lui nên gọi là niệm lực. Tâm được tự tại gọi là định lực. Không phân biệt thiện ác gọi là tuệ lực. Vì không buông lung nên gọi là niệm giác phần (các giác phần là bảy yếu tố đưa đến giác ngộ). Vì đi sâu vào các pháp nên gọi là trạch pháp giác phần (khả năng chọn lựa, phân biệt pháp đúng sai). Vì làm đúng theo pháp nên gọi là tinh tấn giác phần. Vì xa lìa điều ác nên gọi là hỷ giác phần (niềm vui). Thân tâm vắng lặng gọi là trừ giác phần (sự nhẹ nhàng an ổn của thân tâm). Biết tam-muội chân thật gọi là định giác phần. Không phân biệt hai bên gọi là xả giác phần (buông xả, giữ tâm quân bình). Xa lìa các kiến chấp gọi là chánh kiến (từ đây là tám chánh đạo, tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát). Lìa các giác quán (sự suy tìm và dò xét thô, tế của tâm) gọi là chánh tư duy. Biết tính của các âm thanh gọi là chánh ngữ. Đối với thân, miệng, ý không sinh tham đắm gọi là chánh nghiệp. Lìa lòng ganh ghét gọi là chánh mạng (cách sống chân chính). Không thêm không bớt gọi là chánh tinh tấn. Đối với thiện và bất thiện không sinh tham đắm, đó gọi là chánh niệm. Quán các cõi của tâm, đó gọi là chánh định.
Tính của thật tướng (bộ mặt thật của mọi pháp) là tính vắng lặng. Nghĩa rốt ráo của nó là vô thường, khổ, vô ngã; đặt tên tạm thì gọi là thanh tịnh, đại thanh tịnh (?). Điều phục được tâm gọi là bố thí. Thân tâm trong sạch gọi là giới. Thấy các pháp vô thường gọi là nhẫn. Siêng tu trí này gọi là tinh tấn. Trong ngoài thanh tịnh gọi là tam-muội. Vì quán thấy chân thật nên gọi là trí tuệ. Biết tâm tính của các chúng sinh vốn trong sạch, đó gọi là từ. Quán tất cả bình đẳng như hư không, đó gọi là bi. Dứt hết mọi niềm vui thế tục gọi là tâm hỷ. Xa lìa mọi tạo tác gọi là tâm xả. Tất cả các pháp ở đời vị lai là trong sạch, ở đời quá khứ là đủ mọi loại, ở đời hiện tại là không có cái ta. Thiện nam tử, nếu quán sát chân thật và biết rõ các pháp như thế, đó gọi là khoan suốt ngọc báu tâm Bồ-đề.
Bồ-tát quán sát các pháp như thế rồi thì lần lượt đạt được đà-la-ni tự tại đối với tất cả các pháp. Thiện nam tử, ví như mặt trời, mặt trăng không hề khởi ý nghĩ đi lại để chiếu sáng, nhưng do sức phước đức của chúng sinh mà tự đi về, phá tan bóng tối. Thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát nếu quán rõ được các pháp như thế cũng vậy: không nghĩ rằng 'Ta sẽ làm lợi ích cho vô lượng chúng sinh', mà vẫn khiến chúng sinh được lợi ích lớn. Thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán được như thế, đó gọi là thiền ba-la-mật và bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì phải nhập định mới quán được như thế. Cái làm cho tâm loạn không còn loạn mà định lại, chính là thiền ba-la-mật; còn quán chính là bát-nhã ba-la-mật. Như thế mới quán được chân thật, thấy rõ ràng tướng của tất cả các pháp.
Thế nào gọi là thấy tướng của tất cả các pháp? Tướng của tất cả các pháp gọi là tướng vô tướng. Nói vô tướng tức là vô tác (không có tạo tác); chính cái vô tác này gọi là tướng. Nếu dứt hẳn được cả cái vô tướng như thế thì đó là tướng vô tướng. Lại nữa, vô tướng gọi là tướng không sinh; tướng vô tướng gọi là tướng không diệt; không sinh không diệt gọi là vô tướng và tướng vô tướng. Nếu thấy không sinh, không diệt, không tạo tác, không một, không hai, không giận, không tranh, không có gì cả, cứ như thế mà không động, không chuyển, biết được pháp tính, thì đó gọi là chân tính, đó gọi là pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), đó gọi là thật tính. Thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát nếu biết chân thật các pháp như thế thì gọi là an trụ mà không an trụ vào đâu." Khi nói pháp này, mười hai na-do-tha (một đơn vị số cực lớn, hàng trăm tỉ) chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, một vạn sáu nghìn vị trời đạt vô sinh nhẫn (sự chứng biết vững chắc rằng các pháp vốn không sinh không diệt). Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ rằng:
Phá được tướng của tất cả các pháp, thì tâm Bồ-đề vô thượng được thanh tịnh;
nếu ai quán sát được như thế, liền không chấp vào tất cả các pháp.
Thấy rõ các pháp giới rất sâu xa, cũng không sợ hãi Niết-bàn;
do nhân duyên không sợ hãi ấy, thì làm tăng trưởng được Phật pháp.
Tin rõ nhân và quả báo, tin mười hai nhân duyên cũng như vậy,
xa lìa hai bên là thường kiến và đoạn kiến (chấp có cái ta thường còn mãi, và chấp chết là mất hẳn), tùy ý giảng nói đủ thứ chánh pháp.
Đối với thường còn và vô thường lòng không chấp, lại diễn nói được trung đạo,
biết tất cả pháp là tính không, không có chúng sinh, không có thọ mạng.
Tất cả các pháp đều không, vô tướng, cũng không có sự sinh ra theo thứ lớp,
tính ấy xưa nay thường vắng lặng, không có ai tạo tác, giống như hư không.
Không bám vào tướng của tất cả các pháp, biết rõ ràng là không có sinh;
quán sắc như bọt nước, thọ như bong bóng, tưởng như ảo ảnh hơi nóng, hành như thân cây chuối,
quán tâm như huyễn thuật, bốn đại là không, quán các giác quan như người điếc, người mù.
Lại quán tâm ý không có trong, không có ngoài, tâm không có chỗ trụ, các giới không có hai,
không chấp vào sắc và tướng của sắc nơi các pháp, dù biết được như thế mà không kiêu mạn.
Quán tất cả pháp đều bình đẳng, cùng một vị, một thừa, một nguồn đạo;
biết được nghĩa chân thật như thế, thì quán rõ ràng được pháp giới.
Không có âm thanh mà quán được âm thanh, không có tâm ý mà quán được tâm,
không có văn tự mà quán được văn tự, ấy là biết chân thật pháp giới.
Nghĩa của tất cả các pháp không thể nói ra, âm thanh và văn tự cũng như vậy;
biết chân thật khổ, tập, diệt, đạo, đầy đủ việc buộc tâm vào bốn niệm xứ.
Đối với các pháp giới không phân biệt, tâm ấy được đại tự tại;
xa lìa tất cả phiền não, tu bốn chánh cần (bốn sự siêng năng đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm tăng điều lành đã sinh), thực hành tinh tấn.
Vì muốn được đại tự tại không ngăn ngại, siêng năng tu tập bốn như ý túc;
đối với tất cả các pháp không tham đắm, chính vì vậy mà tu tín căn.
Thường thích an trụ trong sự vắng lặng lớn, vì thế tu tập tinh tấn căn;
tâm không lo nghĩ mà biết được chân thật, vì thế tu tập niệm căn;
điều phục được tất cả ý tưởng của tâm, vì thế tu tập định căn;
để quán sát được pháp giới, vì thế tu tập tuệ căn;
vì muốn biết rõ các pháp giới, vì thế tu tập bảy giác phần;
không phân biệt các pháp theo số một, số hai, vì thế tu tập tám chánh đạo.
Tùy ý đem của cải ra bố thí, lại tùy ý ghi nhận giữ gìn giới,
lại làm trong sạch được cả trong lẫn ngoài, thì gọi là thần thông lớn.
Bản tính của tất cả các pháp vốn trong sạch, vì thế tu tập từ bi;
dứt hết mọi niềm vui thế tục và các phiền não, vì thế tu tập tâm hỷ.
Bản tính của tất cả các pháp vốn trong sạch, ở quá khứ, vị lai, hiện tại cũng đều như vậy;
nếu quán các pháp không sinh không diệt, người ấy liền được sự hiểu biết chân thật.
Bấy giờ Thế Tôn lại bảo Bồ-tát Hải Tuệ: "Bồ-tát đạt được sự trong sạch và đại trong sạch này rồi, thì tâm chân thật không dối gạt, đối với các chúng sinh bình đẳng không hai, đạt được trí chân thật, trí lớn rốt ráo, đạt Tịnh Ấn tam-muội, và an trụ nơi căn bản của Tịnh Ấn tam-muội. Thế nào gọi là căn bản của tam-muội? Đó là vì các chúng sinh mà tu đại từ đại bi; dù được cúng dường tâm cũng không tự cao, bị giận dữ hủy nhục tâm cũng không hạ thấp. Vì tâm không tự cao nên sinh được pháp tính không kiêu, danh xưng không kiêu, cũng không sinh ngã mạn tương tự. Nghiệp của thân, miệng, ý đều từ trí tuệ mà sinh ra; vì thế mọi việc làm không việc nào không theo trí tuệ.
Thế nào là nghiệp thân của Bồ-tát theo trí tuệ? Thân hình có được thù thắng tuyệt diệu, chúng sinh thấy liền được điều phục; bốn oai nghi của thân (đi, đứng, ngồi, nằm) cũng điều phục được người. Lìa các lỗi của thân như thân cong vạy, thân nhơ bẩn. Thân ấy thanh tịnh, được các tướng tốt trang nghiêm, các căn đầy đủ không thiếu khuyết, nhưng không cậy thân này mà sinh kiêu mạn; thấy người có thân hình thấp kém, lòng cũng không khinh; đối với thân mình không sinh tham đắm; quán thân là pháp giới, quán cả nghiệp của thân. Biết rõ sắc thân như vậy rồi thì nhớ đến pháp thân, không cầu thân nuôi bằng đồ ăn, mà lấy thiền định làm thức ăn. Vì điều phục chúng sinh mà hiện ra nhận của bố thí, thường tu hạnh thánh, tức là không vì tham dục, giận dữ, ngu si mà ghi nhận giữ gìn giới thanh tịnh, ủng hộ chánh pháp. Bồ-tát ma-ha-tát đầy đủ nghiệp thân theo trí tuệ như thế thì được sức thần lớn, sức không sợ hãi. Nhờ sức ấy mà hiện thân khắp các cõi Phật; như sắc thân hiện ở thế giới này, ở các thế giới khác cũng hiện như vậy. Ngài phóng ánh sáng lớn chiếu khắp vô lượng thế giới mười phương; ánh sáng ấy dịu mềm, chúng sinh gặp được thì lìa cơn nóng bức của phiền não, lìa phiền não rồi thì hưởng niềm vui lớn. Đó gọi là nghiệp thân của Bồ-tát theo trí tuệ.
Thế nào là nghiệp miệng của Bồ-tát theo trí tuệ? Đó là xa lìa sáu mươi bốn thứ nghiệp ác của miệng: lời thô, lời đục, lời không đúng lúc, lời dối; lời tiết lộ, lời khoác lác, lời cao ngạo, lời khinh suất, lời phá hoại, lời không rõ ràng; lời tản mạn, lời thấp hèn, lời ngạo nghễ (?), lời sai lạc; lời ác, lời gây sợ hãi, lời lắp bắp, lời tranh cãi, lời xu nịnh, lời trêu cợt, lời lừa gạt, lời gây phiền não; lời khiếp nhược, lời tà, lời tội lỗi, lời câm lặng (?); lời xen ngang (?), lời thiêu đốt, lời đưa vào địa ngục, lời hư dối, lời ngạo mạn, lời khinh miệt; lời không đáng yêu, lời nói tội lỗi người; lời lỡ lầm, lời gây chia lìa; lời ác sắc bén, lời hai lưỡi (nói đâm thọc gây chia rẽ); lời vô nghĩa, lời không giữ gìn; lời đùa cợt, lời cuồng loạn, lời giết, lời hại; lời trói buộc, lời bế tắc, lời cột trói, lời đánh đập; lời ca hát, lời trái pháp; lời tự khen mình, lời nói lỗi người, lời phỉ báng Tam bảo. Đó gọi là sáu mươi bốn thứ (ghi chú của bản gốc: bản tạng kinh Khiết Đan nói còn thiếu mười một thứ, không tìm được bản khác để đối chiếu).
Thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát xa lìa những việc ác của miệng như thế rồi, thì phàm điều gì nói ra cũng là: nói điều thật, nói điều chân, nói về giải thoát, nói đúng như thật, nói thuận theo chân lý, nói điều lợi cho chúng sinh, nói theo tâm chúng sinh về điều thật và không thật, nói điều mọi người ưa nghe, nói được mọi thứ tiếng, nói được mọi thứ lời, nói để làm trong sạch căn tính của chúng sinh, nói để chúng sinh lìa phiền não, nói lời của Phật, nói pháp cam lộ (nước cam lộ là thứ nước bất tử của cõi trời, ví giáo pháp đem lại giải thoát) mà tiếng vang khắp thế giới mười phương, nói để chúng sinh mãi lìa khổ não, nói nghĩa sâu xa, nói để điều phục chúng sinh, nói để không làm điều ác. Đó gọi là nghiệp miệng của Bồ-tát theo trí tuệ.
Thế nào là nghiệp ý của Bồ-tát theo trí tuệ? Là an trụ trong một tâm mà biết được tâm của tất cả chúng sinh; thường ở trong thiền định mà vẫn hiện ra các oai nghi; tất cả chúng ma, Thanh văn, Duyên giác đều không biết được tâm ngài đang hướng về đâu; trọn không sinh tâm muốn tự hại mình hay tìm cách hại người; hiểu rõ tất cả pháp, thông suốt không ngăn ngại. Được tâm như thế thì không nhận lấy mà vẫn nhận được (?), cũng không chứng diệt (không vào Niết-bàn để giải thoát cho riêng mình). Đó gọi là nghiệp ý của Bồ-tát theo trí tuệ. Đó gọi là căn bản của Tịnh Ấn tam-muội.
Căn bản như thế lại có mười thứ: một là làm trong sạch tâm mới phát; hai là làm trong sạch đạo Bồ-đề; ba là làm trong sạch sáu ba-la-mật; bốn là làm trong sạch càn tuệ (trí tuệ khô, tức trí tuệ chưa được thiền định thấm nhuần) nên tu tam-muội; năm là làm trong sạch các tướng tốt; sáu là làm trong sạch các vẻ đẹp; bảy là làm trong sạch đà-la-ni; tám là làm trong sạch sự an trụ đúng pháp; chín là làm trong sạch sự không lầm lỗi; mười là làm trong sạch ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ). Đó gọi là mười.
Thiện nam tử, Tịnh Ấn tam-muội gồm đủ ba mươi pháp: một là trong sạch bên trong; hai là trong sạch bên ngoài; ba là tâm trong sạch; bốn là trong sạch kiêu mạn; năm là thân trong sạch; sáu là mắt trong sạch; bảy là trong sạch vì thấy tất cả chúng sinh vốn không có chúng sinh; tám là trong sạch vì bản tính của tất cả pháp; chín là trong sạch vì tất cả pháp cùng một vị; mười là trong sạch về không, vô tướng, vô nguyện; mười một là pháp môn giải thoát trong sạch; mười hai là trong sạch vì tất cả các pháp đều vào pháp giới; mười ba là trong sạch vì tất cả các pháp đều vào một tính; mười bốn là lòng tin không hư hoại được trong sạch; mười lăm là không chướng ngại được trong sạch; mười sáu là tất cả sự giải thoát được trong sạch; mười bảy là vô vi (cái không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) được trong sạch; mười tám là quán mười hai nhân duyên được trong sạch; mười chín là mười lực, bốn vô sở úy được trong sạch; hai mươi là trong sạch không gì hơn; hai mươi mốt là trí biết tất cả pháp được trong sạch; hai mươi hai là nghiệp quá khứ được trong sạch; hai mươi ba là từ bi được trong sạch; hai mươi bốn là không bỏ chúng sinh được trong sạch; hai mươi lăm là phá các việc làm của ma được trong sạch; hai mươi sáu là lìa lòng tham bên trong được trong sạch; hai mươi bảy là lìa các tập khí (thói quen còn sót lại do phiền não lâu đời) được trong sạch; hai mươi tám là trong một niệm biết tất cả pháp được trong sạch; hai mươi chín là tâm không mất chánh niệm được trong sạch; ba mươi là đầy đủ trang nghiêm được trong sạch. Bồ-tát đầy đủ các pháp như thế thì gọi là Tịnh Ấn tam-muội.
Được tam-muội này rồi thì đạt được tám pháp bất cộng (tám điều đặc biệt riêng có, không chung với người khác). Tám pháp ấy là gì? Thế giới mình có được lấy kim cương làm đất; trên một cây có đủ loại cành lá, đủ loại hoa quả; tất cả chúng sinh không khởi phiền não; các loài địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh đều thấy Bồ-tát ngồi dưới cây Bồ-đề, thấy rồi liền được niềm vui tuyệt diệu; ánh sáng vàng chiếu khắp vô lượng thế giới; tất cả mặt đất chấn động theo sáu cách; không một chúng sinh nào bị quấy hại; trí tuệ trong một niệm biết được tất cả pháp. Đó gọi là tám." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ rằng:
Nếu biết các pháp như hư không, bản tính trong sạch, không sinh không diệt,
thì làm trong sạch được ấn của Như Lai, cũng được an trụ nơi căn bản của định.
Dù được cúng dường lòng không mừng, bị quở trách, mắng nhục lòng không giận,
tu tập từ bi, tâm bình đẳng, đó gọi là định Tịnh Ấn.
Xa lìa tất cả kiêu mạn, lìa rồi tâm không tự cao,
quở trách được các mối trói buộc của phiền não, đó gọi là định Tịnh Ấn.
Thân ấy mãi lìa các nghiệp ác, được ba mươi hai tướng đẹp trang nghiêm,
các căn đầy đủ và trong sạch, cũng không sinh mối trói buộc của kiêu mạn.
Thấy người thân hình thấp kém, xấu xí, nghèo khó, hèn mọn, lòng không khinh,
vì Bồ-đề mà nói pháp trong sạch, đó gọi là định Tịnh Ấn.
Quán sát tính chân thật của thân, phá ý tưởng tham luyến thân xác của chúng sinh,
vì thế đạt được pháp thân cao quý, xa lìa tất cả thân xác nuôi bằng các thứ đồ ăn tạp.
Thường ở trong thiền định, lấy niềm vui pháp làm thức ăn, vì chúng sinh mà nhận đoàn thực (thức ăn vật chất thường ngày),
vị cam lộ thượng hảo nuôi lớn mạng sống của pháp, đó gọi là định Tịnh Ấn.
Ưa thích hạnh thánh, giữ giới Phật, xa lìa tham dục, giận dữ, si mê,
Bồ-tát trước hết tự điều phục thân mình, sau đó mới giảng nói cho chúng sinh.
Dùng thần thông đi khắp mười phương, vì điều phục chúng sinh mà diễn nói pháp,
theo hình tướng của họ mà hiện thân, theo ý hướng của họ mà nói pháp.
Thân phát ra vô lượng ánh sáng vàng, chiếu khắp các thế giới mười phương,
phá được cơn nóng phiền não của chúng sinh, làm tăng trưởng công đức của tâm Bồ-đề.
Nếu có chúng sinh chịu khổ ở ba đường ác, gặp ánh sáng ấy rồi đều được niềm vui vô thượng,
đều được xa lìa khổ của đường ác, thành tựu lòng tin và tu nghiệp lành.
Nghiệp thân trong sạch mà Như Lai nói, là để chúng sinh được thân Phật trong sạch;
nếu ai tu được nghiệp như thế, sẽ được thân trong sạch như các đức Phật trước.
Nếu ai xa lìa nghiệp ác của miệng, liền được giọng nói tuyệt diệu theo trí tuệ,
phàm điều gì diễn nói mọi người đều ưa nghe, người nghe đều nảy sinh mầm lành.
Xa lìa sáu mươi bốn thứ lời ác, người ấy nói được pháp cam lộ,
nói được Đại thừa vô vi, cũng khéo hiểu ngôn ngữ của chúng sinh.
Lìa được những lời tham dục, giận dữ, si mê, diễn nói nghĩa chân thật sâu xa,
tiếng nói ấy vang khắp mười phương, vì mọi người tuyên giảng lời giải thích chân thật (?).
Bị chê bai, đánh đập, làm hại mà không giận không tranh, lòng thường thương xót, nói lời dịu dàng,
vì mọi người diễn nói điều không thể nói, nói rồi lòng không sinh kiêu mạn.
Nếu làm trong sạch được nghiệp như thế, người ấy xa lìa các điều ác của miệng;
nghiệp miệng trong sạch mà Như Lai nói, là để chúng sinh được tướng lưỡi rộng dài (một trong ba mươi hai tướng tốt của Phật, biểu thị lời nói luôn chân thật).
Nếu ai tu tập nghiệp ý lành, người ấy trong một niệm biết được các tâm,
thường ở trong thiền định mà vẫn hiện oai nghi, phá các việc làm của ma mà lòng không tự cao,
vì chúng sinh mà không nhận lấy nhưng vẫn nhận được (?), biết rõ chân thật mà không chứng diệt.
Tất cả chúng ma không biết được tâm ấy, Thanh văn, Duyên giác cũng không biết được,
không sinh tâm hại mình hay hại người, quán được các pháp giới rất sâu xa.
Nếu muốn được định Tịnh Ấn này, phải thường tu tập mười pháp:
trang nghiêm thanh tịnh cảnh giới Phật, làm trong sạch pháp lành và sáu độ (tức sáu ba-la-mật),
đầy đủ công đức và tướng tốt của thân, được đà-la-ni và tài biện thuyết không ngăn ngại,
an trụ đúng pháp, làm sạch tâm mình, không mất chánh niệm, giảng nói lý vô ngã,
lìa mọi chướng ngại, trí tuệ không ngăn ngại, ý không lầm lỗi, đầy đủ công đức,
tu các pháp trợ giúp Bồ-đề không buông lung, vì các chúng sinh mà nói về Bồ-đề.
Ở vô lượng thế giới thân không ngăn ngại, diễn nói chánh pháp giáo hóa chúng sinh,
đầy đủ tám pháp bất cộng, được lợi ích lớn vô thượng:
lấy kim cương làm đất, cây có đủ mọi loại, mọi loài đều thấy Bồ-tát ngồi dưới cây Bồ-đề.
Nếu muốn đầy đủ những đức như thế, nên tu định Tịnh Ấn tam-muội.
Như Lai vì tu tập định này, nên đạt được công đức không thể nghĩ bàn.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ tám.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ chín.
Ngài Đàm Vô Sấm, vị Tam tạng (bậc thầy thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch tại Cô Tạng vào thời Bắc Lương.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video