Phẩm thứ tư: Bồ-tát Bất Thuấn (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Bất Thuấn: tên vị Bồ-tát, nghĩa là "không chớp mắt")
Bấy giờ đức Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính) vẫn còn ở trong Đại Bảo Phường (giảng đường lớn trang hoàng bằng châu báu), nằm ở khoảng giữa hai cõi Dục giới và Sắc giới (Dục giới: cõi của những chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục…; Sắc giới: cõi trời của những vị đã lìa ham muốn nhưng còn thân hình vật chất). Ngài được đại chúng vây quanh và thuyết pháp (giảng giáo lý). Lúc ấy trong chúng hiện ra một luồng ánh sáng màu vàng. Ánh sáng ấy trong sạch, chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (một hệ vũ trụ gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ), che lấp hết ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, của Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương), của Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) và Phạm thiên (vị vua trời ở cõi Sắc giới). Chiếu xong ánh sáng liền tắt. Toàn thể đại chúng chăm chăm nhìn Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến), mắt không hề chớp. Lúc ấy im lặng như tờ, không một tiếng nói, cũng không một tiếng ho hắng, không cả tiếng thở ra thở vào.
Bấy giờ Đại đức (bậc có đức lớn, cách gọi tôn kính một vị tăng) Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật) thưa với Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, nay vì nhân duyên gì mà có ánh sáng này, và toàn thể đại chúng chăm nhìn Như Lai, mắt không hề chớp?" Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ở phương đông, vượt qua vô số thế giới, có một vị Bồ-tát tên là Bất Thuấn, cùng một vạn Bồ-tát lên đường đến đây, muốn nghe kinh Đại Tập Phương Đẳng vi diệu của Như Lai (Phương Đẳng: tên chung của các kinh Đại thừa, giáo lý rộng lớn và bình đẳng; Đại Tập: cuộc hội tụ lớn). Ánh sáng ấy chính là của vị ấy." Lời nói chưa dứt, Bồ-tát Bất Thuấn đã đến chỗ Phật trong Đại Bảo Phường, mang theo các thứ hương, hoa, kỹ nhạc để cúng dường (dâng lễ vật tỏ lòng tôn kính) Phật, cúi đầu mặt sát chân Phật mà lễ, cung kính đi vòng quanh Phật theo chiều bên phải, rồi lui ngồi một bên trên tòa hoa sen báu.
Bấy giờ Tu-bồ-đề lại thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, thế giới mà Bồ-tát Bất Thuấn từ đó đến cách đây xa hay gần? Cõi nước ấy tên là gì? Đức Phật ở đó hiệu là gì?" Phật nói: "Tu-bồ-đề, ở phương đông, cách đây bảy vạn hai nghìn thế giới của chư Phật, nhiều như số cát sông Hằng (sông lớn ở Ấn Độ; ý nói nhiều không đếm xuể), có cõi nước tên là Bất Thuấn. Đức Phật ở đó hiệu là Phổ Hiền Như Lai, Ứng Cúng, Chính Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn (mười danh hiệu của một vị Phật: bậc đáng được cúng dường, bậc biết đúng đắn và khắp tất cả, bậc đầy đủ trí tuệ và đức hạnh, bậc đã khéo đi đến giải thoát, bậc hiểu rõ thế gian, bậc cao tột không ai hơn, bậc dạy dỗ uốn nắn được mọi người, bậc thầy của trời và người, bậc giác ngộ được thế gian tôn kính). Bồ-tát Bất Thuấn từ cõi ấy mà đến." Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát) Bất Thuấn quỳ thẳng, chắp tay, nói kệ (bài thơ tụng) khen ngợi Phật:
Như Lai Thế Tôn là nơi tụ hội mọi châu báu, đầy đủ tất cả các ba-la-mật (những pháp tu đưa người vượt qua biển khổ đến bờ giải thoát, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ);
Là bậc thầy dạy pháp cao tột, là trời giữa các trời (bậc tôn quý nhất, hơn cả chư thiên), vì chúng sinh mà ra đời, nên con kính lễ.
Giới hạnh và thiền định vắng lặng, không gì lay động được, trí tuệ cao tột điều phục các giác quan;
Vì chúng sinh mà giảng kinh Đại Tập, nên con quy y (nương tựa) đấng Sư Tử Vương (vua sư tử, ví Phật oai hùng không sợ hãi).
Vui lòng ban cho trời và người mọi điều an vui, chúng sinh thấy Ngài đều mừng như thấy trăng rằm;
Đầy đủ sức mạnh, phá tan quân ma (các thế lực ngăn cản người tu đạo), nay con quy y cây thuốc lớn (ví Phật chữa lành bệnh khổ cho chúng sinh).
Thành tựu căn lành, ban nước cam lộ (thứ nước ngọt bất tử của cõi trời, ví giáo pháp), đưa được chúng sinh vượt qua biển sống chết;
Nay con quy y bậc Tôn quý cao tột, đầy đủ ba mươi hai tướng tốt đẹp (ba mươi hai đặc điểm thân thể đặc biệt chỉ bậc vĩ nhân như Phật mới có).
Thế Tôn làm rạng rỡ đại chúng này, như núi Tu-di (ngọn núi ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) làm sáng tỏ bốn châu lục chung quanh;
Danh tiếng không gì ngăn trở, vang khắp mười phương, là voi chúa trong loài người, con xin kính lễ.
Trí tuệ Như Lai như hư không, thông suốt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) không chướng ngại;
Tùy căn cơ (khả năng tiếp nhận) của chúng sinh mà thuyết pháp, nay con kính lễ đấng Tự Tại Vương (vua làm chủ hoàn toàn, không bị gì ràng buộc).
Trải qua vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) siêng năng tinh tấn, vượt hơn các Bồ-tát cùng tu một hạnh;
Phật pháp Ngài chứng được giống như chư Phật thời trước, nay con kính lễ bậc Giác ngộ tất cả.
Chư Phật mười phương đều khen ngợi, sự tinh tấn thù thắng không có bờ bến;
Vô lượng chúng sinh được nghe rồi, đều cùng phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu đạt giác ngộ thành Phật).
Ở trong chính pháp không hề biết chán đủ, lại còn khuyên bảo giáo hóa các chúng sinh;
Có thể nói về bản tính thanh tịnh của pháp, nay con cúi đầu lễ bậc Đại Pháp Vương (vua của giáo pháp, chỉ Phật).
Bấy giờ Bồ-tát Bất Thuấn nói kệ khen Phật xong, thưa với Phật rằng: "Thưa Thế Tôn, chúng con muốn hỏi đôi điều về kinh Đại Tập này, cúi mong Như Lai thương xót cho phép." Phật nói: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe), cứ tùy ý hỏi, ta sẽ phân tích giảng giải cho ông, gỡ bỏ lưới nghi ngờ trong lòng các ông."
Bồ-tát Bất Thuấn được cho phép, lòng rất vui mừng, thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát tu tam-muội (trạng thái thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ) nào thì mau thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp — tức quả vị Phật); được tâm ghi nhớ lớn, trí lớn, ý lớn; biết hổ thẹn, dũng mãnh, tu bố thí, dạy giữ giới; khoác áo giáp nhẫn nhục, dựng cờ tinh tấn; dạo chơi tự tại trong thần thông (năng lực siêu phàm do tu định mà có); lấy từ bi làm trang nghiêm; vui sâu trong niềm vui của pháp, leo lên núi buông xả; giỏi nói giỏi đáp, đánh dẹp oán địch là ma; phá các tà kiến (cách thấy sai lệch), không rời chư Phật; có bạn lành là các Bồ-tát, thường được hóa thân (thân biến hiện để độ người); không mất chính niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ điều đúng), tin sâu Đại thừa (cỗ xe lớn: giáo pháp hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh cùng thành Phật); vui ban cho chúng sinh ánh sáng trí tuệ cao tột; không bị các pháp thế gian làm nhiễm ô, giống như tứ đại (bốn yếu tố cấu tạo vật chất: đất, nước, lửa, gió): như đất làm lợi ích cho mọi chúng sinh, như nước rửa sạch mọi nhơ bẩn, như lửa làm chín muồi căn lành của chúng sinh, như gió đi qua giới, nghe pháp, trí tuệ… mà không bị gì ngăn trở; tu tập từ bi rộng như hư không; mắt tuệ vô lượng như Đế Thích (tương truyền có nghìn mắt); tâm được tự tại như trời Tự Tại (vị trời làm chủ ở cõi trời cao); dùng chính pháp giáo hóa đời như vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả bốn châu thiên hạ bằng chính pháp); gom phúc đức lớn như núi Tu-di; làm điều thiện không chán, gom các của báu như biển lớn; suy nghĩ nghĩa sâu của mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai khâu nhân quả nối tiếp nhau khiến chúng sinh trôi lăn trong sống chết) cũng như vậy; không sợ hãi gì như vua sư tử; đầy đủ của cải là pháp lành như người chủ đoàn buôn; được mọi người nương tựa như vị vua thầy thuốc; tỏa ánh sáng như đuốc lớn giữa sân; phá tối như mặt trời; mát mẻ như mặt trăng; không bị phiền não (những trạng thái tâm gây khổ não như tham, giận, si mê) làm nhơ như hoa sen; đầy đủ mọi pháp mầu của chư Phật như trăng tròn?"
Phật nói: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử, ông biết đem nghĩa này hỏi Như Lai. Hãy hết lòng lắng nghe kỹ, ta sẽ phân tích giảng giải cho ông. Thiện nam tử, có một tam-muội tên là Nhất thiết pháp tự tại (làm chủ hoàn toàn đối với mọi pháp). Bồ-tát tu tập tam-muội này thì đạt được những điều như thế, cũng được phúc đức vô lượng vô biên, mau thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; khi thành Phật thì mọi thứ trong thế giới của mình đều đầy đủ.
Thiện nam tử, tam-muội Nhất thiết pháp tự tại tức là: tin Phật, Pháp, Tăng (Tam bảo: đức Phật, giáo pháp và đoàn thể tăng sĩ); tin Khổ, Tập, Diệt, Đạo (bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự hết khổ, con đường dẫn đến hết khổ); tin ấm, nhập, giới… (ấm: năm nhóm hợp thành con người là thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, tâm hành, nhận thức; nhập: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng; giới: mười tám yếu tố gồm giác quan, đối tượng và sự nhận biết) đều là không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp trống rỗng không có tự thể, không có hình tướng cố định, không có gì để mong cầu); tin sự sinh ra và diệt mất, tin mười hai nhân duyên, nhân quả trong và ngoài, nghiệp (hành động tạo tác) và quả báo; tin sự mở và sự lấp (?); quán (quan sát bằng trí tuệ) mọi pháp như trò huyễn thuật, như vật biến hóa, như bóng nắng, như tiếng vang, như trăng dưới nước, như lông rùa sừng thỏ, như hoa giữa hư không, như con của người đàn bà không thể sinh nở (những thứ vốn không hề có), như mặc áo bằng bóng, như nằm mộng cưỡi voi trắng; dù là có, là không, hay vừa có vừa không, đều không phải có cũng không phải không, không phải thường còn cũng không phải đứt mất, không sinh không diệt, không trong không ngoài, không phải thấy cũng không phải dứt. Tin được như thế thì có thể tin những việc lớn của Phật và Bồ-tát mà không tự xem thường mình, nghĩ rằng: 'Sự nghiệp của Bồ-tát tuy rộng lớn, ta cũng có thể biết được', tâm được tự tại.
Người ấy bố thí lớn, giữ gìn giới cấm; không ngại việc bên ngoài, thương xót chúng sinh, thường tu nhẫn nhục; vì để không thoái lui mà siêng tu tinh tấn; vì để chúng sinh lìa phiền não mà tu tập trí tuệ; vì để phá mọi ý tưởng phân biệt mà tu tập tam-muội; được âm thanh vi diệu, ai cũng thích nghe. Tu niệm Phật (nhớ nghĩ đến Phật) thì quán chư Như Lai bình đẳng không hai; tu niệm Pháp thì quán mọi pháp cùng một bản chất và hình tướng; tu niệm Tăng thì quán mọi vị Tăng đều không thoái chuyển; tu niệm Xả thì buông bỏ các phiền não; tu niệm Giới thì thường nhớ giới của Phật; tu niệm Thiên thì nhớ đến thân sau cùng (thân cuối cùng trước khi thành Phật, không còn tái sinh nữa).
Người ấy làm cho thân, miệng, ý trong sạch, không chạy theo người khác. Giới, định, tuệ thanh tịnh; bố thí rồi thì được đầy đủ ba mươi hai tướng; bố thí đủ các thứ vật thì thành tựu đầy đủ tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ trên thân Phật). Vì muốn trang nghiêm trí tuệ xuất thế (vượt ra khỏi thế gian) nên đủ tứ niệm xứ (bốn phép quán: thân là nhơ, cảm thọ là khổ, tâm là vô thường, các pháp không có cái tôi); vì muốn xa lìa mọi phiền não nên đủ tứ chính cần (bốn sự siêng năng đúng: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm sinh điều thiện chưa sinh, tăng trưởng điều thiện đã sinh); vì muốn tâm được tự tại nên đủ tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: mong muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét); vì muốn phá các oán địch là ma nên tu tập tín căn (căn: sức mạnh nền tảng như rễ cây; tín căn là gốc rễ niềm tin); vì để không điên đảo đối với mọi pháp nên tu tinh tấn căn; vì khuyên người nhớ lại các tội lỗi nên tu niệm căn; vì để tâm chúng sinh thanh tịnh nên tu định căn; vì để đạt chỗ cao nhất của mọi pháp nên tu tuệ căn; vì để không bị phá hoại nên tu ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn phát triển thành: tin, tinh tấn, chính niệm, định, tuệ); vì để biết đúng thật mọi pháp nên tu thất giác chi (bảy yếu tố giác ngộ: chọn lựa pháp, tinh tấn, vui mừng, nhẹ nhàng an ổn, chính niệm, định, buông xả); vì để biết đúng thật đâu là đạo, đâu không phải đạo nên tu bát chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng).
Người ấy ưa sự vắng lặng, ít ham muốn, biết đủ, xa lìa bạn xấu. Tuy thông suốt mọi việc làm, nhưng không bao giờ trong đó nảy ý nghĩ cho mình là bậc thầy độc nhất (?). Đối với các phiền não, tâm không tham đắm; không giận chúng sinh; không ngờ vực vì các kiến giải; đối với ngã và ngã sở (cái tôi và cái của tôi), tâm không chấp trước. Thường tu tâm muốn cứu độ chúng sinh. Đối với thầy, hòa thượng (vị thầy truyền giới, thầy dạy chính), cha mẹ và bạn lành thì nghĩ nhớ ơn, thường lo đền đáp ơn xưa. Thấy người phạm giới không chê bai châm chọc. Bỏ được gánh nặng vì quán đúng thật năm ấm. Không tranh giành, không cãi cọ, giữ gìn chính pháp, giữ giới; nhiếp nhận (thu nhận, che chở) những người giữ giới và những người hộ pháp. Nghe pháp, nhớ pháp, cúng dường pháp; ở trong chính pháp, tâm không có lưới nghi. Phàm khi giảng nói, không vì miếng ăn; hết lòng giảng nói; khi nói không khinh suất, cũng không tự cao. Để nảy mầm lành, điều đã nghe không để mất. Chăm sóc người bệnh, cung cấp thứ họ cần, chạy việc sai bảo. Cúng dường pháp sư (người giảng pháp), không nói chỗ kém của họ; không xét dòng dõi, không xét họ giữ giới hay không giữ giới. Thường vui nghe pháp, hết lòng không quên. Không để lỡ thời, thường thỉnh pháp sư truyền rộng đạo giáo hóa. Khi giảng giải không sinh kiêu mạn; nghe xong hiểu nghĩa cũng không tự đại; không soi xét lỗi lầm của người khác.
Người ấy nghe pháp là để biết đủ; để không dứt giống Tam bảo; để được túc mạng trí (trí biết các đời quá khứ) không ngăn ngại; để thấy đúng thật pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp); để phát tâm Bồ-đề cao tột; để giữ gìn chân pháp của Như Lai; để được sinh vào dòng họ cao quý, giống nòi tốt; để được thấy Phật, Pháp và tăng tỳ-kheo (tỳ-kheo: tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ); để được tâm bền vững không lui; để thực hành hạnh thánh, vào hàng bậc thánh; để được kho của báu lớn vô tận; để được công đức lớn vô biên; để được Phạm âm (giọng nói trong trẻo cao quý như của Phạm thiên) thanh tịnh; để được đầy đủ công đức của Phật; để được đầy đủ pháp của Bồ-tát; để thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, chép viết kho pháp của Bồ-tát và Ma-di (bản tóm lược cốt yếu giáo nghĩa, tức phần luận giải); để thọ trì những pháp như thế mà giảng rộng cho người. Thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát đạt được tam-muội Nhất thiết pháp tự tại thì trong mọi việc không còn ai dạy được nữa (vì đã tự thông suốt)." Bấy giờ Thế Tôn liền nói bài tụng:
Tâm kính tin Phật, Pháp, Tăng, lại tin rõ bốn chân đế (bốn sự thật chân chính: Khổ, Tập, Diệt, Đạo);
Nếu được trí tuệ không vướng ngại, đó gọi là định Chư pháp tự tại (định: tức tam-muội; ở đây là tam-muội làm chủ mọi pháp).
Biết được đế thứ nhất là Khổ, lại xa lìa được nguyên nhân là Tập;
Chứng được đế thứ ba là Diệt chân thật, tu tập Thánh đạo đế cao tột.
Thành tựu đầy đủ tâm chính niệm lớn, quán chân thật năm ấm như hư không;
Dáng vẻ oai nghi của thân rất mực vắng lặng, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Quán được bản tính và hình tướng của sáu nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) đều là không, lại điều phục cho các giác quan nhu thuận;
Phá được tâm lưới nghi của chúng sinh, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Tu tập được không, vô tướng, vô nguyện, phá tan mọi kiêu mạn;
Mọi hạnh đã làm không còn tối tăm, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Xa lìa đoạn kiến (cho rằng chết là hết) và ngã kiến (chấp có cái tôi thật), làm cho nghiệp của thân, miệng, ý vắng lặng;
Tâm không chấp các pháp có hay không, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Nghĩa chân chính được nói ra không điên đảo, điều phục tâm của mọi chúng sinh;
Nói pháp xong không kiêu mạn, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Tu tập mọi căn lành, không bị phiền não làm nhơ;
Tâm không nóng bức cũng không vẩn đục, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Không vì làm người khác vui mà cầu Bồ-đề, cũng không dối trá khi tu pháp lành;
Chư Phật mười phương soi xét tâm người ấy, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thường vui bố thí, giữ gìn giới, vì lòng thương xót mà nhẫn chịu mọi điều ác;
Tinh tấn tu thiền định và trí tuệ, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Vì chúng sinh mà tu tâm từ, cũng không phân biệt kẻ oán người thân;
Vui ban cho chúng sinh niềm vui cao tột, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Điều phục chúng sinh hướng về Bồ-đề, tu buông xả, lìa ham muốn mà được an vui;
Thường vui tu tập năm thần thông (năm năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tùy ý), đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Chính pháp được nói ra, mọi người thích nghe, nghĩa của nó khó cùng tận như biển lớn;
Hiểu biết chân thật về pháp tính, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Quán thân Phật như các pháp, Phật tính (bản tính giác ngộ) và pháp tính không sai khác;
Tâm hộ pháp không thoái chuyển, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Nghiệp thân, miệng, ý được vắng lặng, đầy đủ giới và định, tâm vô vi (không tạo tác, không bị điều kiện chi phối);
Xa lìa mọi tập khí phiền não (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Chứng được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sống chết) chân thật cao tột, lại được sự thấy biết chân thật;
Tu tập định và tuệ không có bờ bến, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Không đem vật không trong sạch để bố thí, không thọ nhận mọi thứ giới không thanh tịnh;
Thành tựu đầy đủ ba mươi hai tướng, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thực hành đủ loại bố thí, vì thế được tám mươi vẻ đẹp;
Ở trong Phật pháp được tự tại, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Tu tập đầy đủ bốn niệm xứ, chính cần phá được các phiền não;
Vì điều phục chúng sinh mà tu như ý túc, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Để vào Phật pháp mà tu tín căn, để phá quân ma mà tu năm lực;
Để biết các pháp mà tu bảy giác chi, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Tu tám chính đạo phá lối tà, ban cho chúng sinh niềm vui cao tột;
Tâm không kiêu mạn, không nghĩ mình là bậc thầy duy nhất (?), đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Nếu được tu tập định tự tại này, người ấy liền lìa được phiền não;
Gần gũi chư Phật, Bồ-tát…, vui tu hạnh ít ham muốn, biết đủ;
Để được ở trong hàng bậc thánh cao tột, vì chúng sinh mà tu đại bi;
Không vì miếng ăn mà giảng nói pháp, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Vì pháp không tiếc thân mạng, giữ gìn chính pháp không tiếc của cải;
Thường vui tu hai loại bố thí (bố thí của cải và bố thí giáo pháp), đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thường khuyên chúng sinh đến nghe pháp, nếu họ chưa hiểu thì không khinh họ;
Không vì hơn người mà giữ giới, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Pháp đã nghe trong vô lượng đời, hết lòng thọ trì và nói lại cho người;
Là pháp sư cao tột, có danh tiếng lớn, không chọn thời tiết, không xét người giữ giới hay không giữ giới;
Giảng nói không ngừng cũng không nghỉ, không để lỡ thời, tùy ý mà nói;
Các pháp được nói ra đều như tướng huyễn, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Lời nói chân thật, người người ưa thích nghe, nghe rồi đúng như lời mà an trụ;
Tâm không tham, không ganh ghét, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Có người hỏi thì không giận, không khinh mạn, thường tu lòng thương xót không phân biệt hai bên;
Tự mình gột sạch được các lỗi lầm, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Đầy đủ bảy thứ tài sản cao tột (bảy của báu của bậc thánh: lòng tin, giữ giới, biết thẹn với mình, biết thẹn với người, nghe pháp, bố thí, trí tuệ), thành tựu thọ mạng, mạng sống cao tột;
Đầy đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) và bốn vô úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thường vui nghe pháp, khéo suy nghĩ; khéo suy nghĩ rồi đúng như pháp mà an trụ;
Đúng như pháp an trụ rồi lại vì mọi người mà nói, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Không quên dòng giống cao quý của Bồ-đề, cúng dường Tam bảo mà được hóa thân;
Khuyên hóa đại chúng cho đầy đủ Bồ-đề, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Mắt thanh tịnh thấy được chư Phật, được Phạm âm cao tột không ai vượt hơn;
Âm thanh ấy vang khắp mười phương thế giới, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Bố thí của báu không hề cùng tận, dùng trí tuệ giảng nói không bao giờ cạn;
Cúng dường cha mẹ, thầy và hòa thượng, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thành tựu đầy đủ túc mạng trí, không mất tâm Bồ-đề cao tột;
Tu sáu ba-la-mật không biết chán, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Vì muốn làm lợi ích chúng sinh, thọ trì Bồ-tát tạng (kho kinh điển dành cho Bồ-tát) và Ma-di;
Vui lòng vì chúng sinh mà phân tích rộng rãi, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Xa lìa mọi suy nghĩ xấu ác, thấy rõ ràng mười phương thế giới;
Trong một tâm biết được vô lượng tâm, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Trong một tâm biết rõ việc ba đời, tu tập vô lượng thần thông;
Được thân sau cùng, trí không ngăn ngại, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Thương xót chúng sinh mà tu đại bi, quan sát căn cơ của họ, tùy ý mà nói;
Được tự tại trong tất cả Phật pháp, đó gọi là định Chư pháp tự tại.
Nếu ai được nghe những việc như thế, hết lòng thọ trì, sinh lòng tin và thuận theo;
Liền đạt được đạo cao tột, cũng như các đức Thế Tôn thuở trước.
Bấy giờ Bồ-tát Bất Thuấn thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu pháp gì thì đạt được tam-muội Nhất thiết chư pháp tự tại như thế?" Phật nói: "Thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát đầy đủ một pháp thì đạt được tam-muội này, đó là không chấp trước mọi pháp. Lại có một pháp nữa: không chấp trước giới. Vì sao vậy? Nếu không chấp trước giới thì không chấp trước mọi pháp lành. Vì đầy đủ giới nên thành tựu được mọi Phật pháp, được lợi ích lớn, được đạo lớn cao tột. Vì vậy ta nói: giới là gốc rễ của mọi pháp lành, giới gọi là ngọn đèn lớn. Nếu chấp trước giới thì người ấy bị chướng ngại đối với Bồ-đề (sự giác ngộ), đó không phải là đường Bồ-đề. Nếu đối với các pháp mà sinh tham đắm thì cách đường Bồ-đề rất xa; nếu không tham đắm thì là gần kề.
Lại có hai pháp, Bồ-tát đầy đủ thì đạt được tam-muội này: một là dùng làm phương tiện (cách thức khéo léo) để hướng tới Bồ-đề mà tu tập xa-ma-tha (phép tu chỉ: dừng lắng tâm, giữ tâm yên định một chỗ); hai là dùng làm phương tiện để hướng tới pháp lành mà tu tập tì-bà-xá-na (phép tu quán: dùng trí tuệ quan sát rõ thật tướng của các pháp). Lại có ba pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Ba pháp ấy là gì? Một là không bỏ chúng sinh mà tu Không tam-muội; hai là không bỏ pháp mà tu Vô tướng tam-muội; ba là cầu sinh vào các cõi hữu (các cõi tái sinh) mà tu Vô nguyện tam-muội." Bấy giờ Thế Tôn liền nói bài tụng:
Vì điều phục chúng sinh mà tu tập Không, vì giữ gìn pháp mà tu Vô tướng;
Không bỏ các cõi hữu mà tu Vô nguyện, người ấy liền được tam-muội này.
"Lại nữa, thiện nam tử, lại có bốn pháp, Bồ-tát đầy đủ thì đạt được tam-muội này. Bốn pháp ấy là gì? Một là đầy đủ phương tiện về bốn đế; hai là đầy đủ bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ — ban niềm vui, bi — cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui của người, xả — buông bỏ, đối xử bình đẳng); ba là đầy đủ bốn trí vô ngại (bốn trí tuệ biện tài không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn ngữ, về sự ưa giảng nói); bốn là đầy đủ bốn pháp nhiếp (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc với họ).
Lại có năm pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Năm pháp ấy là gì? Một là đầy đủ năm thần thông; hai là đầy đủ năm căn; ba là đầy đủ năm lực; bốn là đầy đủ trí chân thật để quán năm ấm; năm là đầy đủ năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật).
Lại có sáu pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Sáu pháp ấy là gì? Một là đầy đủ sáu ba-la-mật (bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ); hai là đầy đủ sáu niệm (nhớ nghĩ Phật, Pháp, Tăng, giới, bố thí, cõi trời); ba là đầy đủ trí tuệ quán sáu nhập; bốn là đầy đủ sự xa lìa sáu đường (sáu cõi luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, quỷ đói, địa ngục); năm là đầy đủ sáu thông (năm thần thông cộng thêm lậu tận thông — năng lực dứt sạch phiền não); sáu là đầy đủ sáu pháp hòa kính (sáu cách sống hòa hợp kính nhau trong tăng đoàn: hòa hợp về thân, lời nói, ý nghĩ, giới luật, kiến giải và lợi lộc).
Lại có bảy pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Bảy pháp ấy là gì? Một là không tham, xa lìa phiền não; hai là đối với chúng sinh không giận hờn; ba là đối với các pháp không có tâm nghi; bốn là đủ trí vô ngại, không có năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê mờ buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ); năm là quán mười hai nhân duyên không có lưới nghi; sáu là thành tựu trí tuệ cao tột; bảy là thành tựu tam-muội cao tột.
Lại có tám pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Tám pháp ấy là gì? Một là tu tập các phần của bát chính đạo; hai là lìa tám tà đạo (tám con đường sai trái, ngược với tám chính đạo); ba là xa lìa tám nạn (tám hoàn cảnh khó gặp Phật nghe pháp: địa ngục, quỷ đói, súc sinh, cõi trời sống lâu, vùng biên địa, đui điếc câm ngọng, thông minh lý sự theo thế gian, sinh trước hoặc sau thời có Phật); bốn là đầy đủ tám điều giác ngộ của bậc đại nhân (tám điều bậc đại nhân suy ngẫm: ít muốn, biết đủ, ưa vắng lặng, tinh tấn, chính niệm, chính định, trí tuệ, không nói lời vô ích); năm là đủ tám giải thoát (tám tầng thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc của vật chất và phi vật chất); sáu là đủ tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ đối tượng, vượt thắng phiền não); bảy là chuyên tâm nhớ nghĩ Bồ-đề; tám là dứt tập khí phiền não.
Lại có chín pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Chín pháp ấy là gì? Một là không mất chính niệm; hai là hiểu nghĩa rất sâu; ba là phá việc làm của ma; bốn là đủ tam-muội của Phật; năm là làm trong sạch thân, miệng, ý; sáu là đầy đủ phương tiện; bảy là oai nghi thuần thiện; tám là siêng tinh tấn, đủ sáu ba-la-mật; chín là xa lìa con đường của Thanh văn và Bích-chi Phật (Thanh văn: người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát; Bích-chi Phật: người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không đi giáo hóa người khác).
Lại có mười pháp, Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này. Mười pháp ấy là gì? Một là đầy đủ trí của Phật; hai là đầy đủ trí không phân biệt về pháp giới (toàn thể mọi hiện tượng, xét về bản tính chân thật của chúng); ba là đối với tính chân thật không lay chuyển; bốn là đầy đủ trí tuệ thấy ba đời bình đẳng; năm là đầy đủ trí bình đẳng đối với tâm chúng sinh; sáu là đầy đủ trí biết các căn cơ cao, vừa, thấp; bảy là đầy đủ bốn trí vô ngại; tám là đầy đủ ba cửa giải thoát (Không, Vô tướng, Vô nguyện); chín là đầy đủ trí biết các pháp cùng một vị; mười là đầy đủ trí biết các pháp không sinh không diệt." Khi nói pháp này, ba vạn hai nghìn Bồ-tát Ma-ha-tát được tam-muội này.
Bấy giờ Tu-bồ-đề nói với Bồ-tát Bất Thuấn: "Trong đại chúng này, ba vạn hai nghìn vị Bồ-tát đều đã được tam-muội như thế. Thiện nam tử, nay ông đã được chưa?" Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Thưa Đại đức, cho đến không có một pháp nào có thể được để gọi là tam-muội, thì tôi được cái gì? Phàm nói 'được' tức là điên đảo; mà điên đảo tức là ngã và ngã sở. Bồ-tát nếu chấp ngã và ngã sở thì không thể được tam-muội này." Tu-bồ-đề hỏi: "Bồ-tát Ma-ha-tát trụ ở đâu mà được tam-muội này?" Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Như Tu-bồ-đề trụ nơi pháp nào mà được giải thoát, tôi cũng trụ như thế mà được tam-muội này." Tu-bồ-đề nói: "Tôi thật không trụ trong pháp nào cả mà được giải thoát." — "Thưa Đại đức, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, không trụ nơi các pháp mà được tam-muội này." Tu-bồ-đề nói: "Thiện nam tử, há chẳng phải Bồ-tát Ma-ha-tát trụ nơi không, vô tướng, vô nguyện mà được tam-muội sao?" Bồ-tát Bất Thuấn hỏi: "Không, vô tướng, vô nguyện có thể trụ vào được sao?" — "Không được, thiện nam tử." — "Thưa Đại đức, vì thế, chính nơi mà không, vô tướng, vô nguyện trụ (tức chỗ không thể trụ) là chỗ được tam-muội này." — "Thiện nam tử, tam-muội như thế trụ ở đâu?" Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Tính chân thật của mọi pháp trụ như thế nào thì người trụ tam-muội này cũng như thế. Trụ nơi tính chân thật của mọi pháp gọi là thánh giải thoát; thánh giải thoát gọi là không chỗ trụ; cái trụ không có chỗ trụ thì trụ khắp mọi pháp. Mọi pháp không trụ nơi phiền não, cũng không trụ nơi giải thoát. Thưa Đại đức, người được giải thoát là còn đủ phiền não hay không còn đủ phiền não?" — "Thiện nam tử, tôi cũng chẳng phải đủ, chẳng phải không đủ." — "Thưa Đại đức, nếu ngài chẳng phải đủ cũng chẳng phải không đủ, thì vì được điều gì mà nói là giải thoát?" Tu-bồ-đề nói: "Thiện nam tử, nếu pháp giới có sự trói buộc thì tôi mới là được giải thoát; nhưng tính của pháp giới không có tướng trói hay mở, chẳng phải tướng, chẳng phải không tướng, chẳng phải đủ loại tướng, chẳng phải một tướng, chẳng phải nhiều tướng. Tướng của pháp giới thế nào thì giải thoát cũng như thế." Khi Tu-bồ-đề nói pháp này, tám nghìn tỳ-kheo được quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn: đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh).
Tu-bồ-đề nói với Bồ-tát Bất Thuấn: "Thiện nam tử, như Phật đã nói, nếu đầy đủ các pháp như thế thì được tam-muội này. Nay ông có đầy đủ tam-muội này không?" Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Thưa Đại đức, mọi pháp không có gốc để trụ. Pháp không có gốc tức là không trụ. Không trụ gọi là không tạo tác. Đã không tạo tác thì làm sao trụ được?" Tu-bồ-đề hỏi: "Nếu không trụ, vì sao Như Lai thường nói: 'Trụ nơi pháp như thế thì được vô sinh nhẫn' (sự nhận biết và an trú vững vàng trong chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt)?" Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Thưa Đại đức, không chỗ trụ cũng gọi là trụ. Vì thế Như Lai cũng nói trụ trong tham mà được giải thoát; còn tính của trí tuệ thì không phá hoại tham mà vẫn trụ nơi giải thoát (?). Nếu có Bồ-tát biết được cái trụ không trụ như thế, gọi là trí tuệ vô sinh. Trụ trong trí tuệ vô sinh rồi thì đạt được vô sinh pháp nhẫn. Lại nữa, thưa Đại đức, nếu có Bồ-tát không lìa phàm phu mà biết được pháp của bậc thánh, dùng tâm phàm phu quan sát pháp thánh, dùng tính của pháp thánh quan sát nhẫn, dùng tính của nhẫn quán nhẫn, lại dùng nhẫn ấy quán mọi pháp; biết được như thế gọi là vô sinh nhẫn.
Lại nữa, thưa Đại đức, nếu có Bồ-tát quán hai loại giới: một là chúng sinh giới (thế giới của chúng sinh), hai là pháp giới; dùng tính của pháp giới quán tính chúng sinh, dùng tính chúng sinh quán tính pháp giới. Lìa pháp giới thì không có chúng sinh giới; pháp giới và chúng sinh giới đều không sinh không diệt. Nếu thông đạt mà biết được như thế gọi là trí vô sinh; trí vô sinh tức là vô sinh nhẫn. Lại nữa, thưa Đại đức, Bồ-tát Ma-ha-tát biết pháp sinh ra từ mười hai nhân duyên; từ sáu cảnh giới (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp trong ý) mà làm sáu nhân duyên, hoặc thiện hoặc bất thiện; cái thiện và bất thiện ấy tức là không sinh không diệt. Vì sao vậy? Tính của cảnh giới không thể sinh ra pháp; sáu nhập cũng vậy, không thể sinh ra pháp. Vì sao vậy? Vì tính vốn không sinh. Nếu sáu nhập sinh được pháp thì lẽ ra phải thường sinh, không cần duyên bên ngoài; nếu tính của cảnh giới bên ngoài sinh được thì cũng phải thường sinh, không nhờ bên trong; nếu cả hai cùng sinh thì có hai tướng; mà pháp có hai tướng thì tính không chân thật. Thông đạt biết rõ những điều như thế gọi là vô sinh nhẫn. Nếu được trí tuệ chân thật như thế, gọi là Bồ-tát được vô sinh nhẫn. Lại nữa, thưa Đại đức, nếu có Bồ-tát thành tựu đầy đủ hai thứ trang nghiêm là công đức và trí tuệ, quán hai việc này bình đẳng không hai; tuy biết như thế mà không nói 'ta biết', cũng không tham đắm cái biết ấy, gọi là vô sinh nhẫn. Lại nữa, thưa Đại đức, Bồ-tát Ma-ha-tát thân và ý vắng lặng, quán pháp vắng lặng; pháp vắng lặng rồi thì quán Bồ-đề vắng lặng; Bồ-đề vắng lặng rồi thì quán nhẫn vắng lặng; cũng không chạy theo người khác, không chấp trong hay ngoài; đó gọi là vô sinh pháp nhẫn của Bồ-tát." Khi nói pháp này, năm trăm vị Bồ-tát thuộc nhóm Bồ-tát Bất Thuấn được vô sinh pháp nhẫn.
Bấy giờ Thế Tôn khen Bồ-tát Bất Thuấn: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử, điều ông giảng nói về vô sinh pháp nhẫn chính là chân thật, như chư Phật thời trước đã nói. Lại nữa, thiện nam tử, Bồ-tát nếu được tâm tự tại thì được tam-muội Chư pháp tự tại. Thế nào gọi là tâm tự tại? Thiện nam tử, nếu có Bồ-tát xa lìa tham ái, được thân Đế Thích hay thân vua Chuyển luân, tuy vì vô lượng chúng sinh mà nói về niềm vui năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái), nhưng trong lòng thật không tham đắm; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại.
Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát tu tập tam-muội và bốn tâm vô lượng, khi cầu sinh vào các cõi hữu thì không dùng tâm chấp có mà dùng tâm trí tuệ; tuy sinh ở Dục giới mà không do tâm ham muốn; tâm thường không rời Tam bảo; tu tập trang nghiêm các ba-la-mật; dùng bốn pháp nhiếp để thu phục và điều phục chúng sinh; tu ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp giúp đạt giác ngộ: bốn niệm xứ, bốn chính cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chính đạo); đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại.
Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát tu không, vô tướng, vô nguyện mà tự mình không chứng nhập (không dừng lại ở đó mà nhập Niết-bàn), lại vì chúng sinh mà nói pháp ấy; vì muốn điều phục hàng Thanh văn, Bích-chi Phật mà vào trong chính định tụ vô sinh (nhóm những người chắc chắn đạt quả giác ngộ) để nói pháp cho họ; họ nghe rồi liền được giải thoát, còn mình thì không chứng; lại khiến chúng sinh không bỏ Bồ-đề; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại.
Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát vì điều phục Thanh văn, Bích-chi Phật mà vào chính định tụ không sinh không diệt, cũng được diệt định (tầng định diệt hết mọi cảm thọ và tư tưởng), lại thông đạt hình tướng và cách ra vào của mọi tam-muội; tuy được thông đạt tự tại như vậy nhưng không chứng nhập diệt tận tam-muội. Vì sao vậy? Vì chưa đầy đủ Phật pháp. Đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại.
Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát dùng trí bình đẳng quán pháp giới: đủ loại thế gian, đủ loại chúng sinh, đủ loại thuyết pháp, đủ loại phương tiện; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát sinh ở cõi trời sống lâu, chưa hết tuổi trời mà thân cũng sinh vào chốn mạng ngắn, vì muốn điều phục các chúng sinh; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát đầy đủ khoái lạc, bỏ niềm vui ấy mà vì chúng sinh chịu khổ não lớn, vì che chở chúng sinh, vì giữ gìn Bồ-đề; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát làm hạnh giống như Thanh văn, Bích-chi Phật mà trong tâm vẫn giữ gìn con đường Bồ-đề, cũng tu hạnh vi diệu của Bồ-đề; vì hàng Thanh văn, Duyên giác (tức Bích-chi Phật) mà tùy ý nói pháp nhưng chính mình không chứng nhập; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại.
Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát hiểu tám vạn bốn nghìn pháp môn (cửa vào đạo, các cách tu), lại thông đạt chỗ hoạt động của phiền não; vì để dứt phiền não của chúng sinh mà ở ngay trong đó nói pháp, nhưng không bị phiền não làm nhơ; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát đầy đủ thần thông, thấy có chúng sinh mù, điếc, què, quặt thì Bồ-tát Ma-ha-tát tự biến thân mình cho giống hình dạng họ mà nói pháp; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Lại nữa, thiện nam tử, nếu có Bồ-tát đầy đủ trí tuệ, thông đạt sách vở ngoài đạo Phật, khéo hiểu các luận thuyết tà, mà trong lòng không theo tà kiến; vì muốn điều phục chúng sinh mà học tập đạo ấy; đó gọi là tâm Bồ-tát được tự tại. Thiện nam tử, Bồ-tát đầy đủ những điều như thế thì gọi là tâm tự tại, cũng gọi là được tam-muội Nhất thiết pháp tự tại."
Tu-bồ-đề hỏi: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát Bất Thuấn được tam-muội này đã lâu hay mới gần đây?" Phật nói: "Về trước, trải qua vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (a-tăng-kỳ: con số lớn không đếm được), bấy giờ có đức Phật hiệu là Tự Tại Vương Như Lai, Ứng, Chính Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn. Thế giới tên là Tịnh, kiếp cũng tên là Tịnh. Đất ở cõi Phật ấy bằng phẳng như lòng bàn tay, trang nghiêm bằng vàng, bạc, lưu ly (ngọc xanh biếc), pha lê; thường có cờ phướn, tàn lọng; giống như cõi trời Đâu-suất (một cõi trời trong Dục giới), có rất nhiều đồ ăn uống. Chúng sinh thời ấy, tham dục, giận hờn, ngu si đều không có sức mạnh; nhiều người trí sắc bén, hiểu được lời Phật; tất cả đều vui theo Đại thừa cao tột. Bấy giờ đức Thế Tôn ấy có tám vạn bốn nghìn đại Bồ-tát và ba vạn hai nghìn đại chúng Thanh văn.
Thời ấy có vị vua Chuyển luân thánh vương tên là Quảng Trì, hiệu là Pháp Sĩ, thành tựu bảy báu: báu bánh xe, báu voi, báu ngựa, báu ngọc nữ, báu ngọc châu, báu tướng quân, báu quan giữ kho; có đủ một nghìn người con, làm vua cả bốn thiên hạ (bốn châu lục), cai trị bằng chính pháp, không dùng dao gậy, thương xót chúng sinh, dạy họ mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến); mọi chúng sinh cũng vui lòng tiếp nhận. Bấy giờ nghìn người con đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Thánh vương cúng dường Như Lai, Bồ-tát, Thanh văn và toàn thể đại chúng: áo mặc, đồ ăn uống, giường nằm, thuốc men, phòng nhà và các vật dụng nuôi sống; qua một vạn năm thì phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và vì đạo cao tột mà tu ba mươi bảy pháp trợ đạo.
Thọ mạng của đức Phật ấy đủ tám vạn bốn nghìn năm. Nhà vua có một người con tên là Pháp Ngữ, đối với Phật pháp ấy sinh lòng tin mà xuất gia, siêng năng tinh tấn, giữ giới thanh tịnh, để đạt đạo Bồ-đề cao tột. Bấy giờ tỳ-kheo Pháp Ngữ trong hai vạn năm không hề ngủ; dù chỉ trong khoảng một cái búng ngón tay cũng không sinh tâm tham, tâm giận, tâm si hay những suy nghĩ tìm xét bất thiện; không nghĩ đến cha mẹ, họ hàng, quyến thuộc, đồ ăn uống, áo mặc, nhà cửa, giường nằm và các vật dụng; cũng không hay biết ngày hay đêm. Suốt hai vạn năm, thường tu niệm Phật. Tu-bồ-đề, tỳ-kheo Pháp Ngữ vì siêng năng tinh tấn nên được bốn thiền (bốn tầng thiền định của Sắc giới), bốn tâm vô lượng và bốn định vô sắc (bốn tầng định cao hơn, nơi không còn thân hình vật chất).
Qua hai vạn năm, vị ấy đến chỗ Phật, cúi đầu mặt lễ kính, đi vòng bên phải ba vòng, lui đứng một bên thưa với Phật: 'Thưa Thế Tôn, con đã phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để ban an vui cho mọi chúng sinh, để điều phục mọi chúng sinh. Cúi mong Thế Tôn thương xót chỉ dạy: làm thế nào để con giáo hóa chúng sinh, tuyên nói chính pháp?' Phật nói: 'Tỳ-kheo, có tám cửa đà-la-ni (pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ và giữ gìn mọi pháp không quên mất). Nếu thành tựu thì được lời nói không ngăn ngại, có thể thuyết pháp cho chúng sinh. Tám cửa ấy là gì? Một là niệm Phật, vì biết pháp thân (thân chân thật của Phật, chính là chân lý); hai là niệm Pháp, vì biết pháp thanh tịnh; ba là niệm Tăng, vì biết sự không ngăn ngại; bốn là suy nghĩ chân thật, vì để phá những suy nghĩ tìm xét xấu; năm là biết chữ nghĩa không thể nói hết; sáu là tu xa-ma-tha, vì để biết các pháp cùng một vị; bảy là tu tì-bà-xá-na, vì để biết các pháp bản tính thanh tịnh; tám là tu trí phương tiện, vì để được nhẫn. Tỳ-kheo, đầy đủ tám cửa đà-la-ni như thế thì đủ sức tuyên nói chính pháp, giáo hóa chúng sinh.
Tỳ-kheo, lại có tám sự tinh tấn, Bồ-tát đầy đủ thì có thể tuyên nói pháp, giáo hóa chúng sinh: một là siêng năng tinh tấn cầu pháp; hai là siêng năng tinh tấn giữ pháp; ba là siêng năng tinh tấn quán pháp; bốn là siêng năng tinh tấn nói pháp; năm là siêng năng tinh tấn hộ pháp; sáu là siêng năng tinh tấn cúng dường pháp sư; bảy là siêng năng tinh tấn che chở người thọ nhận pháp; tám là siêng năng tinh tấn sống đúng như pháp. Đó gọi là tám. Lại có tám pháp, Bồ-tát đầy đủ thì có thể giáo hóa chúng sinh. Tám pháp ấy là gì? Một là tu tâm từ, vì nhìn chúng sinh bình đẳng; hai là tu tâm bi, vì để điều phục chúng sinh; ba là quán pháp, vì để được pháp cao tột; bốn là quán trí, vì để phá kiêu mạn; năm là che chở chúng sinh, vì để ban an vui; sáu là khéo suy nghĩ, vì để phá các phiền não; bảy là tu pháp trợ đạo, vì để trang nghiêm Bồ-đề; tám là hộ pháp, vì để đầy đủ sáu độ (tức sáu ba-la-mật).' Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát nếu đầy đủ những pháp như thế thì có thể giáo hóa mọi chúng sinh.
Bấy giờ tỳ-kheo nghe pháp ấy rồi, trong mười nghìn năm buộc tâm suy nghĩ, siêng năng tinh tấn để được pháp ấy; nhờ tinh tấn nên liền được Vô tận khí đà-la-ni (?), khéo hiểu ngôn ngữ của mọi chúng sinh, tùy theo tiếng nói của họ mà nói pháp. Được pháp tổng trì này rồi lại có biện tài (tài ăn nói) vô tận. Thành tựu đà-la-ni như thế rồi, vị ấy đi khắp các thành, nước, làng, xóm, giáo hóa vô lượng người theo đạo ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát); vì cha mẹ, anh em, quyến thuộc, dòng họ mà nói pháp, khiến tất cả đều được tùy thuận pháp nhẫn (sự nhẫn thuận theo chân lý, bậc nhẫn ban đầu).
Tu-bồ-đề, bấy giờ tỳ-kheo lại đến chỗ Phật, cúi đầu mặt lễ kính, đi vòng bên phải ba vòng, lui đứng một bên thưa với Phật: 'Thưa Thế Tôn, những điều Phật đã nói trước đây con đã chứng được; nhờ thần lực của Phật mà được trí tuệ của bậc thánh. Thưa Thế Tôn, có tam-muội nào mà Bồ-tát tu rồi thì tâm không thoái chuyển, tăng trưởng pháp lành không?' Phật nói: 'Tỳ-kheo, có tam-muội tên là Nhất thiết pháp tự tại, Bồ-tát tu rồi thì tâm không thoái chuyển, cũng được tăng trưởng vô lượng pháp lành.' Tỳ-kheo nghe tên tam-muội ấy liền thưa với Phật: 'Thưa Thế Tôn, Bồ-tát phải hành thế nào, tu thế nào, học thế nào thì mới đạt được tam-muội như thế?' — 'Tỳ-kheo, có tám pháp, tám trang nghiêm, tám phát tâm; Bồ-tát đầy đủ thì được tam-muội này.
Tám pháp là gì? Một là tâm trong sạch; hai là tâm chí thành; ba là tâm bố thí; bốn là tâm lìa phiền não; năm là quán sáu giới (sáu yếu tố cấu thành con người và vạn vật: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); sáu là tu nhẫn; bảy là siêng tinh tấn; tám là tu định, thân tâm vắng lặng. Đó gọi là tám pháp. Tám trang nghiêm là: một là buông xả; hai là giới; ba là công đức; bốn là trí; năm là xa-ma-tha; sáu là tì-bà-xá-na; bảy là phát tâm Bồ-đề; tám là trang nghiêm mọi Phật pháp. Đó gọi là tám trang nghiêm. Tám phát tâm là: một là phát tâm thấy rằng không có chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu (một chủ thể con người thường còn), mọi pháp cũng như vậy; hai là phát tâm thấy mọi pháp là vô thường, khổ, vô ngã (không có cái tôi); ba là phát tâm thấy mọi pháp là không, vô tướng, vô nguyện; bốn là phát tâm thấy pháp vị lai không có chỗ trụ; năm là phát tâm thấy pháp hiện tại không có chỗ trụ; sáu là phát tâm thấy mọi pháp không có nghiệp và quả báo; bảy là phát tâm thấy mọi pháp không có người làm, không có người nhận; tám là phát tâm thấy mọi pháp không lệ thuộc vào đâu. Bồ-tát đầy đủ những pháp như thế thì được tam-muội này.'
Tỳ-kheo nghe rồi tiến tu, chẳng bao lâu liền được tam-muội Nhất thiết pháp tự tại như thế; được tam-muội rồi liền phóng ánh sáng chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới. Bấy giờ tỳ-kheo đến chỗ Phật, cúi đầu mặt làm lễ, đi vòng bên phải ba vòng, rồi bay lên hư không cao bằng một cây đa-la (loại cây cọ rất cao, dùng làm đơn vị ước lượng chiều cao), ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt lên hai đùi) suốt một nghìn năm, không động không lay, lấy niềm vui pháp làm thức ăn; được tỷ trí (trí suy biết: dựa vào chân lý đã thấy mà suy ra cho các cõi khác) và biện tài ưa nói không ngăn ngại; khiến ba vạn sáu nghìn ức chúng sinh được tâm không thoái chuyển, vô lượng chúng sinh an trụ trong ba thừa. Bấy giờ tỳ-kheo Pháp Ngữ, qua nghìn năm, rời chỗ ngồi đứng dậy nói rằng: 'Như Lai Thế Tôn nhờ siêng năng tinh tấn mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chứ không phải nhờ biếng nhác.' — 'Thiện nam tử, trong vô lượng vô biên đời, ông đã thành tựu vô lượng vô biên công đức, nên mới mau được thần thông như thế. Thiện nam tử, ông đã từng ở chỗ bảy vạn sáu nghìn ức đức Phật trong quá khứ mà gieo các căn lành, tu phạm hạnh (đời sống thanh tịnh, giữ giới trong sạch, lìa dâm dục) trong sạch; vì thế nhờ căn lành quá khứ ấy mà được quả lành hiện tại như thế.'"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ông có biết tỳ-kheo Pháp Ngữ được tam-muội thuở ấy là người nào khác chăng? Chính là Bồ-tát Bất Thuấn ngày nay, người đã thành tựu vô lượng công đức như thế." Khi Thế Tôn vì Tu-bồ-đề nói nhân duyên thuở trước của vị Bồ-tát này, ba vạn hai nghìn chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Trên hư không, các trời, rồng, thần, càn-thát-bà (loài thần âm nhạc của cõi trời) v.v. rưới các thứ hoa, hương để cúng dường Bồ-tát Bất Thuấn, và nói rằng: "Hôm nay chúng tôi được thấy vị Bồ-tát này, được lợi ích lớn."
Bấy giờ Tu-bồ-đề nói với Bồ-tát Bất Thuấn: "Thiện nam tử, ông đã tu phạm hạnh thanh tịnh từ lâu." Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Thưa Đại đức, phạm hạnh không phải là quá khứ, vị lai hay hiện tại. Nếu chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại thì tức là không tạo tác; nếu không tạo tác thì gọi là hạnh. Hạnh như thế gọi là vô sinh, gọi là không tranh cãi, không có lời nói và dáng vẻ oai nghi. Thưa Đại đức, vì không phải là hành động của mắt nên gọi là phạm hạnh; vì không phải là hành động của tai, mũi, lưỡi, thân, ý nên gọi là phạm hạnh; vì không phải là hành động đối với hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các pháp nên gọi là phạm hạnh; cũng vì không phải là hành động của thân xác, cảm thọ, tưởng tượng, tâm hành, nhận thức nên gọi là phạm hạnh. Không phải tướng, không phải duyên, không phải thấy, không phải nghe, không phải biết, không phải hay. Thưa Đại đức, những pháp như thế không đi, không đến, không ở; không kéo, không lôi, không có số lượng, không trên không dưới; đó gọi là phạm hạnh."
Tu-bồ-đề nói: "Thiện nam tử, phạm hạnh chính là bát chính đạo." Bồ-tát Bất Thuấn nói: "Thưa Đại đức, vì sao bát chính đạo gọi là phạm hạnh? Nếu lấy chính kiến (thấy đúng) làm phạm hạnh: không thấy các pháp gọi là chính kiến; thấy bình đẳng các pháp gọi là chính kiến; cái thấy không thấy mới gọi là chính kiến. Nếu không thấy thì làm sao gọi là chính kiến? Nếu không có chính kiến thì làm sao gọi là phạm hạnh? Không có suy nghĩ gọi là chính tư duy (nghĩ đúng); bởi suy nghĩ gọi là điên đảo; nếu điên đảo thì làm sao nói là chính tư duy? Mọi âm thanh đều bình đẳng, hoặc thiện hoặc ác, hoặc một hoặc hai, hoặc quá khứ, vị lai, hiện tại, hoặc mọi chữ, mọi tiếng, đều gọi là tiếng vang. Nếu là tiếng vang thì làm sao nói là chính ngữ (nói đúng)? Âm thanh bình đẳng thì mọi pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành) đều vô thường, là khổ, vô ngã, còn Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não, giải thoát hoàn toàn) là vắng lặng. Nếu quán bình đẳng mọi pháp như tướng Niết-bàn và giảng nói được như thế thì gọi là chính ngữ. Không có thân, không có nghiệp của thân; không có miệng, không có nghiệp của miệng; không có ý, không có nghiệp của ý. Vì sao vậy? Vì không có chỗ của nghiệp. Nếu có chỗ của nghiệp thì có ngã và ngã sở; nếu không có ngã và ngã sở thì không có quả của nghiệp. Quán như thế gọi là chính nghiệp (làm đúng).
Nếu vì sống còn mà làm nghề sống tà (kiếm sống bằng cách sai trái), xa lìa nghề sống tà nên gọi là chính mạng (sống đúng). Nếu quán những thứ ấy đều không có ngã và ngã sở, không có chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu; nếu đã không có thì vì sao gọi là chính mạng? Đối với nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) và hình sắc mà không sinh nhiễm trước; tính của nhãn thức là không; vì tính của thức là không nên mắt và hình sắc cũng không; mắt, hình sắc, thức là không thế nào thì cho đến ý, ý thức và các pháp cũng như vậy. Quán như thế gọi là chính mạng, không có điên đảo. Dứt các sự tinh tấn gọi là chính tinh tấn (siêng năng đúng), không có pháp tinh tấn; không có người tinh tấn, không có sự thành tựu đầy đủ tinh tấn, không có tinh tấn vì lợi ích. Quán được những pháp như thế gọi là chính tinh tấn. Nếu nhớ nghĩ bình đẳng rằng mọi pháp bình đẳng như hư không; mọi pháp đã như vậy, thì ấm, nhập, giới… cũng như vậy; quán được những pháp như thế gọi là chính niệm (nhớ nghĩ đúng). Quán mọi pháp đều bình đẳng, không có ngã và ngã sở; quán bình đẳng được như thế gọi là chính định (định tâm đúng).
Thưa Đại đức, nếu quán tính của mọi pháp bình đẳng như thế thì gọi là bát chính đạo, đó gọi là phạm hạnh. Không phải vì con số mà gọi là tám chính đạo; không phải cái tám chính đạo ấy gọi là phạm hạnh; vì không phải đạo thế gian nên gọi là phạm hạnh; vì không phải tâm chấp trước nên gọi là phạm hạnh; vì không phải hai tướng nên gọi là phạm hạnh; vì là tướng không tạo tác nên gọi là phạm hạnh. Nếu thấy các pháp không có chỗ trụ mới gọi là phạm hạnh." Bấy giờ, khi Bồ-tát Bất Thuấn vì đại chúng nói pháp về phạm hạnh như thế, năm trăm tỳ-kheo lìa các phiền não, được quả A-la-hán.
Tu-bồ-đề nói: "Lành thay, lành thay, thiện nam tử! Ông nói pháp này thật hay, giống hệt như lời của người A-la-hán đã lìa phiền não giảng nói, không khác chút nào." — "Thưa Đại đức, nay tôi cũng là người đã lìa phiền não, cũng là A-la-hán. Tôi cũng đã xa lìa các pháp phiền não của Thanh văn, Duyên giác; vì tôi trụ đúng như pháp nên gọi là A-la-hán." Bấy giờ Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, Bồ-tát Bất Thuấn này có biện tài ưa nói không ngăn ngại, trí sắc bén không thể nghĩ bàn, hỏi gì đáp nấy." Phật nói: "Tu-bồ-đề, Bồ-tát Bất Thuấn đã được tam-muội Nhất thiết pháp tự tại, vì thế mới hỏi gì đáp nấy được. Nếu có Bồ-tát được tam-muội này thì mọi trời, người, ma, Phạm thiên trong thế gian đều không thể ngăn trở biện tài ưa nói không ngăn ngại của vị ấy."
Bấy giờ Đế Thích thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, phải là người trong vô lượng đời đầy đủ công đức mới được thấy Bồ-tát Bất Thuấn và nghe lời ngài nói. Thưa Thế Tôn, nếu có tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ đã thọ giới đầy đủ), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ giới) thọ trì kinh này, đọc tụng, chép viết, giảng giải cho người, cùng những người nghe pháp, đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì nên biết tất cả những người ấy đều sẽ như Bồ-tát Bất Thuấn mà rống tiếng sư tử (ví lời thuyết pháp oai hùng, không sợ hãi). Thưa Thế Tôn, con sẽ ủng hộ những người như thế." Phật nói: "Lành thay, lành thay! Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích), nay ông hết lòng hộ trì chính pháp."
Bấy giờ Phạm vương (vua cõi Phạm thiên) lại thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, con sẽ vui tu tam-muội xả định (?), bỏ niềm vui thiền định mà đến hộ trì Phật pháp và người nói pháp, khiến họ lìa bệnh khổ. Hễ ở cõi nước nào có nơi nói pháp, con sẽ đến đó hết lòng lắng nghe tiếp nhận. Nếu có cõi nước nào tin nhận kinh này, cúng dường Tam bảo, con cũng sẽ vì họ trừ diệt các điềm ác, làm cho đất nước trong sạch yên ổn, dùng chính pháp cai trị giáo hóa." Phật nói: "Lành thay, lành thay! Phạm vương, ông thật là người hộ pháp. Nếu có ai hộ pháp được như thế, nên biết người ấy không bao giờ xa lìa của báu là Tam bảo."
Bấy giờ Tứ Thiên vương lại thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, chúng con cũng có thể bảo hộ những người thọ trì, đọc tụng, chép viết, giảng giải pháp như thế." Phật nói: "Lành thay, lành thay! Thiện nam tử, người hiểu biết pháp thì mới có thể ủng hộ pháp này. Các ông ở chỗ ta nghe pháp rồi liền được pháp nhãn (con mắt thấy chân lý, tức bước đầu chứng đạo), dứt các đường ác; nếu lại hết lòng hộ trì chính pháp thì chẳng bao lâu sẽ dứt hết mọi cõi hữu (không còn tái sinh)." Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan (vị thị giả của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ giỏi): "Ông nên thọ trì kinh điển này, vì bốn bộ chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di) mà giảng rộng ý nghĩa." A-nan thưa với Phật: "Thưa Thế Tôn, con có thể thọ trì kinh điển này, đúng như lời Phật nói không sai khác, và vì bốn chúng mà giảng giải phân tích rộng rãi." Bấy giờ trời, người, a-tu-la (loài thần có sức mạnh, hay giao chiến với chư thiên), càn-thát-bà cùng toàn thể đại chúng nghe kinh xong đều vui mừng, khen ngợi: "Lành thay!"
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ bảy.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ tám.
Đời Bắc Lương (một nước ở miền tây bắc Trung Hoa, đầu thế kỷ thứ năm), vị Tam tạng (vị tăng thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch tại Cô Tạng (kinh đô nước Bắc Lương).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video