Phẩm Bồ-tát Bảo Kế, thứ mười một, phần một.
Bấy giờ Đức Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) vẫn còn ở trong Đại Bảo Phường (giảng đường lớn làm bằng châu báu). Giảng đường này nằm giữa hai cõi Dục giới (cõi của những loài còn ham muốn dục lạc như ăn uống, sắc dục, gồm loài người và các tầng trời thấp) và Sắc giới (các tầng trời cao của những vị đã lìa dục lạc, chỉ còn thân hình vi tế). Ngài ngồi trên tòa sư tử (tòa ngồi của Phật, ví Phật như sư tử chúa không sợ hãi giữa muôn loài). Ngài phóng ánh sáng lớn như mặt trời, mặt trăng. Ngài được tự tại lớn như Phạm Thiên và Đế Thích (Phạm Thiên là vua cõi trời Sắc giới; Đế Thích là vua cõi trời Đao-lợi trên đỉnh núi Tu-di). Công đức của Ngài cao vời, nổi bật riêng một mình như núi Tu-di (ngọn núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm vũ trụ của Phật giáo). Pháp giới (toàn bộ chân lý mà Ngài chứng biết) của Ngài sâu thẳm như biển lớn.
Giữa đại chúng, Ngài giảng nói chánh pháp (giáo pháp chân chính của Phật). Phần đầu, phần giữa, phần cuối đều tốt lành; lời và nghĩa đều chân chính. Ngài tuyên bày phạm hạnh (đời sống tu hành trong sạch) một cách đầy đủ, trong sạch. Ngài vì các vị Bồ-tát (người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh) mà làm trong sạch pháp ấn (dấu ấn của giáo pháp, tức tiêu chuẩn cốt lõi để nhận biết đúng là chánh pháp), khiến các Bồ-tát nghe xong thì tu tập theo.
Lúc ấy, ở phương Đông, đi qua chín vạn hai nghìn thế giới của chư Phật, có một thế giới tên là Thiện Hoa. Cõi ấy có Đức Phật hiệu là Tịnh Trụ Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Điều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật Thế Tôn. Đây là mười danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý mà đến; Ứng Cúng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Biến Tri là bậc biết đúng và biết khắp mọi sự; Minh Hạnh Túc là bậc đầy đủ cả trí sáng suốt lẫn đức hạnh; Thiện Thệ là bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát; Thế Gian Giải là bậc hiểu rõ mọi việc thế gian; Vô Thượng Sĩ là bậc cao nhất, không ai hơn; Điều Ngự Trượng Phu là bậc khéo dạy dỗ, điều phục con người; Thiên Nhân Sư là thầy của trời và người; Phật Thế Tôn là bậc giác ngộ được thế gian tôn kính.
Đức Phật ấy vì muốn giáo hóa chúng sinh nên giảng nói chánh pháp. Ở đó có một vị Bồ-tát tên là Bảo Kế. Ngài cùng tám nghìn vị Bồ-tát khác ẩn khỏi thế giới ấy, muốn đến cõi này. Các vị mang theo chiếc lọng báu tuyệt đẹp để dâng lên Như Lai; chiếc lọng ấy che phủ khắp một nghìn thế giới. Các vị còn mang theo các thứ hương, hoa để cúng dường Phật. Rồi các vị dùng giọng hay nói kệ (bài thơ tụng) khen ngợi Như Lai:
Nếu người và trời được thấy Phật, thì được lợi ích rất lớn.
Như Lai đã chịu khổ nhọc không lường, nhờ siêng năng tinh tấn mà đạt được bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn).
Thuở xưa Ngài tinh tấn tu bồ-đề, vượt hơn tất cả các vị Bồ-tát.
Vì muốn cho chúng sinh được lợi ích, nên Ngài chuyển bánh xe chánh pháp cao tột (ví việc giảng pháp như bánh xe lăn đi khắp nơi, nghiền nát mọi phiền não).
Như Lai thật khó được gặp như thế, chánh pháp Ngài nói cũng khó được nghe.
Được thân người cũng khó, có đủ các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng khó như vậy.
Nếu chúng sinh làm điều không lành, thì cũng không thể làm được ba nghiệp lành (việc lành của thân, của miệng và của ý).
Nếu ai muốn được lợi ích lớn, hãy đến chiêm bái bậc tôn quý nhất dòng họ Thích (tức Phật Thích-ca).
Nếu muốn nghe nhận giáo pháp cao tột, và được thấy các Bồ-tát ở mười phương,
muốn có đủ ba mươi hai tướng tốt đẹp (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nơi thân Phật), hãy mau đến Đại Bảo Phường.
Nay nếu không gieo các căn lành (gốc rễ của điều lành), về sau ắt không đạt được Đại Niết-bàn (sự giải thoát hoàn toàn, dứt hết khổ đau và vòng sinh tử).
Nếu muốn có được thân người trọn vẹn, hãy mau đến cõi Ta-bà (thế giới chúng ta đang sống, nơi Phật Thích-ca giáo hóa).
Nếu muốn phá tan ba đường ác (địa ngục, quỷ đói, súc sinh), muốn hưởng niềm vui vi diệu của cõi người và cõi trời,
muốn được niềm vui cao tột không gì sánh bằng, hãy đến cõi Ta-bà.
Vị đại lương y nay ban cho vị cam lộ (thứ nước ngọt bất tử của cõi trời, ví giáo pháp), trừ diệt mọi phiền não của chúng sinh.
Như Lai là vị thương chủ (người dẫn đầu đoàn buôn, ví Phật dẫn dắt chúng sinh vượt qua hiểm nạn), là Đại Pháp Vương (vua của giáo pháp), hôm nay giảng nói về cảnh giới cao tột.
Khi Bồ-tát Bảo Kế nói bài kệ này, tiếng vang khắp cả đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới, phạm vi vũ trụ lớn do một Đức Phật giáo hóa). Lúc ấy, Xá-lợi-phất (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nghe bài kệ xong liền bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, tiếng kệ như vậy được nói ra từ đâu?"
Phật đáp: "Này Xá-lợi-phất, ở phương Đông, đi qua chín vạn hai nghìn thế giới của chư Phật, có một thế giới tên là Thiện Hoa. Cõi ấy có Đức Phật hiệu là Tịnh Trụ. Ở đó có vị Bồ-tát tên là Bảo Kế, cùng tám nghìn Bồ-tát đang đến đây. Đó là lời của vị ấy nói. Tiếng ấy vang đến khắp đại thiên thế giới, khuyên các chúng sinh tu pháp lành."
Bấy giờ Bồ-tát Bảo Kế cùng tám nghìn Bồ-tát và vô số người, trời đến chỗ Phật, cúi đầu sát đất lễ bái, rồi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Đức Tịnh Trụ Như Lai ở thế giới Thiện Hoa gửi lời kính thăm: Ngài đi đứng có nhẹ nhàng thư thái, khí lực có an ổn chăng? Quyến thuộc và đại chúng có vui vẻ tiếp nhận giáo pháp chăng?
Bạch Thế Tôn, con từ cõi ấy đến thế giới này là để nghe pháp ấn về hạnh thanh tịnh của Bồ-tát. Cúi xin Như Lai vì tất cả mọi người, mở lòng đại từ thương xót mà phân tích giảng giải, khiến các Bồ-tát nghe xong thì tu tập; phá trừ mọi phiền não và tập khí (thói quen xấu còn sót lại do phiền não lâu đời huân tập); tu hạnh Bồ-tát; biết rõ tâm của mọi chúng sinh; tu được mọi hình thức hạnh của Bồ-tát; hiểu rõ được hạnh trí tuệ; biết được mọi hoạt động của phiền não; tu được các pháp hạnh mà Bồ-tát tu; quán xét sâu xa mọi tội lỗi; thân được không ngăn ngại và thấy được tất cả chư Phật."
Phật nói: "Lành thay, lành thay! Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp), hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ! Nay Ta sẽ nói một phần mười của hạnh thanh tịnh ấy.
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu hành cao sâu) có bốn hạnh. Bốn hạnh ấy là gì? Một là hạnh ba-la-mật (ba-la-mật nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ các pháp tu được thực hành đến mức hoàn hảo, đưa đến giải thoát). Hai là hạnh trợ bồ-đề (các pháp tu hỗ trợ cho sự giác ngộ). Ba là hạnh thần thông (các năng lực siêu phàm). Bốn là hạnh điều phục chúng sinh.
Hạnh ba-la-mật là phương tiện (cách thức khéo léo để đạt mục đích) của nguyện. Hạnh trợ bồ-đề là phương tiện của việc tu đạo. Hạnh thần thông là phương tiện điều phục tâm. Phương tiện điều phục tâm là phương tiện làm cho tâm bồ-đề (tâm quyết chí cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) được bền chắc.
Này thiện nam tử, thế nào gọi là đàn ba-la-mật (bố thí ba-la-mật, sự cho tặng được thực hành đến mức hoàn hảo)? Đàn ba-la-mật chính là hạnh thanh tịnh. Nó phá được tâm ngu si, tu được tâm xả (tâm buông bỏ, sẵn lòng cho đi). Tu tâm xả rồi thì có thể cho đi tất cả. Nếu có Bồ-tát có thể cho đi tất cả, thì đạt được bốn loại tâm không phân biệt. Bốn loại ấy là gì? Một là không phân biệt chúng sinh. Hai là không phân biệt pháp. Ba là không phân biệt tâm. Bốn là không phân biệt nguyện. Đó là bốn loại.
Không phân biệt chúng sinh là không nghĩ: người này đáng cho, người kia không đáng cho; người này cho nhiều, người kia cho ít; người này cho thứ tốt, người kia cho thứ kém; người này cho với lòng cung kính, người kia cho với lòng khinh thường; người này cho trọn, người kia cho một nửa; người này giữ giới, người kia phạm giới; người này là phước điền (ruộng phước, tức người xứng đáng được cúng dường để sinh ra phước báu), người kia không phải phước điền; người này được quả báo lớn, người kia không được quả báo lớn; người này có chánh kiến (thấy biết đúng đắn), người kia có tà kiến (thấy biết sai lệch); người này thuộc chánh tụ (nhóm chúng sinh chắc chắn đi theo đường chánh đến giác ngộ), người kia thuộc tà tụ (nhóm chúng sinh chắc chắn sa vào đường tà).
Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát có được tâm như vậy, thì gọi là tâm không phân biệt, tâm không kiêu mạn, tâm không phân cao thấp, tâm không vướng mắc. Đó là tâm bình đẳng, tâm chân chính; bình đẳng trong bố thí và giữ giới, bình đẳng trong lòng từ và lòng bi, không phân biệt gì cả, giống như hư không. Đó gọi là không phân biệt chúng sinh.
Không phân biệt pháp là: Bồ-tát không bao giờ phân biệt rằng người chịu nhận pháp thì giảng cho, người không chịu nhận thì không giảng; người nhận pháp thì cấp cho thứ họ cần, người không nhận pháp thì không cung cấp. Bồ-tát không bao giờ xét rằng phàm phu (người thường chưa giác ngộ) thì không nên ban cho, còn bậc hiền thánh thì mới nên bố thí. Đó gọi là không phân biệt pháp.
Không phân biệt tâm là: xem tâm của mọi chúng sinh đều bình đẳng; không vì mong được đền đáp mà cho; không tham đắm cả bên trong lẫn bên ngoài; không vì danh tiếng mà cho; không cầu quả báo mà cho; vật mình yêu quý cho đi rồi không hối tiếc; vì muốn thu phục, gần gũi chúng sinh mà thực hành bố thí. Đó gọi là không phân biệt tâm.
Không phân biệt nguyện là: khi bố thí, không vì muốn được thân Đế Thích, thân Phạm Vương, thân Chuyển Luân Vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp), thân Ma (Ma vương, vị trời chuyên ngăn trở người tu hành), thân trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) hay thân đại thần; cũng không vì muốn được đại tự tại, không vì muốn có đông quyến thuộc, không vì muốn sinh lên cõi trên; không vì Thanh văn thừa (con đường tu của người nghe lời Phật dạy mà tự giải thoát cho riêng mình) hay Bích-chi-phật thừa (con đường của người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy và không giáo hóa rộng rãi); cho đến cũng không vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật) mà thực hành bố thí. Đó gọi là không phân biệt nguyện.
Này thiện nam tử, khi Bồ-tát ma-ha-tát tu bố thí mà thành tựu đầy đủ bốn điều như vậy, thì xa lìa được tám tà kiến. Một là ngã kiến (chấp rằng có một cái "tôi" thật sự). Hai là chúng sinh kiến (chấp rằng có chúng sinh thật sự). Ba là thọ mạng kiến (chấp rằng có một mạng sống thật, tồn tại suốt một đời). Bốn là sĩ phu kiến (chấp rằng có một con người chủ thể thật đứng ra làm và chịu quả). Năm là thường kiến (chấp rằng mọi thứ còn mãi không đổi). Sáu là đoạn kiến (chấp rằng chết là hết, không còn gì). Bảy là hữu kiến (chấp rằng các pháp thật có). Tám là vô kiến (chấp rằng các pháp hoàn toàn không có). Đó là tám điều.
Bồ-tát lại xa lìa được bốn loại công đức: một là công đức của phàm phu; hai là công đức của Thanh văn; ba là công đức của Duyên giác (tức Bích-chi-phật); bốn là công đức còn vướng dư tập (tập khí còn sót lại).
Bố thí như vậy rồi, Bồ-tát không thấy bốn tướng: một là tướng thường còn; hai là tướng vui; ba là tướng có ngã (có cái "tôi"); bốn là tướng trong sạch. Bồ-tát làm thanh tịnh được bốn pháp: một là thân thanh tịnh; hai là miệng thanh tịnh; ba là tâm thanh tịnh; bốn là nguyện thanh tịnh. Bồ-tát xa lìa ba chướng ngại: một là chướng ngại vì mong quả báo; hai là chướng ngại của Thanh văn; ba là chướng ngại vì tâm hối tiếc.
Này thiện nam tử, khi Bồ-tát tu bố thí như vậy thì xa lìa ba nỗi sợ: một là nỗi sợ kiêu mạn; hai là nỗi sợ tăng thượng mạn (chưa chứng đắc mà tự cho mình đã chứng đắc); ba là nỗi sợ ma nghiệp (những việc của ma, tức mọi điều ngăn trở việc tu hành).
Khi Bồ-tát tu bố thí như vậy thì có đủ bốn loại ấn (dấu ấn xác nhận sự hiểu biết đúng): một là ấn nội không (thấy thân tâm bên trong mình là không, không có thực thể cố định); hai là ấn ngoại không (thấy mọi vật bên ngoài là không); ba là ấn chúng sinh không; bốn là ấn bồ-đề không.
Bố thí như vậy thì có đủ bốn sự tinh tấn: một là vì làm cho chúng sinh được đầy đủ mà tinh tấn; hai là vì giữ gìn Phật pháp mà tinh tấn; ba là vì muốn có đủ ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp phụ (các đặc điểm tốt đẹp nơi thân Phật) mà tinh tấn; bốn là vì làm thanh tịnh cõi Phật mà tinh tấn.
Khi ấy lại có đủ bốn niệm (bốn điều luôn ghi nhớ trong tâm): một là nhớ đến tâm bồ-đề; hai là nhớ đến việc muốn thấy Phật; ba là tâm luôn nhớ đến lòng từ; bốn là nhớ đến việc lìa phiền não.
Bố thí như vậy thì làm thanh tịnh ba việc: một là thân mình; hai là thân người khác; ba là bồ-đề. Bố thí như vậy thì làm thanh tịnh bốn trí: một là trí biết rõ các cõi; hai là trí làm cho chúng sinh được đầy đủ; ba là trí về nguyện; bốn là trí trợ giúp bồ-đề. Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát thực hành được những pháp như vậy, thì làm thanh tịnh được đàn ba-la-mật.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh thi ba-la-mật (trì giới ba-la-mật, sự giữ giới được thực hành đến mức hoàn hảo)? Này thiện nam tử, có một loại thanh tịnh: đó là Bồ-tát thương xót mọi chúng sinh trong thế gian, lòng thương ấy hơn cả lòng từ của Thanh văn và Bích-chi-phật; phá được ma nghiệp, điều phục các chúng sinh, có đủ kho báu công đức vô lượng, không hề buông lung.
Lại có hai loại: một là đối với mọi chúng sinh không sinh tâm ác; hai là điều phục chúng sinh, khiến họ hướng về bồ-đề.
Lại có ba loại: một là thân thanh tịnh, vì xa lìa mọi nghiệp ác của thân; hai là miệng thanh tịnh, vì xa lìa mọi nghiệp ác của miệng; ba là ý thanh tịnh, vì xa lìa mọi tham lam, giận dữ và tà kiến.
Lại có bốn loại: một là khuyên các chúng sinh giữ gìn giới cấm; hai là khuyên các chúng sinh giữ đầy đủ giới thanh tịnh; ba là điều phục được những người hủy phạm giới; bốn là thấy người giữ giới thì cúng dường, cung kính, tôn trọng, khen ngợi.
Lại có năm loại: một là giữ giới rồi không sinh kiêu mạn; hai là thấy người phạm giới không sinh khinh thường; ba là thấy người giữ giới thì tâm không ganh tỵ; bốn là không bao giờ cầu Thanh văn thừa; năm là không nghĩ đến Bích-chi-phật thừa.
Lại có sáu loại: một là niệm Phật (luôn nhớ nghĩ về Phật), để vượt lên trên giới (?); hai là niệm Pháp, để khi đã lỡ vượt giới thì tâm không bị hối hận dày vò (?); ba là niệm Tăng (đoàn thể những người xuất gia tu hành), để có thể giữ đầy đủ giới của Như Lai; bốn là niệm giới, để không cầu quả báo của các cõi còn sinh tử; năm là niệm bố thí, để có thể cho đi tất cả; sáu là niệm chư thiên (các vị trời), vì muốn có đầy đủ các pháp lành.
Lại có bảy loại: một là tin sâu vào tất cả Phật pháp; hai là siêng năng tinh tấn để đạt được Phật pháp; ba là có đủ trí tuệ để biết mọi Phật pháp; bốn là nghe xong có thể giảng nói mọi Phật pháp; năm là cúng dường cha mẹ, thầy dạy, người trên và hòa thượng (vị thầy truyền giới, dạy dỗ người xuất gia); sáu là sợ nghiệp ác ở đời này và đời sau; bảy là có tâm biết hổ thẹn.
Lại có tám loại: một là không vì lợi dưỡng (lợi lộc và sự cung phụng) mà phô bày điều kỳ lạ để mê hoặc người; hai là không nói chuyện riêng của mình, vì đã lìa bỏ tất cả; ba là không khen ngợi sự cúng dường, vì tâm biết đủ; bốn là sống theo thánh chủng (lối sống thanh đạm, biết đủ của các bậc thánh), vì ưa thích pháp lành; năm là theo pháp đầu-đà (lối tu khổ hạnh, giảm tối đa nhu cầu ăn, mặc, ở), không tiếc thân mạng; sáu là ưa thích chỗ vắng lặng, xa lìa chuyện bàn tán việc đời; bảy là tận đáy lòng ưa thích giáo pháp, vì chán ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc – toàn bộ các cõi sinh tử); tám là hết lòng giữ gìn giáo pháp, không tiếc thân mạng.
Lại có chín loại: một là xa lìa chín tâm ác, vì đã vượt qua chín chỗ ở của chúng sinh (chín cảnh giới mà chúng sinh trong ba cõi cư trú); hai là nhớ nghĩ sự thanh tịnh; ba là nhớ nghĩ việc tu tập; bốn là làm tăng trưởng pháp lành; năm là tâm ưa vắng lặng; sáu là lìa sức nóng thiêu đốt của phiền não; bảy là trang nghiêm xá-ma-tha (thiền chỉ, phép tu làm tâm dừng lặng, an định vào một chỗ); tám là siêng năng tinh tấn; chín là không lừa dối chúng sinh.
Lại có mười loại: một là làm thanh tịnh ba nghiệp của thân (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm); hai là làm thanh tịnh bốn nghiệp của miệng (không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác độc, không nói lời thêu dệt); ba là làm thanh tịnh ba nghiệp của ý (không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lệch); bốn là xa lìa ganh tỵ; năm là lìa tâm dua nịnh quanh co; sáu là hết lòng nhớ nghĩ giới; bảy là vì giữ giới mà siêng năng tinh tấn; tám là nói lời dịu dàng để điều phục chúng sinh; chín là nhận thân làm người sai bảo cho chúng sinh; mười là đối với các phước điền không sinh khinh mạn.
Này thiện nam tử, Bồ-tát tu hạnh thi ba-la-mật có hai loại hạnh thanh tịnh: một là có tâm, có tướng và có trang nghiêm, tức thà bỏ thân mạng chứ không bao giờ hủy phạm giới; hai là không tâm, không tướng và không trang nghiêm, tức đối với mọi pháp tâm không dính mắc. Lại có hai loại: một là làm thanh tịnh nội nhập (các giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); hai là không cầu mọi ngoại nhập (các đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm xúc chạm, và các ý niệm). Lại có hai loại: một là luôn nguyện giữ tâm bồ-đề; hai là không chấp vào hình tướng của giới vốn hướng về bồ-đề (?).
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục ba-la-mật, sự nhẫn chịu được thực hành đến mức hoàn hảo)? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát bị mắng mà không mắng lại, vì nghiệp của miệng đã thanh tịnh; bị đánh mà không đánh trả, vì nghiệp của thân đã thanh tịnh; bị người giận mà không giận lại, vì nghiệp của ý đã thanh tịnh.
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát tuy bị mắng nhục mà không đáp trả, là vì bảo vệ chúng sinh; chịu mọi đòn roi đau đớn mà không trả thù, là vì giữ gìn cho đời sau; bị chặt tay chân mà vẫn giữ lòng từ, không giận, là vì giữ gìn bồ-đề. Thấy người đến xin, tâm không sinh bực giận, là vì thực hành tứ nhiếp (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời yêu thương, làm việc lợi ích cho họ, cùng làm việc với họ), vì sinh lòng từ, vì làm tăng trưởng đạo bồ-đề, vì phá tâm keo kiệt tham lam và phá ma nghiệp.
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát tu niệm Phật rồi, thực hành nhẫn nhục, chịu đựng mọi khổ đau, là để được thân Phật. Này thiện nam tử, lại có Bồ-tát tu nhẫn nhục vì muốn có đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có). Lại có Bồ-tát tu nhẫn nhục vì muốn thành tựu tiếng rống sư tử lớn (ví lời thuyết pháp không sợ hãi của Phật, khiến mọi tà thuyết phải khiếp phục). Lại có vị tu nhẫn để biết ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) mà không ngăn ngại. Lại có vị tu nhẫn để được sức đại từ đại bi (lòng thương yêu ban vui và lòng xót thương cứu khổ rộng lớn). Lại có vị tu nhẫn để có đủ nhất thiết trí (trí tuệ biết tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật).
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát có đủ hai sức mạnh thì thành tựu được nhẫn: một là sức trí tuệ; hai là sức tu tập. Nhờ sức trí tuệ mà quán xét thân và tâm, nên thành nhẫn. Nhờ sức tu tập mà không dính mắc vào các pháp, nên thành nhẫn.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát có nhẫn thanh tịnh thì quán thấy được rằng trong mọi pháp không hề có chúng sinh, cho nên tu nhẫn. Tất cả các pháp, bản tánh vốn giải thoát; cho nên Bồ-tát quán mọi pháp đều không có nhẫn cũng không có giận. Nếu đối với các pháp tâm không dính mắc, thì gọi là nhẫn.
Này thiện nam tử, Bồ-tát có hai loại nhẫn: một là quán đúng như pháp thân (thân chân lý của Phật, tức bản thể chân thật của mọi sự); hai là quán đúng như pháp giới (toàn thể mọi pháp, xét về bản tánh chân thật của chúng). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán được hai pháp như vậy, thì gọi là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh sằn-đề ba-la-mật.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn ba-la-mật, sự siêng năng được thực hành đến mức hoàn hảo)? Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với mọi việc tu hành không ngừng nghỉ, không hối tiếc; đối với các pháp lành tâm không biết chán đủ; cũng vui thích tu năm ba-la-mật kia (bố thí, trì giới, nhẫn nhục, thiền định, trí tuệ); luôn cầu trang nghiêm mọi pháp lành; giữ gìn chánh pháp và vui thích giảng nói; điều phục chúng sinh, tâm không hề nghỉ ngơi; vượt hơn Thanh văn thừa và Bích-chi-phật thừa; giữ gìn chánh pháp của mọi Đức Phật; tu các hạnh khổ mà tâm không hối tiếc; không bao giờ đánh mất căn lành từ xưa; học hỏi rộng rãi mà tâm không mệt chán; làm người chạy việc cho mọi người mà không buồn phiền hối tiếc — đó gọi là tinh tấn.
Tinh tấn như vậy, thế nào gọi là thanh tịnh? Nếu có thể quán thân như bóng hình phản chiếu; miệng không nói năng, tâm hoàn toàn thanh tịnh; dùng tận trí (trí biết rõ rằng phiền não đã dứt hết) mà quán các pháp đã diệt; dùng vô sinh trí (trí biết rõ rằng phiền não sẽ không còn sinh lại) mà biết các cõi sinh tử đã chấm dứt. Khi quán như vậy thì trang nghiêm được ba loại tinh tấn: một là trang nghiêm về bản thể; hai là trang nghiêm về giác ngộ; ba là trang nghiêm về phân biệt.
Lại có ba loại tinh tấn không dính mắc: một là không dính mắc mắt; hai là không dính mắc hình sắc; ba là không dính mắc thức (sự nhận biết của mắt). Cho đến ý và pháp cũng như vậy. Đó gọi là tinh tấn không nắm giữ cũng không buông bỏ. Có đủ sự siêng năng tinh tấn như vậy rồi thì: không nắm giữ bố thí, không buông bỏ keo kiệt; không nắm giữ giữ giới, không buông bỏ phạm giới; không nắm giữ nhẫn nhục, không buông bỏ giận dữ; không nắm giữ tinh tấn, không buông bỏ biếng nhác; không nắm giữ thiền định, không buông bỏ tâm tán loạn; không nắm giữ trí tuệ, không buông bỏ ngu si; không nắm giữ pháp lành, không buông bỏ pháp ác; không nắm giữ Phật đạo, không buông bỏ hai thừa (Thanh văn và Duyên giác). Đó gọi là hai loại siêng năng tinh tấn. Hai loại tinh tấn này có thể làm đầy đủ Phật pháp. Lại có hai loại nữa là bên trong và bên ngoài. Nếu Bồ-tát tu được sự siêng năng tinh tấn như vậy, thì gọi là hạnh tỳ-lê-da ba-la-mật thanh tịnh.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh thiền ba-la-mật (thiền định ba-la-mật, sự tu định tâm được thực hành đến mức hoàn hảo)? Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nắm lấy các thiền chi (các yếu tố cấu thành một tầng thiền định, như sự hướng tâm, sự quán sát, niềm hỷ, niềm an lạc, sự nhất tâm), quán xét các thiền chi; quán xong thì nhập định; đã nhập định rồi thì không tham đắm sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm nhóm hợp thành con người: thân vật chất, cảm giác, tri giác, các hoạt động tâm ý, sự nhận thức) — đó gọi là thiền.
Không phải thiền dính mắc vào mắt cho đến dính mắc vào ý, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào hình sắc cho đến dính mắc vào pháp, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào đất, nước, lửa, gió, hư không, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào mặt trời, mặt trăng, Đế Thích, Phạm Thiên, Tự Tại Thiên (vị trời Đại Tự Tại, chúa tể ở tầng trời cao của cõi Sắc), đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc (cõi trời cao nhất, chỉ còn tâm thức, không có thân hình), đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào bên này bên kia, đó gọi là thiền. Không phải thiền quán xét thân tâm, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào trên dưới, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào bốn thủ (bốn sự chấp giữ: chấp giữ dục lạc, chấp giữ các quan điểm, chấp giữ các giới cấm sai lầm, chấp giữ cái "tôi"), đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào tướng chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu, ta, người, đó gọi là thiền. Không phải thiền dính mắc vào thường kiến, đoạn kiến, hữu kiến, vô kiến, đó gọi là thiền.
Không phải thiền dứt sạch lậu (phiền não làm tâm rỉ chảy, khiến trôi lăn trong sinh tử) một cách rốt ráo, đó gọi là thiền. Không phải thiền đi vào định tụ (nhóm những người chắc chắn chứng quả giải thoát của hàng Thanh văn), đó gọi là thiền. Không phải thiền chứng quả sa-môn (các quả vị chứng đắc của người tu theo hàng Thanh văn, cao nhất là A-la-hán).
Thiền như vậy không phải là thiền hành trì rốt ráo (?); gọi là thiền điều phục bằng không (không: thấy các pháp không có thực thể cố định), mà không phải thiền chân không; gọi là thiền điều phục bằng vô tướng (không bám vào hình tướng), mà không phải thiền chân vô tướng; gọi là thiền điều phục bằng vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác), mà không phải thiền chân vô nguyện. Bồ-tát này thành tựu đầy đủ đại từ đại bi, và thiền thấy mọi hạnh đều là không.
Thế nào gọi là có đủ "mọi thứ đều không"? Nếu có thể không chấp vào bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, phương tiện; từ, bi, hỷ, xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo việc lành của người, buông xả bình đẳng); tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), bồ-đề; sự trang nghiêm của trí tuệ và thệ nguyện; xá-ma-tha và tỳ-bà-xá-na (thiền quán, dùng trí tuệ soi xét thật tướng của sự vật); giải thoát và hổ thẹn — thì đó gọi là phương tiện, tam-muội (trạng thái tâm an định sâu), thần thông và trí vô ngại của chư Phật.
Bồ-tát thu nhận được mười lực, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật) và mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với hàng khác); không bị hai thừa làm ô nhiễm; dứt các tập khí; có đủ trí thần thông lớn vô lượng; là nơi nương tựa của mọi chúng sinh; trang nghiêm pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian); khéo điều phục mọi chúng sinh; vượt qua bốn dòng nước dữ (bốn thứ cuốn trôi chúng sinh: dục lạc, sự hiện hữu, tà kiến, vô minh) trong biển lớn sinh tử; cắt đứt mọi sự trói buộc; làm thanh tịnh bản tánh của các pháp. Đó gọi là bản tánh vắng lặng.
Không phải là vắng lặng nhờ hướng về pháp; mà đối với pháp được nắm lấy thì mang tánh buông bỏ; đối với pháp sáng rõ thì như kẻ mù; đối với pháp được nghe thì như kẻ điếc; đối với pháp siêng năng điều phục thì dừng lại; mát mẻ, diệt tận, vắng lặng; điều phục được sự bừng cháy (?). Đó gọi là mọi hạnh đều không.
Này thiện nam tử, ví như mọi chúng sinh trong tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới) đều giỏi vẽ. Trong đó có người giỏi trát vữa, có người giỏi mài màu, có người biết vẽ thân mà không biết vẽ tay chân, có người biết vẽ tay chân mà không biết vẽ mặt mũi. Bấy giờ có một vị vua đem một tấm vải bông (?) trao cho mọi người và bảo rằng: "Ai biết vẽ thì hãy cùng tụ họp lại, vẽ hình ta trên tấm vải này." Lúc ấy mọi người đều kéo đến tụ họp, ai giỏi gì thì cùng góp sức làm phần ấy. Có một người thợ vẽ vì bận việc nên rốt cuộc không đến được. Mọi người vẽ xong, cùng đem dâng lên vua.
Này thiện nam tử, có thể nói là mọi người đều tụ họp lại vẽ không? — Bạch Thế Tôn, không thể. — Này thiện nam tử, Ta nói ví dụ này mà ý nghĩa chưa rõ. Này thiện nam tử, chỉ vì một người không đến, nên không thể nói là tất cả đã tụ họp lại vẽ, cũng không thể nói bức tượng đã hoàn thành. Người tu hành Phật pháp cũng như vậy: nếu có một hạnh chưa thành tựu thì không gọi là đầy đủ chánh pháp của Như Lai. Vì thế phải có đủ mọi hạnh thì mới gọi là thành tựu bồ-đề cao tột." Khi Phật nói pháp này, sáu vạn Bồ-tát đối với mọi hạnh đều đạt được sự thấy "không" trọn vẹn.
"Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát làm thanh tịnh bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ ba-la-mật, trí tuệ hoàn hảo thấy rõ thật tướng của mọi sự)? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát có đủ mười hai loại tuệ: một là biết quá khứ không ngăn ngại; hai là biết vị lai không ngăn ngại; ba là biết hiện tại không ngăn ngại; bốn là biết pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) không ngăn ngại; năm là biết pháp vô vi (những gì không do tạo tác, không sinh không diệt) không ngăn ngại; sáu là biết mọi việc làm của thế gian không ngăn ngại; bảy là biết pháp xuất thế gian không ngăn ngại; tám là biết biện tài (tài giảng nói, biện luận) không ngăn ngại; chín là biết sự thật không ngăn ngại; mười là biết thế đế (chân lý theo cách hiểu quy ước của thế gian) không ngăn ngại; mười một là biết đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, tuyệt đối) không ngăn ngại; mười hai là biết căn tánh lanh lợi hay chậm lụt của chúng sinh không ngăn ngại. Đó gọi là tuệ.
Cái khó phá thì phá được, cái khó quán thì quán được, cái khó hiểu thì hiểu được, ví như kim cương không gì phá hoại nổi — đó gọi là trí tuệ xuất thế gian. Đó là trí tuệ rốt ráo; là trí tuệ của tâm hiểu biết chân thật về mọi chúng sinh; khó thực hành, khó đi vào, khó thấy được, rất sâu xa, khó học tập; là chánh kiến, là chánh tụ; xa lìa mọi kiến chấp và tập khí; tự mình biết rõ, biết và thấy tâm của mọi chúng sinh; đối với pháp trí (trí hiểu về các pháp) và nghĩa trí (trí hiểu ý nghĩa của các pháp) không tham đắm; là ánh sáng rộng lớn, không tranh chấp, không chật hẹp; khéo biết thời tiết mà lại vượt lên trên thời tiết; giữ gìn kho tàng chánh pháp; là giác ngộ rốt ráo, giác ngộ chân chính, giác ngộ chân thật; xa lìa mọi cấu bẩn, không bị ai chê trách; là một hạnh mà không có hạnh (?), là hạnh của mọi chúng sinh, là hạnh không để lại dấu chân.
Tuy lìa mọi hạnh thế gian, mà cũng không xa lìa mọi việc làm của thế gian. Tuy lìa các thế giới, mà không lìa cõi Phật. Tuy lìa mọi sự trang nghiêm của các hạnh, mà cũng không xa lìa việc điều phục chúng sinh. Tuy lìa các hạnh, mà không lìa hạnh lành. Tuy lìa nhân duyên của các hoạt động trong tâm chúng sinh, mà không lìa việc biết rõ hoạt động trong tâm chúng sinh. Tuy lìa các hạnh thế gian, mà không lìa pháp thế gian. Tuy lìa mọi thân, mà vẫn đi vào tâm chúng sinh. Đó gọi là tuệ.
Trí tuệ như vậy rất khó đạt được. Nếu căn lành chưa thuần thục thì không bao giờ đạt được. Người không thường xuyên tu pháp lành cũng không thể đạt được trí tuệ như vậy. Chỉ dưới cội bồ-đề (cây nơi Phật thành đạo) mới đạt được. Trí tuệ ấy biết chân thật bản tánh của các pháp, được chư Phật hộ trì, đưa sang đến bờ bên kia (bờ giải thoát), biết mọi pháp và ban cho vị cam lộ. Vì thế gọi là bát-nhã ba-la-mật.
Này thiện nam tử, trí tuệ như vậy biết rõ rốt ráo mọi duyên, mọi tướng, mọi hoạt động trong tâm của tất cả chúng sinh. Vì lẽ ấy mà gọi là trí tuệ. Trí tuệ như vậy có hai sự vắng lặng: một là biết tướng ngăn ngại là vắng lặng; hai là biết tướng không ngăn ngại là vắng lặng. Lại có hai loại: một là thanh tịnh vì không còn giác quán (sự suy xét thô và tế của tâm); hai là thanh tịnh vì lìa mọi kiến chấp.
Bồ-tát ma-ha-tát có trí tuệ như vậy luôn dạo đi trong các căn tánh lanh lợi hay chậm lụt của chúng sinh, trong tâm chúng sinh, trong mọi pháp, quán thấy các phiền não chính là trí tuệ. Bồ-tát tuy ở trong các cõi, nhưng phần nhiều ở trong cảnh giới Phật; khéo quán thấy mười phương thế giới; lìa mọi thứ che lấp tâm (như tham dục, giận dữ, mê mờ uể oải, xao động bồn chồn, nghi ngờ); đó đều là gốc rễ của mọi Phật pháp; có đủ mọi Phật pháp cao tột; không học các pháp mà cũng không lìa các pháp; không phá hoại một pháp nào, cũng không tạo thành một pháp nào. Bồ-tát thành tựu trí tuệ như vậy thì làm được công đức, đọc tụng và giảng nói được mọi Phật pháp, đạt được mọi phước đức, tu thành được mọi pháp lành. Đó gọi là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh bát-nhã ba-la-mật."
Khi Phật nói pháp này, hai vạn hai nghìn chúng sinh phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; tám nghìn Bồ-tát đạt được vô sinh nhẫn (sự an trú vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt); năm trăm vị tỳ-kheo (tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ) dứt sạch phiền não, tâm được giải thoát; mười nghìn vị trời và người chứng quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả của hàng Thanh văn, bậc đã bước vào dòng thánh). Bấy giờ tất cả chư thiên và loài người đồng thanh nói: "Bạch Thế Tôn, nếu có người tin được kinh này, nên biết người ấy được chư Phật hộ trì, huống chi là người có thể thọ trì, đọc tụng, chép viết và cúng dường kinh."
"Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát làm thanh tịnh hạnh trợ bồ-đề? Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát tu thân niệm xứ (phép chú tâm quán sát thân; đây là một trong bốn niệm xứ – bốn đối tượng để chú tâm quán sát là thân, cảm thọ, tâm và các pháp) có hai loại hạnh: một là hạnh bất tịnh; hai là hạnh tịnh. Hạnh bất tịnh là quán thân không sạch, đầy những thứ hôi thối dơ bẩn, vô thường, không bền vững, lừa gạt phàm phu. Hạnh tịnh là Bồ-tát ma-ha-tát suy nghĩ rằng: "Nay ta nhờ thân không sạch này mà sẽ được thân Phật thanh tịnh, được pháp thân thanh tịnh, thân công đức thanh tịnh, thân mà mọi chúng sinh đều thích nhìn thấy."
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán thân nơi thân rồi, làm thanh tịnh được hai hạnh: một là vô thường; hai là thường. Bồ-tát ma-ha-tát quán thân là vô thường, chắc chắn sẽ phải chết. Quán như vậy rồi, không vì thân mà tạo các nghiệp ác, không sống bằng tà mạng (cách kiếm sống bất chính). Bồ-tát tu ba pháp bền chắc: một là thân bền chắc; hai là mạng bền chắc; ba là của cải bền chắc. Quán như vậy rồi, Bồ-tát có thể làm người hầu hạ sai bảo cho chúng sinh, liền xa lìa được sự quanh co của thân, miệng, ý. Bồ-tát quán thân vô thường như vậy thì được vô lượng công đức như thế.
Thế nào là thường? Bồ-tát ma-ha-tát quán vô thường rồi thì được thân thường còn. Nhờ vô thường mà được thân công đức. Nhờ vô thường mà không làm đứt dòng giống Phật, dòng giống Pháp, dòng giống Tăng. Này thiện nam tử, lại nữa, thường chính là vô tận; vô tận chính là vô vi; vô vi chính là chỗ đi đến của nhất thiết trí; chỗ đi đến của nhất thiết trí chính là không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy các pháp không có thực thể, không có hình tướng để bám, không có gì để mong cầu). Lại nữa, thường chính là hư không. Bồ-tát ma-ha-tát quán mọi pháp như hư không. Đó gọi là hạnh thường của Bồ-tát ma-ha-tát.
Này thiện nam tử, lại có Bồ-tát tu thân niệm xứ, quán xét thân của mọi chúng sinh rốt cuộc đều sẽ là thân Phật Như Lai. Như thân Như Lai, pháp thân cũng vậy; như hai thân ấy, thân ta cũng vậy. Đó gọi là Bồ-tát quán thân vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy). Lúc ấy những pháp lành Bồ-tát đạt được, dù nhiều hay ít, đều là vô lậu. Đem các pháp ấy phát nguyện hồi hướng (đem công đức của mình hướng về một mục tiêu) đến nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi pháp trong mọi chi tiết, tức trí tuệ của Phật). Đã được vô lậu rồi thì không bao giờ khởi lậu nữa.
Lậu ở đây là ba lậu: dục lậu (phiền não gắn với ham muốn ở cõi Dục), hữu lậu (phiền não gắn với sự tồn tại ở cõi Sắc và cõi Vô sắc) và vô minh lậu (sự mê muội không thấy chân lý). Bồ-tát biết rõ ba lậu rồi, vì chúng sinh mà sinh vào cõi Dục, nhưng cũng không bị dục lậu làm ô nhiễm. Cõi Sắc và cõi Vô sắc cũng như vậy. Còn vô minh lậu thì đã nhổ tận gốc. Vì sao vậy? Vì nhổ được vô minh nên không còn kiến lậu (phiền não do các quan điểm sai lầm).
Bồ-tát ma-ha-tát tu thân niệm rồi, trong thân này không thấy có ta và cái của ta, nên không sinh kiêu mạn. Vì lìa ta và cái của ta, nên không cầu, không lấy mọi của cải. Vì không cầu, không lấy, nên không tranh giành gì với vật. Vì không tranh giành nên chính là vắng lặng. Vắng lặng chính là nhẫn nhục. Ở trong nhẫn nhục thì không cao không thấp. Không cao không thấp tức là trụ đúng như pháp. Trụ đúng như pháp là không làm pháp lành cũng không làm pháp ác. Đã không cao không thấp rồi thì được bạn lành; được bạn lành rồi thì gặp thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt mình tu hành); nhờ gặp thiện tri thức mà được nghe chánh pháp; nhờ nghe chánh pháp mà không đem tâm có lậu hướng về các pháp có lậu. Đó gọi là vượt qua cảnh giới của các lậu.
Vượt qua cảnh giới lậu rồi thì thường vào thiền định. Đã vào định rồi, cho đến một pháp cũng không khởi giác quán. Vì không có giác quán nên không tạo ra một pháp nào, không làm biến đổi một pháp nào. Đó gọi là đúng như pháp. Đó gọi là mọi pháp bình đẳng. Nếu đạt được sự bình đẳng của các pháp như vậy, thì gọi là nhất thiết trí. Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán thân niệm xứ được như vậy, thì gọi là quán thân nơi thân.
Này thiện nam tử, kế đó Bồ-tát quán thọ niệm xứ (chú tâm quán sát cảm thọ – các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ). Đối với người có cảm thọ, Bồ-tát sinh lòng từ bi và nói với các chúng sinh rằng: "Niềm vui rốt ráo là dứt mọi cảm thọ. Nếu ai dứt được mọi cảm thọ, đó chính là niềm vui thường còn."
Lúc ấy, tùy theo người có cảm thọ mà Bồ-tát sinh lòng từ bi. Khi mình hay người khác nhận cảm thọ vui, thì lìa tâm ái luyến mà sinh lòng từ. Khi nhận cảm thọ khổ, thì lìa tâm giận dữ mà sinh lòng bi. Khi nhận cảm thọ không khổ không vui, thì lìa tâm vô minh mà sinh tâm xả. Vì thế, Bồ-tát khi nhận cảm thọ vui không sinh tham đắm; khi nhận cảm thọ khổ không sinh giận dữ; khi nhận cảm thọ không khổ không vui không sinh vô minh.
Lúc ấy Bồ-tát quán mọi cảm thọ là vô thường, khổ, vô ngã. Thấy người nhận cảm thọ vui thì biết đó là khổ. Thấy người nhận cảm thọ khổ thì như mụn nhọt, như vết lở. Thấy cảm thọ không khổ không vui là không vắng lặng. Quán cảm thọ vui chính là vô thường; quán cảm thọ khổ chính là trống không; cảm thọ không khổ không vui chính là vô ngã.
Quán như vậy rồi, Bồ-tát thấy các cảm thọ ấy chính là không có cảm thọ; thấy mọi cảm thọ đều là hữu vi. Đã là hữu vi thì có sinh, có diệt, tan rã, rỉ chảy, không tồn tại lâu. Quán như vậy rồi, không thấy có ta, không thấy có người nhận cảm thọ. Đó gọi là phương tiện trí tuệ lớn của Bồ-tát. Nhờ phương tiện này mà thấy mọi cảm thọ là vô thường, sinh diệt; quán mọi pháp đều là trống không: không có cảm thọ, không có người nhận cảm thọ, không có việc làm, không có người làm; theo duyên mà sinh, theo duyên mà diệt; không thuộc về ai, không nắm giữ gì; đối với các nhân duyên không khởi giác quán. Vì không có giác quán, nên nói rằng: "Các pháp nhân duyên đều là không."
Khi Bồ-tát ma-ha-tát quán như vậy thì thành tựu thọ niệm xứ, làm cho thân tâm đều được vắng lặng, biết rõ mọi hạnh. Đó gọi là nhất thiết trí. Đó gọi là quán thọ nơi thọ.
Thế nào là Bồ-tát tu tâm niệm xứ (chú tâm quán sát tâm)? Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong tâm bồ-đề, quán bản tánh của tâm ấy: không thấy tâm ở nơi nội nhập, không thấy tâm ở nơi ngoại nhập, không thấy tâm ở nơi cả nội lẫn ngoại nhập, không thấy tâm ở trong các ấm (năm ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), không thấy tâm ở trong các giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu thức nhận biết). Đã không thấy rồi, liền suy nghĩ: "Tâm và duyên (đối tượng mà tâm hướng đến) là khác nhau hay không khác? Nếu tâm khác với duyên, thì trong cùng một lúc phải có hai tâm. Nếu tâm chính là duyên, thì không thể quay lại quán chính tâm mình được, giống như đầu ngón tay không thể tự chạm vào chính nó. Tâm cũng như vậy."
Quán như vậy rồi, thấy tâm không trụ, vô thường, biến đổi; chỗ duyên đến thì diệt. Liền biết tâm này không phải do duyên sinh, cũng không phải không do duyên sinh; không phải thường, không phải đoạn; không phải trong, không phải ngoài; không phải có, không phải không. Quán tâm như vậy mà không trở ngại việc biết đúng như pháp rằng tâm vốn vắng lặng. Đó gọi là Bồ-tát tu quán tâm nơi tâm.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán tâm không phải là sắc, không thể nhìn thấy, không phải là giác quán. Đó gọi là Bồ-tát tu tâm niệm xứ. Tâm như vậy thì tâm số (các trạng thái tâm phụ thuộc đi kèm với tâm, như cảm giác, tri giác, tham, giận…) cũng như vậy. Tâm số như vậy thì các hoạt động của tâm cũng như vậy. Hoạt động của tâm như vậy thì các pháp mà tâm mong cầu cũng như vậy. Các pháp mong cầu như vậy thì bồ-đề cũng như vậy. Bồ-đề như vậy thì mọi pháp lành cũng như vậy.
Bồ-tát quán tâm như con khỉ (nhảy nhót không yên), như nét vẽ trên nước (vừa vẽ đã tan), như giọt sương buổi sáng (chóng tan), như ong chúa (?), như cá mẹ (?) (ví tâm dẫn dắt, sinh ra vô số niệm tưởng); như dòng sông (chảy mãi không dừng), như ánh nắng dợn (ảo ảnh); như sự tưởng nhớ việc ở xa, đi một mình, không có thân; luôn xoay chuyển không ngừng; tham đắm các cõi, lần lượt sinh diệt. Bồ-tát thu nhiếp được vô lượng tâm như vậy, khiến chúng trụ vào một chỗ, không động, không chuyển, không rỉ chảy, không sai lạc, không rối loạn, không tán loạn. Đó gọi là xá-ma-tha.
Nếu Bồ-tát quán được như vậy, thì gọi là thành tựu tâm niệm xứ, quán tâm nơi tâm; gọi là biết cảnh giới của tâm; gọi là biết pháp giới của tâm; gọi là biết tướng chân thật của tâm; gọi là biết bản tánh chân thật của tâm. Đó chính là cái biết rộng lớn, là cái biết chân thật thanh tịnh; biết rõ, biết thật, biết đúng như huyễn. Đó gọi là biết pháp, gọi là biết bản tánh của tâm, gọi là biết tâm đã dứt hết, gọi là cái biết không nắm giữ, cái biết không vướng mắc.
Quán như vậy rồi, Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết bản tánh tâm của mọi chúng sinh; biết rồi thì tùy theo chỗ thích hợp mà giảng pháp cho họ. Như biết bản tánh tâm mình, thì biết bản tánh tâm của mọi chúng sinh cũng như vậy. Như tự biết tướng tâm mình, thì biết tướng tâm của mọi chúng sinh cũng như vậy. Như biết tâm mình là không, thì biết tâm của mọi chúng sinh là không cũng như vậy. Như quán tâm mình bình đẳng, thì quán tâm của mọi chúng sinh bình đẳng cũng như vậy. Quán như vậy rồi mà không lay động pháp giới. Đó gọi là Bồ-tát tu tâm niệm xứ, quán tâm nơi tâm.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát tu pháp niệm xứ (chú tâm quán sát các pháp, tức mọi hiện tượng của thân tâm và thế giới)? Bồ-tát ma-ha-tát quán như vầy: pháp sinh ra, pháp diệt đi, đều không có ta, chúng sinh, thọ mạng, sĩ phu; không sinh, không diệt, không mất, không ra. Đó gọi là pháp tánh (bản tánh chân thật của các pháp). Nếu cầu pháp thì gọi là pháp sinh ra; nếu không cầu pháp thì gọi là pháp diệt đi. Dù là lành hay không lành, sinh ra là do duyên, diệt đi cũng do duyên.
Khi quán như vậy thì quán ba hạnh: hạnh ác, hạnh thiện và hạnh bất động (hạnh tu thiền định sâu, đưa đến các cõi trời Sắc và Vô sắc, tâm không lay động). Trong ba hạnh này, ta sẽ luôn làm hạnh phước thiện, tức là mười pháp lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác độc, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không thấy biết sai lệch).
Mười pháp lành là: làm thanh tịnh nghiệp của thân, vì muốn cầu ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp của Như Lai, không ai làm hại được; làm thanh tịnh nghiệp của miệng, để mọi lời nói ra đều được mọi người vui nghe nhận; làm thanh tịnh nghiệp của tâm, để tâm bình đẳng với mọi chúng sinh, thường vào thiền định; làm thanh tịnh bốn trí vô ngại (bốn trí giảng nói không ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn ngữ, về tài biện luận); vì làm thanh tịnh lòng từ nên ban cho chúng sinh niềm vui thường còn; vì làm thanh tịnh lòng bi nên trong vô lượng đời vì chúng sinh mà chịu khổ, tâm không hối tiếc; làm thanh tịnh mười lực, để biết căn tánh lanh lợi hay chậm lụt của chúng sinh; làm thanh tịnh bốn vô sở úy, để biết chúng sinh có chướng ngại hay không có chướng ngại; làm thanh tịnh mười tám pháp bất cộng, để biết ba đời không ngăn ngại; làm thanh tịnh mọi Phật pháp, để không chúng sinh nào có thể hơn được.
Bồ-tát ma-ha-tát quán được như vậy thì đối với các pháp lành và các công đức không sinh chán đủ; gần gũi hạnh lành; xa lìa hạnh ác và tập khí phiền não; biết rõ chân thật về hạnh bất động; tuy biết mà không tham, tâm được tự tại; tùy theo nguyện mà sinh ra, chứ không phải sinh ra do nghiệp kết buộc; vì chúng sinh mà sinh vào cõi Dục.
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát có được phương tiện khéo léo, quán pháp niệm xứ, tu tập và trang nghiêm các pháp trợ bồ-đề, xa lìa mọi cấu bẩn ngăn trở bồ-đề. Được công đức ấy thì không dính mắc thường kiến, không dính mắc đoạn kiến; lìa hai kiến ấy mà đi theo trung đạo (con đường giữa, lìa hai cực đoan).
Trung đạo có hai pháp: một là niệm bất thiện (sự tác ý sai lầm, không đúng lẽ); hai là vô minh. Ở trong hai pháp này mà tâm không buông lung, gọi là trung đạo. Lại có hai pháp: một là hành (các hoạt động tạo nghiệp); hai là thức (thức tái sinh). Lại có hai pháp: một là danh sắc (thân và tâm lúc mới hình thành); hai là lục nhập (sáu giác quan). Lại có hai pháp: một là xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng); hai là thọ (cảm thọ). Lại có hai pháp: một là ái (sự khao khát); hai là thủ (sự chấp giữ). Lại có hai pháp: một là hữu (sự hiện hữu, tức nghiệp dẫn đến đời sau); hai là sinh. Lại có hai pháp: một là già; hai là chết. Ở trong các cặp hai pháp này mà không buông lung, gọi là trung đạo.
Trung đạo như vậy, trí tuệ thế gian không thể thấy được; không thể nói ra, không thể chỉ bày; không có hình dáng, không có màu sắc, không có nơi chốn, không nắm lấy, không buông bỏ; trong sạch, vắng lặng. Này thiện nam tử, trung đạo không thể dùng mắt thấy, cho đến không thể dùng thân xúc chạm; cũng không có chỗ đến; vừa là thế gian vừa là xuất thế gian (?); không thể nói ra; không nhiều không ít; cho nên gọi là trung đạo.
Này thiện nam tử, có ta và không có ta gọi là hai bên. Nếu có người nói: không thường không đoạn, không phải mạng sống không phải sĩ phu, không phải tưởng không phải không tưởng, không phải giác không phải không giác, không phải thật không phải hư, không phải đây không phải kia, không phải có không phải không, không phải hữu vi không phải vô vi, không phải hạnh không phải không hạnh, không phải sinh tử không phải Niết-bàn — mà cũng không chấp làm theo như thế — thì gọi là trung đạo.
Lại nữa, này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát quán pháp nơi pháp thì không phân biệt pháp giới. Như pháp giới, thì chúng sinh giới (toàn thể các chúng sinh) cũng như vậy. Hai giới như vậy gọi là hư không giới. Mọi pháp đều đi vào pháp giới. Pháp giới chính là chúng sinh giới; chúng sinh giới chính là không phân biệt. Đó gọi là quán xét mọi pháp. Thấy bình đẳng mọi giới, đó chính là pháp giới. Tuy thấy rõ ràng mà tâm không dính mắc; vì không dính mắc nên không phân biệt.
Bồ-tát ma-ha-tát không dùng nhục nhãn (mắt thịt bình thường), thiên nhãn (mắt của chư thiên, thấy được xa và xuyên qua vật cản), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy được lẽ không) để quán pháp niệm xứ. Vì sao vậy? Vì ba loại mắt ấy không có hình tướng. Vì thế quán pháp thì dùng pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ mọi pháp để cứu độ chúng sinh). Tuy biết rõ ràng mà tâm không dính mắc; tuy không dính mắc mà không mất pháp giới. Đó gọi là trí Phật. Biết được pháp giới sâu xa như vậy mà cũng không mất niệm về nhất thiết trí. Đó gọi là Bồ-tát tu pháp niệm xứ, quán pháp nơi pháp.
Này thiện nam tử, vì sao Bồ-tát ma-ha-tát tu tập bốn niệm xứ này? Là vì muốn xa lìa bốn điên đảo (bốn cách thấy ngược với sự thật: cho cái không sạch là sạch, cái khổ là vui, cái vô thường là thường, cái vô ngã là có ngã). Tu thân niệm xứ để lìa điên đảo cho là sạch. Tu thọ niệm xứ để lìa điên đảo cho là vui. Tu tâm niệm xứ để lìa điên đảo cho là thường. Tu pháp niệm xứ để lìa điên đảo cho là có ngã.
Lại để lìa bốn loại thức ăn (bốn thứ nuôi dưỡng sự sống và vòng sinh tử). Tu thân niệm xứ để lìa đoàn thực (thức ăn vật chất nhai nuốt). Tu thọ niệm xứ để lìa xúc thực (sự tiếp xúc làm nuôi dưỡng). Tu tâm niệm xứ để lìa thức thực (thức nuôi giữ sự sống). Tu pháp niệm xứ để lìa tư thực (ý chí mong muốn làm nuôi dưỡng).
Lại xa lìa bốn chỗ trụ của thức (bốn chỗ mà thức nương bám vào). Tu thân niệm xứ để lìa việc thức trụ nơi sắc. Tu thọ niệm xứ để lìa việc thức trụ nơi thọ. Tu tâm niệm xứ để lìa việc thức trụ nơi tưởng. Tu pháp niệm xứ để lìa việc thức trụ nơi hành.
Lại lìa năm ấm. Tu thân niệm xứ để xa lìa sắc ấm. Tu thọ niệm xứ để xa lìa thọ ấm. Tu tâm niệm xứ để xa lìa thức ấm. Tu pháp niệm xứ để lìa tưởng ấm và hành ấm. Đó gọi là Bồ-tát làm thanh tịnh hạnh bốn niệm xứ.
Này thiện nam tử, thế nào là Bồ-tát tu hạnh bốn chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính)? Bồ-tát ma-ha-tát luôn vui thích tu tập mọi pháp lành: pháp ác chưa sinh thì siêng năng tinh tấn để nó không sinh; pháp ác đã sinh thì siêng năng tinh tấn để xa lìa nó; pháp lành chưa sinh thì siêng năng tinh tấn để nó sinh ra; pháp lành đã sinh thì siêng năng tinh tấn để nó tồn tại không mất.
Này thiện nam tử, Bồ-tát ma-ha-tát trong vô lượng đời đã tu tập hạnh lành, vì thế bản tánh vốn lành, không cần dùng phương tiện để khiến điều ác không sinh. Nếu có Bồ-tát tu bốn chánh cần thì tâm được tự tại. Gọi là bốn chánh cần là vì lúc ấy tâm và tâm số của Bồ-tát hòa hợp cùng đi với đại từ đại bi, nên gọi là chánh cần.
Kế đó Bồ-tát lần lượt tu tập bốn như ý túc (bốn nền tảng của thần thông, giúp đạt được điều mong muốn như ý): một là dục (ý muốn); hai là tâm; ba là tinh tấn; bốn là tuệ. Chuyên nhớ, hết lòng nhớ nghĩ về bồ-đề, đó gọi là dục. Vì tu đại bi nên cảm thấy tâm nhẹ nhàng linh hoạt, đó gọi là tâm. Xa lìa pháp ác, đó gọi là tinh tấn. Vì có được phương tiện nên gọi là tuệ.
Bồ-tát tu bốn như ý túc rồi thì được bốn sự tự tại. Một là tự tại về thọ mạng. Vì tự tại nên tuy sinh ra với mạng ngắn mà vẫn tự được sống lâu. Để điều phục chúng sinh, Bồ-tát giảng chánh pháp cho người sống lâu; trong thân sống lâu lại có thể hiện ra mạng ngắn. Bồ-tát sinh ra ở đâu, dù ở cõi trời hay cõi người, đều được tự tại về mạng sống.
Hai là thân được tự tại. Vì tự tại nên tùy ý tạo ra thân, tùy ý tạo ra hình sắc, vì chúng sinh mà thị hiện oai nghi (dáng vẻ cử chỉ khi đi, đứng, nằm, ngồi). Nếu Bồ-tát muốn có thân giống như các chúng sinh, thì cao lớn hay nhỏ bé đều làm được cả.
Ba là được tự tại về pháp. Vì tự tại nên biết được mọi pháp thế gian và xuất thế gian; chỉ bày cho chúng sinh mọi việc của thế gian, mà đối với hạnh xuất thế gian tâm cũng không thoái lui. Bồ-tát biết rõ mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả của vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết) rất sâu xa, được trí vô ngại, có thể vì chúng sinh nói nhiều loại pháp. Vô lượng chúng sinh nghe pháp ấy rồi đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Bốn là được tự tại về nguyện. Vì tự tại nên có thể khiến bốn biển lớn hợp lại thành một biển, mà không đến không đi, không chút lay động, vẫn y như cũ không khác. Cũng có thể khiến mọi núi Tu-di trong tam thiên đại thiên thế giới hợp lại thành một núi, mà không đến không đi, không chút lay động, vẫn y như cũ không khác; đối với cõi trời Tứ Thiên Vương (cõi của bốn vị vua trời giữ bốn phương, ở lưng chừng núi Tu-di) và cõi trời Ba Mươi Ba (cõi trời Đao-lợi trên đỉnh núi Tu-di) không hề gây trở ngại. Nếu muốn khiến cả tam thiên đại thiên thế giới đều biến thành vàng báu, bảy báu (vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, ngọc đỏ, mã não), gỗ chiên-đàn (gỗ đàn hương thơm quý), hoa, hương, chuỗi ngọc; hư không, nước, lửa đều thành tựu theo ý muốn. Đó gọi là Bồ-tát được bốn sự tự tại.
Này thiện nam tử, nếu Bồ-tát được bốn như ý túc, thì được gặp mặt chư Phật mười phương, cùng nói chuyện, cùng đi đứng ở một chỗ. Đối với mọi vị Phạm Thiên, Đế Thích, bốn vị Thiên Vương, a-tu-la (loài thần có sức mạnh, hay gây chiến với chư thiên), càn-thát-bà (thần âm nhạc, sống bằng hương thơm), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát, hình dạng nửa người nửa thú), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn) cũng đều như vậy.
Thế nào là làm thanh tịnh và trang nghiêm bốn như ý túc? Này thiện nam tử, đó là: cúng dường cha mẹ, hòa thượng, thầy dạy, người trên và người có đức; thấy chúng sinh thì chủ động hỏi thăm trước; nói năng mềm mỏng, nói sao làm vậy; nhìn chúng sinh với tâm bình đẳng; có tâm lành, tâm ngay thẳng, tâm cung kính, tâm biết hổ thẹn; xa lìa tham dục, giận dữ, ngu si; không lừa dối, không tham lam, không ganh ghét, không keo kiệt; lo việc của người như việc của chính mình; người không có thế lực thì giúp sức cho họ; chỗ lầy lội thì đào sửa đất đá; sông, suối, kênh, rạch thì bắc cầu; hoặc lấy thân mình cõng qua, hoặc cấp thuyền đưa sang; thường cho chúng sinh những vật họ cần dùng.
Miệng không nói chuyện suy sụp, khổ não của người khác; cũng không chê bai châm chọc tội lỗi người ta đã phạm; có người phạm tội thì giúp họ trừ bỏ đúng theo pháp; ngăn các phiền não không cho khởi lên; vật mình quý trọng có thể đem cho người, cho rồi tâm không hối tiếc; vì chúng sinh mà phát nguyện hồi hướng; với lòng tin, đem điều lành khuyên bảo chúng sinh; không tiếc thân mạng; ít muốn, biết đủ; đối với lợi lộc của người khác tâm không mong cầu; thường nghĩ đến việc xuất gia và cũng khuyên chúng sinh xuất gia; nhớ nghĩ thiện tri thức, không có ý rời bỏ; đối với kẻ oán và người thân đều bình đẳng không khác.
Dùng các loại xe cộ cấp cho người đi đường; người kiệt sức thì cho giường và đồ nằm; người sợ hãi thì cứu giúp che chở; nhìn mọi chúng sinh như nghĩ đến cha mẹ mình; không khinh người phạm giới; cho của cải người nghèo; người bệnh tật gầy yếu thì cấp thuốc men; làm ơn cho người mà không tự kể công; không bao giờ làm đứt dòng giống Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng); thường nhớ nghĩ về vô vi; xa lìa việc đời và mọi pháp xấu ác, không lành; không bị pháp thế gian làm ô nhiễm; không mất niệm chí thành hướng về bồ-đề. Đó gọi là hạnh trang nghiêm, làm thanh tịnh bốn như ý túc.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập (bộ kinh Đại thừa rộng lớn, gom tập nhiều pháp hội), quyển thứ hai mươi lăm.
Kinh Đại Phương Đẳng Đại Tập, quyển thứ hai mươi sáu.
Đời Bắc Lương (một triều đại nhỏ ở vùng Hà Tây, Trung Quốc, thế kỷ thứ năm), ngài Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video