Kinh Tự Tại Vương Bồ-tát, quyển hạ
Ngài Cưu-ma-la-thập, bậc Tam tạng (bậc thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) đời Diêu Tần, dịch.
Này Tự Tại Vương (tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật), thế nào là đế trí (trí hiểu thấu Tứ đế — bốn chân lý căn bản Phật dạy: Khổ, Tập, Diệt, Đạo) của Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người tu hạnh giác ngộ, nguyện cứu độ mọi chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn)? Người cầu quả Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự mình thoát khổ, quả cao nhất là A-la-hán) dùng pháp Tứ đế để chứng sự giải thoát (thoát khỏi ràng buộc của phiền não và vòng sinh tử) của Thanh văn. Bồ-tát đạt được Tứ đế ấy mà không chứng lấy sự giải thoát đó (để còn ở lại cứu độ chúng sinh), đó gọi là tự tại. Người cầu quả Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không đi giáo hóa rộng) dùng pháp Tứ đế để chứng sự giải thoát của Bích-chi Phật. Bồ-tát đạt được Tứ đế ấy mà không chứng lấy sự giải thoát đó, đó gọi là tự tại.
Đế trí là: biết và thấy Khổ đế (chân lý về khổ: đời sống có sinh, già, bệnh, chết và mọi nỗi khổ) là hư dối. Thế nào là biết thấy khổ là hư dối, không thật? Vì lúc bám chấp nắm giữ nên mới thành khổ; do điên đảo (cái thấy sai lệch, trái với sự thật) mà có khổ. Nếu Bồ-tát biết khổ vốn không sinh, không khởi, thì gọi là biết thấy Khổ đế.
Thế nào là dứt Tập (Tập đế: chân lý về nguyên nhân gây ra khổ, tức sự tích tụ của phiền não và nghiệp)? Các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) theo chỗ tích tụ mà dứt. Thế nào là Tập? Vì Tập vốn bình đẳng nên sự dứt cũng như vậy. Không từ đâu đến mà gọi là tập, không đi về đâu mà gọi là dứt; đó gọi là bản tánh của các pháp. Trong đó không có một pháp thật nào đã sinh ra rồi phải bị dứt. Do theo sự sai khiến của ái (lòng tham muốn, bám luyến) nên có Tập; nếu dứt được sự sai khiến của ái thì gọi là dứt Tập.
Thế nào là Khổ diệt đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn)? Vì rốt ráo diệt hết khổ và tập mà không có pháp nào phải phá hoại, đó gọi là khổ diệt. Vì tướng của mọi duyên (các điều kiện hợp lại tạo nên sự vật) đều diệt, nên tất cả các pháp đều có tướng diệt như vậy. Ở trong đó không sinh không diệt, gọi là Diệt đế.
Thế nào là Đạo đế (chân lý về con đường tu tập dẫn đến chấm dứt khổ)? Dù dùng con đường nào để tìm cầu tất cả các pháp cũng không nắm bắt được — hoặc thiện hoặc bất thiện; hoặc hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc thế gian) hoặc vô lậu (đã sạch phiền não); hoặc hữu vi (do nhân duyên tạo tác nên có sinh có diệt) hoặc vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt) — đó gọi là Đạo đế. Con đường này bình đẳng, vì không phân biệt tất cả các pháp. Con đường này vắng lặng, vì lìa sự nóng bức của các kết (những sợi dây phiền não trói buộc chúng sinh). Con đường này an vui, vì lìa mọi lo buồn khổ não. Con đường này vô lậu, vì mọi phiền não rỉ chảy đều đã hết. Con đường này những ai còn thấy có cái để nắm được đều không thể đi; vì người thực hành đúng thiền định (pháp tu giữ tâm chuyên chú, lặng yên) thì dễ tu. Con đường này chư Phật không bỏ. Con đường này là vô tướng (không bám vào bất kỳ hình tướng nào), vì dứt mọi tướng; nhờ con đường như vậy mà không rơi vào hai bên đối đãi. Đó gọi là Đạo đế.
Nếu Bồ-tát theo cửa ngõ như vậy mà biết Tứ đế, đó gọi là đế trí. Nếu Bồ-tát trước hết đem Tứ đế giảng cho người cầu Thanh văn, Bích-chi Phật, mà đối với thừa (cỗ xe, tức con đường tu đưa người đến quả vị) ấy cũng không chút tham đắm, đó gọi là đế trí tự tại. Lại nữa, Tự Tại Vương, Bồ-tát biết Thanh văn thừa mà không dừng ở trong đó, biết Bích-chi Phật thừa mà không dừng ở trong đó, biết Phật thừa (con đường đưa đến quả Phật) mà không dừng ở trong đó, đó gọi là đế trí tự tại.
Lại nữa, Tự Tại Vương, nếu dùng một tâm mà biết tâm của tất cả chúng sinh, dùng bản tánh của một tâm mà biết bản tánh của mọi tâm, mà đối với tâm và trí không làm thành hai việc, đó gọi là trí tự tại. Lại có trí tự tại: biết thấy đời quá khứ không chướng ngại mà tâm không chạy về quá khứ; biết thấy đời vị lai không chướng ngại mà tâm không chạy tới vị lai; biết thấy đời hiện tại không chướng ngại mà tâm không dừng ở hiện tại; không đối với quá khứ, vị lai, hiện tại mà khởi hý luận (lời bàn suông, sự phân biệt vô ích). Lại có trí tự tại: biết tất cả pháp hữu vi đều diệt hết, mà không làm hết các thiện căn (gốc rễ lành, tức các việc thiện làm nền cho quả tốt); biết các pháp vốn không sinh mà vẫn dùng các nhiếp pháp (những cách thu phục, gần gũi người khác như bố thí, nói lời yêu thương, làm việc lợi ích, cùng chung sự việc) để thu nhận chúng sinh, đó gọi là trí tự tại. Lại không nhờ người khác mà tự biết tướng rốt ráo diệt của tất cả các pháp, rồi dùng sức trí ấy mà tự mình không diệt (không vội nhập Niết-bàn) để giáo hóa chúng sinh, đó gọi là trí tự tại.
Tự Tại Vương, Bồ-tát ở trong pháp này, nếu muốn được sức trí tự tại mà được tự tại, thì nên làm theo trí, không làm theo ý (tức tâm ý phân biệt, chấp trước). Thế nào là làm theo ý? Mọi ý nghiệp (việc làm của ý) đều là làm theo ý; mọi thức nghiệp (việc làm của tâm thức phân biệt) đều là làm theo ý; mọi tâm nghiệp (việc làm của tâm) đều là làm theo ý. Mọi tâm bám chấp mà khởi lên các thiện căn đều là làm theo ý. Rơi vào chấp kiến mà bố thí, rơi vào chấp tướng mà trì giới (giữ gìn giới luật), dựa vào cái "ta" mà nhẫn nhục, đều là làm theo ý.
"Ta là Bồ-tát" — ấy là làm theo ý. "Ta phát tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật)" — cũng là làm theo ý. "Ta không làm đứt giống Phật, không làm đứt giống Pháp, không làm đứt giống Tăng (Phật, Pháp, Tăng là Tam bảo — ba ngôi quý: đức Phật, giáo pháp và đoàn thể người tu)" — cũng là làm theo ý. "Ta vì lợi ích chúng sinh mà phát tâm" — cũng là làm theo ý. "Ta sẽ độ người chưa được độ, cởi trói cho người chưa được cởi, làm yên người chưa được yên, đưa đến Niết-bàn người chưa đến Niết-bàn" — đều là làm theo ý. "Ta là thí chủ (người bố thí), ta là người trì giới, ta là người nhẫn nhục, ta là người tinh tấn (siêng năng tu tập), ta là người tu định, ta là người tu trí" — đều là làm theo ý. "Ta là người tu từ (thương yêu, ban vui), tu bi (xót thương, cứu khổ), tu hỷ (vui theo điều lành của người), tu xả (buông bỏ, tâm bình đẳng)" — đều là làm theo ý. "Ta là người ít ham muốn, biết đủ, sống xa lìa; người không tu tạp nhạp; người tu hạnh đầu-đà (hạnh khổ tu đơn giản, như đi khất thực, ở nơi thanh vắng, ăn một bữa); người ở a-lan-nhã (chốn rừng vắng yên tĩnh để tu); người giữ cả những giới nhỏ nhặt" — phân biệt như vậy đều là làm theo ý. "Ta là người tu không (quán các pháp không có tự tánh), ta là người tu vô tướng (quán các pháp không có hình tướng cố định), ta là người tu vô tác (không mong cầu, không tạo tác)" — phân biệt như vậy đều là làm theo ý. "Ta là người nói lời chân thật, nói lời đúng sự thật, nói sao làm vậy" — đều là làm theo ý. "Ta là người vượt qua các việc ma, lìa bốn ma (bốn thứ ma phá hoại người tu: ma phiền não, ma thân năm uẩn, ma chết và thiên ma)" — "ta dứt mọi tà kiến, được nhẫn (sự chấp nhận an trú vững vàng nơi chân lý)" — phân biệt như vậy đều là làm theo ý. "Ta sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn khắp của Phật), chuyển pháp luân (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi) độ chúng sinh, sẽ vào vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn thân ngũ uẩn sót lại) mà bát Niết-bàn (nhập diệt hoàn toàn)" — phân biệt như vậy đều là làm theo ý.
Tự Tại Vương, thế nào là trí nghiệp (việc làm theo trí) của Bồ-tát? Theo chỗ mà tâm, ý, thức (các tầng hoạt động phân biệt của tâm) không vận hành tới, đó gọi là trí nghiệp. Bồ-tát thường làm trí nghiệp, không khởi ý nghiệp. Thế nào là trí nghiệp của Bồ-tát? Trí nghiệp của Bồ-tát có hai loại. Hai loại gì? Một là thành tựu chúng sinh; hai là thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) chánh pháp (giáo pháp chân chánh của Phật). Thế nào là thành tựu chúng sinh? Bồ-tát theo chỗ mình hiểu biết mà có thể thành tựu chúng sinh. Thế nào là thọ trì chánh pháp? Nếu không nắm giữ một pháp nào, đó gọi là thọ trì chánh pháp.
Nếu nắm giữ sắc (phần vật chất, thân thể), thì không phải thọ trì chánh pháp. Nắm giữ thọ (cảm giác), tưởng (nhận biết, hình dung), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt nhận biết) — cùng với sắc gọi là năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người — thì không phải thọ trì chánh pháp. Nếu nắm giữ các nhập (mười hai chỗ tiếp xúc: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) và các tánh (tức các giới — mười tám phạm vi gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức), thì không phải thọ trì chánh pháp. Nếu nắm giữ pháp thiện, bất thiện, thì không phải thọ trì chánh pháp. Nếu nắm giữ có tội, không tội; hữu lậu, vô lậu; hữu vi, vô vi; pháp thế gian, pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian), thì không phải thọ trì chánh pháp. Nếu nắm giữ tướng bố thí, thì không phải thọ trì chánh pháp. Nếu nắm giữ giới, nhẫn, tinh tấn, định, trí, thì không phải thọ trì chánh pháp. Vì sao? Mọi duyên (đối tượng) có thể nắm lấy đều chẳng phải pháp, chẳng phải thiện, không phải thọ trì chánh pháp. Vì sao? Pháp mà Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) chứng được là pháp không tướng, không chướng ngại; nếu nắm lấy tướng của duyên thì không phải thọ trì chánh pháp. Trí ở trong việc làm của Bồ-tát như thế gọi là trí nghiệp. Dùng trí như vậy mà làm trí nghiệp, không làm cạn hết trí, đó gọi là trí tự tại.
Tự Tại Vương, thế nào là tuệ tự tại của Bồ-tát ma-ha-tát? Bồ-tát được tuệ tự tại thì có thể biết các pháp, giảng giải câu chữ, vì được sức của bốn trí vô ngại (bốn khả năng hiểu biết và giảng nói không chướng ngại), là: nghĩa vô ngại trí, pháp vô ngại trí, từ vô ngại trí, nhạo thuyết vô ngại trí.
Thế nào là nghĩa vô ngại trí (trí thông suốt ý nghĩa không chướng ngại)? Nếu Bồ-tát đối với mọi lời nói, nương theo nghĩa chứ không nương theo lời. Nghĩa là trí chân chánh đối với tất cả các pháp. Thế nào là trí chân chánh? Đó là cái nghĩa không thể nói ra. Nghĩa ấy ở trong lời nói, không có âm thanh nào khác; vì từ xưa đến nay vốn lìa mọi tướng, nên gọi là nghĩa. Không nên lìa lời mà nương vào nghĩa; tướng bình đẳng trong lời nói chính là nghĩa. Biết được như vậy gọi là nghĩa vô ngại trí. Lại thông đạt nghĩa của tất cả các pháp cũng gọi là nghĩa vô ngại trí.
Thế nào là pháp vô ngại trí (trí thông suốt giáo pháp không chướng ngại)? Bồ-tát nương theo pháp, không nương theo phi pháp. Người nương theo pháp thì không thấy có phi pháp. Vì sao? Vì biết tất cả các pháp lìa tướng, chỉ có tên gọi. Lại nữa, pháp vô ngại là tuy nói ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát) mà không phá hoại pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi pháp). Vì sao? Pháp tánh chỉ là một tánh, tức là vô tướng. Bồ-tát dùng lời để nói pháp, liền biết lời giống như tiếng vang; pháp nào đã nói ra, sự tin hiểu đều đồng với pháp tánh. Đối với trí, đối với lời đều không chướng ngại, đó gọi là pháp vô ngại trí.
Thế nào là từ vô ngại trí (trí thông suốt ngôn từ không chướng ngại)? Biết lời nói của chư thiên (các vị trời); biết lời nói của rồng, dạ-xoa (loài quỷ thần mạnh mẽ, nhanh nhẹn), càn-thát-bà (thần nhạc của trời), a-tu-la (loài thần hay ghen tức, đánh nhau với trời), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca múa), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và loài phi nhân (các loài không phải người); biết lời nói của Đế Thích (vua cõi trời Ba Mươi Ba), Phạm thiên vương (vua cõi trời Phạm thiên), các vị hộ thế (bốn vị thiên vương giữ gìn bốn phương thế gian); biết lời một nghĩa, hai nghĩa, nhiều nghĩa; lời vắn tắt, lời rộng rãi; lời nam, lời nữ, lời không phải nam không phải nữ; lời quá khứ, lời vị lai, lời hiện tại. Tùy theo lời lẽ khéo léo mà khiến người ta hiểu được. Tự mình dùng lời lẽ trong sạch tốt đẹp, cũng không khinh chê lời người khác. Vì sao? Vì biết tất cả các pháp không có lời lẽ. Bồ-tát nghĩ thế này: dùng lời lẽ nói pháp khiến người hiểu được, nhưng pháp ấy trong lời lẽ không thể nắm được, lời lẽ trong pháp cũng không thể nắm được; từ xưa đến nay vốn không có lời lẽ. Nếu có lời lẽ thật, thì không nên dùng lời lẽ hay mà nói pháp không lành. Vì thế nên biết lời lẽ có thể chỉ ra điều thiện điều ác. Lại nữa, từ vô ngại là dùng chính lời lẽ của chúng sinh mà khiến họ thực hành pháp. Vì sao? Pháp không thực hành pháp. Có thể thực hành tất cả các pháp như vậy, dùng lời lẽ nói về sự thực hành này khiến người kia hiểu được, đó gọi là từ vô ngại trí.
Thế nào là nhạo thuyết vô ngại trí (trí vui thích giảng nói không chướng ngại, nói mãi không cùng)? Nếu Bồ-tát đối với mọi văn tự đều có thể vui nói, đối với mọi âm thanh cũng có thể vui nói, đối với mọi danh xưng cũng có thể vui nói, đó gọi là nhạo thuyết. Thế nào là vui? Khi Bồ-tát nói pháp, vui với pháp, vui với sự thật, vui với chân lý. Nếu ai tin thích tu-đa-la (phần kinh văn xuôi trực tiếp nói giáo lý), thì vì họ nói tu-đa-la. Ai tin thích kỳ-dạ (phần kệ tụng lặp lại ý văn xuôi), già-đà (kệ tụng đứng riêng), tệ-ca-lan-nại (phần thọ ký, Phật báo trước sự thành Phật của đệ tử), ưu-đà-na (phần Phật tự nói không ai hỏi), ni-đà-na (phần nói nhân duyên), a-ba-đà-na (phần thí dụ), y-đề-mục-đa-già (phần kể chuyện quá khứ của đệ tử), xà-đà-già (phần kể chuyện tiền thân của Phật), tỳ-phật-lược (phần giảng rộng nghĩa lý sâu xa), a-phù-đà-đạt-ma (phần kể những việc hiếm có, kỳ diệu) — tất cả đều vì họ mà nói. Ai tin thích chuyện quá khứ thì vì họ nói chuyện đời trước.
Tùy theo các căn (khả năng, thiên hướng tinh thần) mà tất cả chúng sinh ưa thích, đều theo chỗ ưa thích mà nói pháp cho họ. Ai thích tín căn (khả năng tin) thì nhân tín căn mà nói pháp; ai thích tấn căn (khả năng siêng năng) thì nhân tấn căn mà nói pháp; ai thích niệm căn (khả năng ghi nhớ, tỉnh giác) thì nhân niệm căn mà nói pháp; ai thích định căn (khả năng giữ tâm chuyên nhất) thì nhân định căn mà nói pháp; ai thích tuệ căn (khả năng hiểu biết sáng suốt) thì nhân tuệ căn mà nói pháp. Các căn như vậy đều nhân theo đó mà nói pháp. Người nặng về dâm dục, phân ra có hai vạn một nghìn loại; Phật biết có tám vạn bốn nghìn căn; Như Lai nhân theo các căn ấy đều có thể vui nói, Bồ-tát kế đó cũng có thể vui nói. Người nặng về sân hận, phân ra có hai vạn một nghìn loại; Phật biết có tám vạn bốn nghìn căn; Như Lai nhân theo các căn ấy đều có thể vui nói, Bồ-tát kế đó cũng có thể vui nói. Người nặng về ngu si, phân ra có hai vạn một nghìn loại; Phật biết có tám vạn bốn nghìn căn; Như Lai nhân theo các căn ấy đều có thể vui nói, Bồ-tát kế đó cũng có thể vui nói. Người có phần pha lẫn (cả tham, sân, si), phân ra có hai vạn một nghìn loại; Phật biết có tám vạn bốn nghìn căn; Như Lai nhân theo các căn ấy đều có thể vui nói, Bồ-tát kế đó cũng có thể vui nói. Tự Tại Vương, đó gọi là nhạo thuyết vô ngại trí.
Trong đây, nghĩa vô ngại, pháp vô ngại, từ vô ngại, nhạo thuyết vô ngại đều lấy tuệ làm gốc, là chỗ tuệ an trú, là chỗ tuệ thâu nhiếp. Bồ-tát nhờ sức tuệ mà dùng bốn tự tại và các tự tại khác đều được tự tại.
"Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật), tuệ lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, tuệ lấy đa văn (nghe nhiều, học rộng giáo pháp) làm gốc, trú ở chỗ đa văn, do đa văn thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, đa văn lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, đa văn lấy thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình trên đường tu) làm gốc, trú ở chỗ thiện tri thức, do thiện tri thức thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, thiện tri thức lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, thiện tri thức lấy lòng cung kính làm gốc, trú nơi lòng cung kính, do lòng cung kính thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, lòng cung kính lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, lòng cung kính lấy thâm tâm (tâm sâu xa, tha thiết hướng về đạo) làm gốc, trú nơi thâm tâm, do thâm tâm thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, thâm tâm lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, thâm tâm lấy tâm ngay thẳng chất phác làm gốc, trú nơi ngay thẳng, do ngay thẳng thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, ngay thẳng lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, ngay thẳng lấy đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả) làm gốc, trú nơi đại bi, do đại bi thâu nhiếp." "Bạch Thế Tôn, đại bi lấy gì làm gốc? Trú ở chỗ nào? Do chỗ nào thâu nhiếp?" "Tự Tại Vương, đại bi lấy chúng sinh làm gốc, trú nơi chúng sinh, do chúng sinh thâu nhiếp. Vì sao? Tự Tại Vương, Bồ-tát vì muốn độ tất cả chúng sinh nên sinh tâm đại bi, sinh tâm nhất thiết trí (tâm cầu trí tuệ biết tất cả, tức trí của Phật). Đó gọi là tuệ tự tại của Bồ-tát."
Lại nữa, Bồ-tát tuệ tự tại, nhờ tuệ tự tại nên nhân một pháp môn mà trong một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài) hoặc chưa đến một kiếp, dùng đủ loại lời lẽ khác nhau mà nói rộng các pháp, đối với thật tướng (bản chất chân thật của các pháp) không hề sai lạc. Bồ-tát có khi muốn không hiện thân mà nói pháp cho chúng sinh, hoặc từ các lỗ chân lông trên thân phát ra tiếng pháp, tùy theo chỗ hành của chúng sinh mà nói pháp. Bồ-tát có khi muốn hiện thân mà nói pháp cho chúng sinh, thì tất cả luận sư ngoại đạo (những người theo các đạo ngoài Phật giáo) đều không thể vặn hỏi đến cùng.
Lại nữa, những điều do các tiên nhân ngoại đạo làm ra, như kinh chú thuật Mạn-đa-la (thần chú), kinh Vi-đà (bộ kinh thánh của đạo Bà-la-môn), hoặc các ngữ luận (sách về ngôn ngữ, luận lý), hoặc bát-truy (?), hoặc các thần thông (năng lực siêu phàm), hoặc các môn trí thuật, hoặc kinh về mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh, hoặc kinh đoán mộng, hoặc kinh về động đất, hoặc chú thuật Đà-ma-đà (?), hoặc kinh nghe tiếng quạ đoán việc, hoặc kinh về chim thú, hoặc kinh về rồng, càn-thát-bà, dạ-xoa nhập vào thân người, hoặc kinh xem tướng vua, hoặc kinh xem điềm được mùa hay đói kém, hoặc các kinh về du hý giải trí (?) — những sách vở trí thức thế gian như thế, cùng với tài nghệ, văn chương, toán số, cách xem sắc tướng, âm nhạc, ca múa, đàn không hầu, đàn tranh, ống sáo, các khúc điệu uốn chuyển của âm thanh (?) — Bồ-tát dù chuyển sang thân đời khác, tự nhiên trong tâm đều thông hiểu. Nhờ sức tuệ nên đều biết được, đều hiện ra được, đều thấu suốt được. Bồ-tát tuy biết những phương thuật như vậy, nhưng không làm phiền não chúng sinh, cũng không cho đó là con đường trong sạch nhiệm mầu.
Tự Tại Vương, Bồ-tát tuệ tự tại cùng ở, cùng ngồi với trăm nghìn vạn vị Phạm vương, tự hiện thân mình cùng họ đàm luận, mà không bám vào ánh sáng, công đức, tướng mạo của Phạm vương; còn các Phạm vương thì đón đưa Bồ-tát, sinh lòng tôn kính. Như vậy, ở tất cả các cung trời, Bồ-tát đều hiện sức tự tại mà cũng không bám chấp, chỉ khởi ý tưởng vô thường (không bền lâu), khổ, không (không có thực thể), vô ngã (không có cái "ta" chân thật), nương vào pháp vô sinh (pháp không sinh không diệt), nương vào tâm độ tất cả chúng sinh. Tự Tại Vương, đó gọi là tuệ tự tại của Bồ-tát.
Lại nữa, Tự Tại Vương, Bồ-tát tuệ tự tại, đối với các cung trời mà ma (ma vương, kẻ chuyên phá hoại người tu đạo) có được, lại khiến chúng thù thắng hơn, tự hiện thân mình hơn hẳn mọi thứ ma có đến trăm nghìn vạn lần, khiến bọn ma sinh lòng khao khát, sinh lòng tham đắm; dùng sự trang nghiêm ấy mà phá tâm kiêu mạn của ma, khiến chúng an trú nơi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, sau đó mới nói pháp.
Tự Tại Vương, tuệ là pháp mà Bồ-tát dùng khắp mọi việc. Khi bố thí, khi nhận, khi đem việc bố thí hồi hướng (hướng công đức về mục đích giác ngộ hoặc cho chúng sinh), ở chỗ ấy ắt phải dùng tuệ. Khi tự giữ giới, dạy người giữ giới, đem việc giữ giới hồi hướng, ở chỗ ấy cũng phải dùng tuệ. Khi tu nhẫn nhục, dạy người nhẫn nhục, đem việc nhẫn hồi hướng, ở chỗ ấy cũng phải dùng tuệ. Khi tự tinh tấn, dạy người tinh tấn, đem việc tinh tấn hồi hướng, ở chỗ ấy cũng phải dùng tuệ. Khi tự tu thiền, dạy người tu thiền, đem việc tu thiền hồi hướng, ở chỗ ấy cũng phải dùng tuệ. Khi đọc các kinh, khi nói pháp cho người khác, khi theo điều đã nghe mà dùng tuệ chánh niệm (giữ tâm tỉnh giác đúng đắn); trong mọi lúc đi, đứng, ngồi, nằm, mọi oai nghi (cử chỉ, phép tắc đúng mực), mọi tâm buông xả, đều phải dùng tuệ.
Bồ-tát có sức tuệ là người có sức của mọi pháp lành. Bồ-tát tuệ tăng thượng (tuệ vượt trội) thì đối với tất cả các pháp được tự tại vượt trội. Bồ-tát tuệ tự tại thì đối với tất cả các pháp có thể đi lại tự tại. Bồ-tát nắm giữ sức tuệ thì biết Phật có thể chống lại quân ma. Bồ-tát có tuệ thì tự tại làm theo các pháp mà không cần dùng sức, như người bắn mũi tên lên trời, lúc tên rơi xuống không cần đến sức của cây cung. Bồ-tát cũng như vậy, nhờ sức tuệ mà khiến trí tự tại đi vào các pháp lành. Khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành đạo dưới cội Bồ-đề), được sức trí ấy; nhờ sức ấy mà dùng tay phải làm chấn động thế giới mười phương, phá tan đại quân ma, được mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có). Nhờ mười lực ấy mà tất cả trời người không ai khuất phục được.
Tự Tại Vương, đây là giới tự tại, thần thông tự tại, trí tự tại, tuệ tự tại. Nếu người không gieo thiện căn thì không thể được nghe kinh điển như thế này. Tự Tại Vương, nếu người được nghe kinh này mà lòng vui mừng, nên biết người ấy sẽ được bốn tự tại, nhờ tự tại ấy mà hiện sức tự tại. Vì sao? Tự Tại Vương, các tự tại này tất cả Thanh văn, Bích-chi Phật đều không có.
Bấy giờ Bồ-tát Tự Tại Vương nghe Phật dạy, lòng rất vui mừng, chắp tay lễ kính, chiêm ngưỡng dung nhan tôn quý của Phật, mắt không rời giây lát, mà thưa rằng: "Bạch Thế Tôn, Phật nay có sức bốn tự tại này, nguyện tất cả chúng sinh cũng sẽ được sức bốn tự tại này." Phật dùng thần lực khiến Bồ-tát Tự Tại Vương có đầy vạt áo những hoa thơm sắc đẹp đủ loại, đem rải lên Phật và các Bồ-tát. Những ai được hoa rải tới đều thành màu vàng, ba mươi hai tướng tốt (ba mươi hai đặc điểm thân tướng tốt đẹp của bậc vĩ nhân, của Phật) trang nghiêm thân họ. Trên không trung, trăm nghìn vạn ức chư thiên đồng thanh khen rằng: "Nếu có chúng sinh tin nhận sức bốn tự tại như thế này, phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì những chúng sinh ấy lấy sự trang nghiêm của Phật mà tự trang nghiêm. Vì sao? Vì bốn tự tại này đều thuận theo tâm nhất thiết trí. Bạch Thế Tôn, nếu xưa kia Phật không phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì các chúng sinh này làm sao được nghe kinh nói về các tự tại không thể nghĩ bàn như thế?"
Các thiên tử (các vị trời) khen xong, Phật bảo Bồ-tát Tự Tại Vương: "Ta nhớ đời quá khứ, trước Phật Nhiên Đăng (vị Phật thời xa xưa đã thọ ký cho Phật Thích-ca), có vị Phật thứ bảy mươi hiệu là Phổ Tịnh Quang Vương Như Lai, cũng giảng rộng pháp bốn tự tại này. Lúc ấy có vị Bồ-tát tên là Trí Hành Túc cũng đem pháp này hỏi Phật. Khi Phật nói pháp này, tám nghìn Bồ-tát được bốn tự tại này và vô sinh pháp nhẫn (sự chấp nhận và an trú vững chắc nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt); ba vạn hai nghìn người phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tự Tại Vương, ta vào lúc ấy mới nghe bốn tự tại này, nghe rồi thọ trì, đến thời Phật Nhiên Đăng mới được đầy đủ. Vì thế, Tự Tại Vương, hoặc ở đời nay, hoặc sau khi ta diệt độ, có người một lòng cầu Phật đạo mà thọ trì kinh này, nên biết người ấy sẽ mau được vô sinh pháp nhẫn."
Khi nói kinh Tự Tại Vương này, ba vạn hai nghìn trời và người phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Các thiên tử vì cúng dường Phật nên trổi trăm nghìn thứ nhạc, mưa hoa trời. Nhờ thần lực của Phật, từ các thứ nhạc phát ra tiếng như vầy: "Nếu có chúng sinh nghe kinh Tự Tại Vương này, tin hiểu thọ trì, nên biết người ấy các căn sáng suốt lanh lợi, ưa thích Phật pháp, trí tuệ rộng lớn, được thiện tri thức che chở, đã gieo sâu thiện căn, đối với các chúng sinh đi theo con đường đại bi."
Bấy giờ Bồ-tát Tự Tại Vương bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Phật có mười lực, bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi giảng pháp giữa đại chúng), mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng có, không chung với người khác). Bồ-tát cũng có mười lực, bốn vô sở úy, mười tám pháp bất cộng chăng?" Phật bảo Tự Tại Vương: "Có những Bồ-tát a-bệ-bạt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường tu), đã tu tập lâu dài, được vô sinh pháp nhẫn, trú ở địa thứ tám (bậc thứ tám trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát), sắp vào địa thứ chín, được Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ viên mãn đưa sang bờ giác ngộ) và phương tiện (cách khéo léo giáo hóa) che chở. Những Bồ-tát như vậy thì có thể thành tựu đầy đủ mười lực, bốn vô sở úy, mười tám pháp bất cộng của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, thế nào là mười lực của Bồ-tát? Vì cầu tát-bà-nhã (nhất thiết trí, trí biết tất cả của Phật) nên có sức phát tâm sâu xa bền chắc. Vì đầy đủ lòng từ nên có sức không bỏ tất cả chúng sinh. Vì không cầu mọi lợi lộc cúng dường, vì bỏ mọi thứ trang sức tốt đẹp của thế gian, nên đầy đủ sức đại bi. Vì tin tất cả Phật pháp, vì có thể thành tựu pháp ấy, vì tâm không thoái lui chìm đắm, nên đầy đủ sức đại tinh tấn. Vì thực hành niệm, an, tuệ (?), vì không phá oai nghi, nên trú ở sức thiền định bất động. Vì lìa hai bên cực đoan, vì thuận theo pháp duyên sinh (mọi pháp đều do nhân duyên hợp lại mà sinh), vì dứt mọi tà kiến, không phân biệt hý luận, nên đầy đủ sức Bát-nhã ba-la-mật. Vì thành tựu chúng sinh, vì chịu vô lượng sinh tử, vì tu tập công đức lành không biết chán, vì tin hiểu pháp hữu vi như giấc mộng, nên có sức không mỏi mệt trong sinh tử. Vì quán tướng các pháp, vì không ta, không người, không chúng sinh, vì tin hiểu pháp không sinh không khởi, vì tin thích lý luận về pháp vô sinh, nên có sức vô sinh pháp nhẫn. Vì vào các pháp không, vô tướng, vô tác, vì quán các cửa giải thoát, vì được sự hiểu biết thấy biết về Thanh văn thừa và Bích-chi Phật thừa, nên được sức các cửa giải thoát. Vì đối với pháp sâu xa không chạy theo trí của người khác, vì quán chỗ vận hành của tâm tất cả chúng sinh, nên đầy đủ sức trí vô ngại. Tự Tại Vương, đó gọi là mười lực của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, thế nào là bốn vô sở úy của Bồ-tát? Vì được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ giữ gìn không quên mọi điều đã nghe), vì có thể giữ được mọi điều đã nghe, vì thường không quên mất, nên nói pháp giữa đại chúng không chút sợ hãi. Tùy theo chỗ tin hiểu của tất cả chúng sinh mà nói pháp, như theo bệnh mà bốc thuốc; biết thấy các căn của tất cả chúng sinh, tùy chỗ thích hợp mà nói pháp, nên ở giữa đại chúng không chút sợ hãi. Bồ-tát này nói pháp giữa đại chúng không có chỗ nghi ngại khó khăn: không có ai từ phương đông, phương nam, phương tây, phương bắc đến hỏi mà ta không đáp được, cho đến không có một chút dáng vẻ sợ hãi nào; mặc cho chúng sinh vặn hỏi, theo câu hỏi mà đáp, không chút sợ hãi. Vì khéo dứt được mối nghi, nên nói pháp giữa đại chúng không chút sợ hãi. Tự Tại Vương, đó gọi là bốn vô sở úy của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, thế nào là mười tám pháp bất cộng của Bồ-tát? Bồ-tát từ khi sinh ra đã tự biết bố thí, không cần ai dạy bảo rằng: "Ngươi nên bố thí", tự vui thích buông xả. Giả như ma hóa làm hình Phật đến nói rằng: "Ngươi bố thí sẽ đọa địa ngục", Bồ-tát mà sinh lòng keo kiệt hối tiếc thì không có lẽ ấy. Bồ-tát vui buông bỏ tất cả, chia phát cho người, đem việc bố thí ấy hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không cầu quả báo, vì lợi ích chúng sinh. Đó là pháp bất cộng thứ nhất của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát tự biết giữ giới, không cần ai dạy; tuy không gặp Phật cũng không theo người khác thọ giới, mà khéo giữ gìn tất cả các giới, thường vui giữ giới. Nghĩa là, tuy ở tại gia, giới dạy thế nào đều vâng giữ trọn vẹn; nếu xuất gia thì những điều kinh giới nói, không cần chỉ dạy đều thực hành được; cho đến không vì các duyên giữ mạng sống mà bỏ giới. Các giới đã giữ đều thuận theo Bồ-đề, vì để dứt các việc phá giới của chúng sinh. Đó là pháp bất cộng thứ hai của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, nếu có người nghèo hèn thấp kém, hoặc người chiên-đà-la (hạng người bị xếp thấp nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, làm nghề đồ tể…), người làm thợ, nổi giận làm điều ác, nói lời cay đắng mắng nhục, cắt xẻo thân thể từng đốt từng chi, lúc ấy tâm Bồ-tát không lay động, đối với chúng sinh ấy lòng từ thấm khắp; có sức báo thù mà không làm hại, chỉ nương theo pháp: "Ta vì nhân duyên Phật pháp mà nhẫn chịu nỗi khổ này, cũng nguyện cho người này tâm được lành sạch, phát sự trang nghiêm lớn." Đó là pháp bất cộng thứ ba của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát tuy gặp hoạn nạn gấp rút vẫn cứ tinh tấn, không lười không nghỉ, trọn không sinh tâm thoái lui chìm đắm. Nếu thấy Thanh văn vào Niết-bàn, thấy nỗi khổ não của đời, mà đối với pháp diệt độ của Thanh văn, tâm không tham thích. Nếu thấy Bích-chi Phật diệt độ, lại thấy nỗi khổ não của sinh tử, mà đối với pháp Niết-bàn của Bích-chi Phật, tâm không tham thích. Nếu thấy chư Phật đã thành tựu lợi ích lớn, Phật pháp đầy đủ rồi vào Niết-bàn, tự thấy thân mình chưa đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh hoàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) và các pháp của Phật, đối với pháp ấy tâm cũng không chìm đắm mà siêng năng tinh tấn: "Ta sẽ ở nơi Niết-bàn của Đại thừa (con đường tu lớn của Bồ-tát) mà nhập diệt độ." Đó là pháp bất cộng thứ tư của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát nếu làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chánh pháp), hoặc làm Đế Thích, hoặc làm ma vương, có trăm nghìn thị nữ trổi nhạc trời, hưởng đủ dục lạc, mà thiền định và các tâm vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả trải rộng không giới hạn) đều hiện ở trước, thường vui lìa bỏ chốn ồn ào; đối với sinh tử sinh ý tưởng rất sợ hãi; đối với năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, sự xúc chạm êm ái) sinh ý tưởng rất nhơ uế; đối với năm ấm (tức năm uẩn) sinh ý tưởng kẻ thù; đối với bốn đại (bốn yếu tố cấu thành thân thể: đất, nước, lửa, gió) sinh ý tưởng rắn độc; đối với các nhập sinh ý tưởng xóm làng bỏ trống; đối với quyến thuộc của mình sinh ý tưởng giặc thù; ở giữa cung điện và thị nữ mà như ở giữa đống thây chết. Chỉ cầu thực hành pháp, chỉ cầu thấy Phật, chỉ nghĩ muốn độ tất cả chúng sinh. Từ tiếng nhạc phát ra tiếng pháp thiền định. Có khi ma ngăn che tiếng ấy, thì nhờ sức thiện căn đời trước, ở trên không trung được nghe tiếng Phật, tiếng Pháp, tiếng Tăng; nghe tiếng ấy rồi liền bỏ niềm vui tự tại của thế gian, xuất gia vào rừng. Đó là pháp bất cộng thứ năm của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát ở trong các thiền định thế gian không cho là bền chắc, dùng trí phân biệt mà lìa các tà kiến, nương theo pháp, nương theo nghĩa. Với pháp bất cộng này, cho đến trong mộng cũng không sinh ngã kiến (cái thấy chấp có "ta"), không sinh pháp kiến (cái thấy chấp các pháp là thật). Bồ-tát không bị các kết và sự trói buộc của tà kiến sai khiến, lìa mọi nghi ngờ hối hận; cho đến ác ma cũng không thể che lấp khiến Bồ-tát nghi hối mà lìa chánh pháp. Bồ-tát vì thành tựu chúng sinh, có khi phá oai nghi, mà ở trong đó không có nghi hối. Tự Tại Vương, đó là pháp bất cộng thứ sáu của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát từ khi sinh ra tự được thân trong sạch: lìa sát sinh, không dùng tay chân, dao gậy, gạch đá làm hại ai, thường bỏ dao gậy; của cải nuôi thân đầy đủ không thiếu thốn; một nắm cỏ người không cho thì không lấy; châu báu đầy đất không sinh lòng tham; dù đói nghèo khốn khổ sắp chết cũng không sống bằng tà mạng (cách kiếm sống bất chính). Thường tu phạm hạnh (hạnh trong sạch, lìa dâm dục) cho đến trong ý nghĩ; không nghĩ đến năm dục, lìa các phiền não của dục; không vì duyên năm dục mà làm điều phi pháp; lấy trí làm đầu mà thành tựu thân nghiệp (việc làm của thân) lành. Đó là pháp bất cộng thứ bảy của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát có khẩu nghiệp (việc làm của miệng, tức lời nói) trong sạch: nói lời chân thật, lời đúng sự thật, lời và việc làm khớp nhau, không tự dối mình, không lừa dối chư Phật, chư thiên, rồng, thần, dạ-xoa, càn-thát-bà, a-tu-la, ca-lâu-la, khẩn-na-la, ma-hầu-la-già, người và phi nhân. Bồ-tát không nói hai lưỡi (đâm thọc, gây chia rẽ), nên quyến thuộc thân yêu trước sau không lìa. Bồ-tát không nói lời ác, thường nói lời thương yêu, lời mềm mỏng, lời hòa nhã; không nói lời độc, không nói lời thô; nói lời có lý, lời đem lại an vui, lời chào hỏi trước, lời hòa vui. Đối với các lời ác độc, lời thô lỗ, lời lấn hiếp, lời cay đắng mà người không thích nghe, làm khổ mình khổ người — những lời như vậy trọn không ra khỏi miệng Bồ-tát. Bồ-tát không nói lời vô nghĩa; có thì nói có, không thì nói không. Vì thâm tâm trong sạch nên khẩu nghiệp đều trong sạch. Tự Tại Vương, Bồ-tát nhờ được pháp bất cộng này, nên đời đời sinh ra thường được cái miệng nói theo pháp như vậy, có thể dùng lời ấy khiến người không trong sạch được trong sạch, khiến người đã trong sạch khởi tâm lễ kính cúng dường. Nhờ pháp bất cộng của thâm tâm này nên được cái miệng nói lời thật, mọi điều nói ra đều thật không hư dối. Đó là pháp bất cộng thứ tám của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, tâm Bồ-tát tự tại, được hành động tự tại; không tham của người, không giận dữ làm khổ chúng sinh, thực hành chánh kiến (cái thấy đúng đắn); đối với tâm Bồ-tát, tâm vô đẳng đẳng (tâm của Phật, không gì sánh bằng) trọn không quên mất. Bồ-tát thường lìa mọi tâm dua nịnh cong vạy không ngay thẳng, ngày đêm thường thực hành tâm từ lành sạch. Đó là pháp bất cộng thứ chín của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát sinh ra ở đâu, đối với mọi sách vở, chú thuật, phương thuốc, toán số đều là bậc nhất, bậc trên hết, không cần thầy dạy mà tự biết, đều thông suốt cả. Đối với pháp thế gian và pháp xuất thế gian cũng được trí tuệ không chạy theo người khác, lại không trông chờ nghe lượm lời người khác; thường được chư thiên và người đời chiêm ngưỡng, điều gì Bồ-tát nói ra họ đều theo đó mà học. Đó là pháp bất cộng thứ mười của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát có khi chữa các bệnh cho chúng sinh, không cầu lợi lộc, lấy đại bi làm đầu. Khi chữa bệnh, phát nguyện rằng: "Nguyện khiến chúng sinh được pháp xuất thế gian, diệt các khổ não, đưa đến Niết-bàn." Đó là pháp bất cộng thứ mười một của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát không cầu không mong ngôi Chuyển luân vương, địa vị Đế Thích hay Phạm thiên vương, mà tự nhiên được. Vì sao? Bồ-tát không vì thân hình đẹp đẽ mà tu đạo, không vì quyến thuộc, vinh hiển, danh tiếng, khen ngợi ở thế gian mà tu đạo; phúc như thế không cầu mà được. Đó là pháp bất cộng thứ mười hai của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, khi Bồ-tát ở chỗ tôn quý, các vị trời sống lâu đã từng thấy Phật thường đến che chở, khuyên bảo khích lệ như vầy: "Nên làm việc này; làm việc này thì có thể đến Bồ-đề; đây là pháp thoái lui, đây là pháp tiến lên." Người thực hành như vậy thì các căn thuận theo A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Các vị trời thần ấy thường tùy chỗ thích hợp mà khuyên khích như vậy, khiến Bồ-tát không sai mất A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Đó là pháp bất cộng thứ mười ba của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, nếu có kẻ ác hung bạo hay giận dữ thấy thân, miệng, ý nghiệp của Bồ-tát này thì không thể làm điều ác, tâm trở nên lành sạch. Nếu có người làm khổ Bồ-tát, Bồ-tát nhẫn chịu không báo thù, khiến tâm người ấy trong sạch, được an trú nơi pháp. Nếu có chúng sinh xâm hại Bồ-tát, Bồ-tát không để họ vì việc ấy mà đọa vào đường ác. Vì sao? Vì Bồ-tát xưa nay đã đầy đủ lời nguyện bất cộng lành sạch: "Nếu có chúng sinh dùng thân, miệng, ý xâm hại làm khổ ta, nguyện cho họ không vì việc ấy mà đọa vào đường ác." Bồ-tát vì giữ giới trong sạch nên nguyện gì cũng được. Đó là pháp bất cộng thứ mười bốn của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, có những chúng sinh keo kiệt tham lam, không có lòng tin, không thấy nghiệp hành, không tin quả báo, không biết Phật, Pháp, Tăng; đối với các sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (hàng tu sĩ, tầng lớp tư tế của Ấn Độ xưa) tâm không lành sạch, không thể kính lễ, nghe lời họ mà lòng không tôn trọng, không sinh ý tưởng hiếm có. Những chúng sinh ấy thấy hành vi thân, miệng, ý, oai nghi và lời nói của Bồ-tát này thì tâm liền trong sạch, lễ kính thuận theo, liền sinh lòng tôn trọng và cho là hiếm có. Vì sao? Vì Bồ-tát được pháp bất cộng. Đó là pháp bất cộng thứ mười lăm của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, nếu tất cả chư thiên, rồng, thần, dạ-xoa, càn-thát-bà, các tiên nhân, bậc đại nhân, bà-la-môn cùng các bậc đại sư của đời thấy Bồ-tát này thì sinh ý tưởng tôn làm thầy; trong những người ấy, danh tiếng Bồ-tát là cao nhất. Lại các vị trời, rồng, thần, dạ-xoa, càn-thát-bà, tiên nhân, bà-la-môn — những bậc thầy của thế gian — đến chỗ Bồ-tát này cúi mình lễ kính, cung cấp hầu hạ, chịu sai bảo; đệ tử của các vị thầy ấy cũng đều lễ kính tôn trọng, đón đưa, trong lòng biết Bồ-tát hơn mình, được lòng tin như vậy. Đó là pháp bất cộng thứ mười sáu của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, ở quốc độ, làng xóm, thành ấp nào có thể tu pháp lành, lìa pháp chẳng lành, có thể giáo hóa chúng sinh, có người giữ gìn chánh pháp, Bồ-tát sinh vào nơi ấy, được chánh kiến. Nơi cha mẹ sinh ra Bồ-tát, thường được các bậc sư trưởng lễ kính tôn trọng. Trong quốc độ ấy, chúng sinh lúc chết không ai đọa vào đường ác. Vì sao? Vì Bồ-tát dùng pháp lành thu nhiếp chúng sinh, khiến họ làm việc phúc, nên sau khi chết đều sinh vào cõi người, cõi trời. Đó là pháp bất cộng thứ mười bảy của Bồ-tát.
Tự Tại Vương, Bồ-tát thuận theo tất cả các pháp trợ đạo (các pháp hỗ trợ cho sự giác ngộ), vì đầy đủ các minh (trí sáng suốt thấu suốt quá khứ, vị lai và sự dứt phiền não) và thần thông, nên tất cả các ma không thể thừa cơ hãm hại. Đó là pháp bất cộng thứ mười tám của Bồ-tát. Tự Tại Vương, vì sao gọi là pháp bất cộng? Vì Bồ-tát thuận theo tất cả Phật pháp, là điều mà các Thanh văn, Bích-chi Phật và người mới phát tâm đều không có, huống gì phàm phu."
Bấy giờ Bồ-tát Tự Tại Vương bạch Phật rằng: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Thế Tôn nay ban cho các Bồ-tát ánh sáng pháp của trí lớn, ánh sáng pháp vô lượng. Như con hiểu nghĩa lời Phật dạy: nếu có Bồ-tát được nghe kinh này thì không còn ưa kinh khác. Nếu người nghe kinh này mà thọ trì đọc tụng, thì đã là thọ trì tất cả Phật pháp. Nếu người thọ trì kinh này rồi lại giảng cho người khác, thì là có thể dùng chánh pháp của Phật để thành tựu chúng sinh. Nếu người tu tập đúng kinh này, thì là tu tập đúng tất cả Phật pháp. Nếu người ở trong kinh này được nhẫn, thì gọi là thuận nhẫn (sự chấp nhận thuận theo chân lý). Nếu người ở trong kinh này làm đúng như lời dạy, thì là thuận theo việc thực hành tất cả các pháp. Bạch Thế Tôn, nếu có Bồ-tát không rời kinh này, nên biết người ấy đã được các minh, thần thông, như đã ngồi nơi đạo tràng." Phật bảo Tự Tại Vương: "Đúng như lời ông nói. Nếu người không rời kinh này, nên biết người ấy được các minh, thần thông, như đã ngồi nơi đạo tràng.
Tự Tại Vương, thuở quá khứ, trước Phật Nhiên Đăng, trước Phật Uy Đức, Phật Đề Sa, Phật Phất Sa, Phật Quang Minh, có một đức Phật hiệu là Thiên Vương Như Lai, Ứng Cúng (bậc đáng được cúng dường), Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết chân chánh trọn khắp), Minh Hạnh Túc (bậc đầy đủ trí sáng và đức hạnh), Thiện Thệ (bậc đã khéo đi đến bờ giác), Thế Gian Giải (bậc hiểu rõ thế gian), Vô Thượng Sĩ (bậc không ai hơn), Điều Ngự Trượng Phu (bậc khéo điều phục người), Thiên Nhân Sư (thầy của trời và người), Phật Thế Tôn. Thế giới của đức Phật ấy trang nghiêm trong sạch, sung túc an vui, trời người đông đầy. Đất nước ấy bằng phẳng, lấy lưu ly (một loại ngọc quý màu xanh trong) làm đất, hoa sen bằng vàng Diêm-phù-đàn (thứ vàng quý nhất, màu đỏ tía) phủ khắp cõi ấy, mềm mại mịn màng như áo trời. Bấy giờ người đời ở đó, màu da, thân hình cao thấp, của cải nuôi sống, vườn rừng, ao hồ, lầu quán đều như trên cõi trời Đâu-suất (một tầng trời cõi dục, nơi Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ). Đồ ăn uống cần dùng, vừa nghĩ đến liền có, không khác gì cõi trời, chỉ khác ở tên gọi. Trong ba nghìn thế giới (tức tam thiên đại thiên thế giới, một vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ) ấy, Phật là pháp vương (vua của chánh pháp), vì thế đức Phật ấy hiệu là Thiên Vương. Như Chuyển luân vương ngồi trên ngai chính, dùng pháp giáo hóa dân, không ai không vâng theo; Thiên Vương Như Lai cũng như vậy, ngồi trên tòa sư tử (tòa ngồi của Phật, ví Phật như sư tử chúa giữa muôn loài) mà giảng pháp cho tất cả trời người. Chỗ đại chúng ngồi, chiều đông tây rộng tám vạn bốn nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), chiều nam bắc cũng tám vạn bốn nghìn do-tuần. Khi Thiên Vương Như Lai nói pháp, âm thanh vang khắp ba nghìn đại thiên thế giới. Các trời người ở đó đều cung kính, tôn trọng, khen ngợi, lấy việc thực hành pháp vô thượng làm sự cúng dường bằng pháp.
Chúng sinh cõi ấy không ai ưa pháp thấp kém, chỉ ưa Phật pháp; không có cả tên gọi Thanh văn, Bích-chi Phật, huống gì người phát tâm tu theo hai thừa ấy. Chỉ có Bồ-tát làm quyến thuộc. Không có phụ nữ, cũng không nghe đến tên dâm dục. Tất cả đều ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân gác lên hai đùi) trên hoa sen, tự nhiên hóa sinh (sinh ra không qua cha mẹ, tự nhiên hiện thân), chỉ ưa ba pháp. Ba pháp gì? Một là ưa vui được thấy Phật; hai là ưa vui được nghe pháp; ba là ưa quán sát pháp, thích hạnh xa lìa. Mọi người ở đó tu tập kinh pháp, thường không buông lung, phúc và tuệ đầy đủ, thọ mạng vô lượng a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không thể đếm), khi mạng chung thì sinh lên cõi trời, tức là đến cõi Phật khác.
Nếu có Bồ-tát sắp mạng chung thì bay lên hư không cao bằng bảy cây đa-la (loại cây cọ rất cao, dùng làm đơn vị đo chiều cao), cất tiếng lớn nói: "Ta ở cõi này nay sắp mất đi." Lúc ấy các Bồ-tát trong chúng hội nghe tiếng ấy đều cùng tụ họp, thử pháp nhẫn của vị ấy, hỏi rằng: "Pháp gì mất đi? Pháp gì sinh ra?" Bấy giờ Bồ-tát ấy ở giữa đại chúng nói rằng: "Trong đây không có pháp nào hoặc mất hoặc sinh. Khi Như Lai đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, biết tất cả các pháp không mất không sinh. Vì sao? Sắc không mất không sinh; thọ, tưởng, hành, thức không mất không sinh; lại không có pháp nào khác chắc chắn nắm được — dù là ta, chúng sinh, thọ mạng, kẻ mất đi hay kẻ sinh ra. Khi Như Lai đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, biết tất cả các pháp đều không, vô tướng; pháp không, vô tướng thì không mất không sinh. Các pháp lìa biên tế (giới hạn, ranh giới), là biên tế không tạo tác, biên tế không khởi, biên tế không sinh, Phật lấy đó làm chứng; các biên tế như vậy cũng không mất không sinh. Mất là các duyên lìa tan; sinh là các duyên hợp lại; mà các duyên ấy cũng không mất không sinh." Bồ-tát ấy nói pháp này giữa đại chúng rồi mới mất đi. Thân vị ấy diệt rồi không có tro, không có khói, liền sinh ra trước một đức Phật hiện đang ở phương khác.
Đức Phật Thiên Vương và các Bồ-tát không mặc áo ca-sa (áo của người xuất gia), đều mặc áo trời trong sạch đẹp đẽ tự nhiên sinh ra, cũng không có kết hoặc (phiền não trói buộc và mê lầm). Người đời ở đó hiền hòa dễ dạy, đều được vô sinh pháp nhẫn. Phật không cần nói rộng các pháp cho chúng sinh, mà các chúng sinh căn tánh sáng suốt lanh lợi, chỉ khơi gợi chút ít liền tỏ ngộ. Khi Phật Thiên Vương giảng pháp cho các Bồ-tát, các trời người ở đó đều hiểu được; có người được pháp nhẫn, có người được đà-la-ni, có người được nhạo thuyết vô ngại, có người được các tam-muội (trạng thái thiền định sâu, tâm chuyên nhất không tán loạn).
Tự Tại Vương, danh tiếng lớn của Phật Thiên Vương ấy lan khắp mười phương. Ngài ở giữa tất cả trời người giảng rộng kinh bốn tự tại này; bảy vạn hai nghìn Bồ-tát được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lúc ấy có vị Bồ-tát tên là Tịnh Quang không được thọ ký, nghĩ rằng: "Nay các Bồ-tát được thọ ký kia, về giữ giới, oai nghi, tu đạo, niệm, tuệ, phương tiện, thần lực, đà-la-ni, tam-muội đều không hơn ta; do duyên cớ gì mà nay họ được thọ ký, còn ta thì không?" Bấy giờ Phật Thiên Vương biết ý nghĩ ấy, bảo Tịnh Quang rằng: "Thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người tu), đời vị lai sẽ có Phật ra đời hiệu là Nhiên Đăng, đức Phật ấy sẽ thọ ký cho ông." Lúc ấy Bồ-tát Tịnh Quang nghe Phật nói xong, lòng rất vui mừng, bay lên hư không nói rằng: "Dù Phật Nhiên Đăng phải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mới ra đời, nên biết ta đã được thọ ký A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề rồi. Vì sao? Lời chư Phật nói đều không hư dối; chư Phật đều là bậc nói lời chân thật."
Tự Tại Vương, ý ông nghĩ sao? Bồ-tát Tịnh Quang lúc ấy há phải người nào khác ư? Chính là thân ta đây. Từ đó về sau ta được gặp Phật Quang Minh; ta từ đức Phật ấy được nghe pháp này, nghe rồi thọ trì, được tam-muội Quang Ấn. Từ đó về sau lại gặp Phật Phất Sa; ta từ đức Phật ấy được nghe pháp này, nghe rồi thọ trì, được tam-muội Chúng Minh. Từ đó về sau lại gặp Phật Đề Sa, được nghe pháp này, nghe rồi thọ trì, được tam-muội Chiếu Minh. Từ đó về sau lại gặp Phật Uy Đức; ta từ đức Phật ấy được nghe pháp này, nghe rồi thọ trì, được thuận pháp nhẫn. Từ đó về sau lại gặp Phật Nhiên Đăng; ta từ đức Phật ấy được vô sinh pháp nhẫn, chứng bốn tự tại này, tức là: giới tự tại, thần thông tự tại, trí tự tại, tuệ tự tại.
Tự Tại Vương, vì duyên cớ ấy, hoặc ở đời nay, hoặc sau khi ta diệt độ, thiện nam tử, thiện nữ nhân (người con gái hiền lành) nào cầu Bồ-tát thừa mà được nghe kinh này, nghe rồi thọ trì, nên biết những người ấy đều mau được trí chân thật của Bồ-đề, được bốn tự tại này, có thể chuyển pháp luân, ở trong chánh pháp vô thượng của Phật sẽ được ánh sáng trí tuệ."
Khi nói kinh này, một vạn sáu nghìn Bồ-tát được vô sinh pháp nhẫn, một vạn hai nghìn người đều phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ba nghìn đại thiên thế giới chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển của mặt đất, điềm lành khi Phật thuyết pháp). Trăm nghìn vạn chư thiên vui mừng xướng lên rằng: "Bất cứ nơi nào có người nói kinh này, nên biết nơi ấy chính là có Phật. Nếu có chúng sinh được nghe kinh này, nên biết người ấy thiện căn sâu dày." Bấy giờ Tuệ mạng (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có trí tuệ, lấy tuệ làm mạng sống) A-nan (thị giả của Phật, người nghe nhiều nhớ giỏi nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, kinh này nên gọi tên là gì? Thọ trì thế nào?" Phật bảo A-nan: "Kinh này tên là Bốn Tự Tại Thần Lực, các ông nên vâng giữ." Phật nói kinh này xong, Bồ-tát Tự Tại Vương cùng A-nan và tất cả trời người nghe lời Phật dạy đều vui mừng thọ trì.
Kinh Tự Tại Vương Bồ-tát, quyển hạ
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video