Thiên 12 — Những lời nông cạn về dưỡng sinh

 Dưỡng sinh phu ngữ (Những lời nông cạn bàn về việc nuôi dưỡng sự sống)

 Trời đất dùng khí (luồng sinh lực vô hình nuôi sống muôn vật; ở người thể hiện rõ nhất qua hơi thở) để sinh ra con người, nên con người chưa từng có một ngày, một khắc nào rời được khí. Cá ở trong nước, hai mang phập phồng không lúc nào ngừng. Người ở giữa trời đất, hai lỗ mũi hít thở cũng không lúc nào ngừng. Vì vậy, cái khí bao trùm và điều khiển mọi sự sinh hoá chính là thứ con người nhờ vào để sống. Cho nên có câu: "Ăn đúng thời của nó thì trăm xương cốt được điều hoà; khởi động đúng then máy của nó thì muôn sự biến hoá đều yên ổn."

 Chính là vì lẽ ấy. Đời người bôn ba vất vả, hơi thở vì thế mà gấp gáp. Thở gấp thì ra nhiều vào ít, khí bên ngoài không vào được, khí bên trong càng thêm trống rỗng, vì vậy ngày chết sắp đến. Chỉ có bậc chí nhân (người tu dưỡng đạt đến chỗ cao nhất) quan sát đạo trời, nắm giữ sự vận hành của trời, ôm giữ tinh thần mà tĩnh lặng, khiến từng hơi từng hơi đều quy về rốn, nên sống lâu ngang trời đất. Cho nên biết rằng người sống giữa trời đất, cái nhìn thấy được là hình thể, còn cái giúp con người sống lâu dài là khí.

 Quách Khang Bá gặp một vị thần truyền cho một phép giữ thân nuôi sống, bảo rằng: "Chỉ có bốn câu kệ (bài thơ ngắn mang lời răn dạy, theo lối nhà Phật), phải ở đâu cũng ghi nhớ mà làm theo." Kệ rằng: "Thân mình có bệnh, lòng mình tự biết; bệnh của thân phải đem lòng mà tự chữa. Khi cảnh trong lòng tĩnh lặng thì thân cũng yên; lúc lòng dấy động cũng chính là lúc bệnh sinh ra." Ông Quách tin và làm theo lời ấy, biết tự giữ gìn thương quý bản thân, khoẻ mạnh gấp bội người thường, sống gần trăm tuổi.

 Đó đều nhờ khéo thu giữ nguyên khí (khí gốc bẩm sinh, nền tảng sự sống). Khí trời thường trong, sắc trời thường sáng, không có vật gì quấy nhiễu, vì thế trời tồn tại lâu dài. Những đám mây, hơi nước mà ngày nay người ta thấy chợt hiện chợt tan, đều thuộc vùng gần mặt đất; lên cao trên trăm dặm thì không còn nữa. Cũng như thân người bị thất tình lục dục (bảy thứ cảm xúc: mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn; và sáu thứ ham muốn sinh ra từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) xâm phạm, bị tam độc (ba thứ độc của tâm: tham lam, giận dữ, si mê) và lục hại (sáu điều hại cho việc dưỡng sinh: danh lợi, nhan sắc và âm nhạc, của cải, món ngon, dối trá, ghen ghét) quấy nhiễu, thì làm sao sống lâu được? Nếu thật sự trong sạch, sáng suốt đến cùng như trời đất, thì lẽ nào lại không bền vững chẳng hư hoại như trời đất? Bài "Thanh thiên ca" (Bài ca trời xanh, của đạo sĩ Khâu Xứ Cơ) viết: "Trời xanh chợt nổi mây trôi che lấp, mây nổi ngang dọc che khuất muôn cảnh." Người dưỡng sinh nên suy xét điều này.

 Gặp việc thì lòng xúc động, khéo đối đáp thì thân mệt nhọc, đó đều là những lẽ khiến người ta già đi. Trang Tử kể: nước Lỗ có người tên Đan Báo, ở trong hang núi, uống nước suối, không tranh lợi với dân, tuổi đã bảy mươi mà vẫn còn sắc mặt như trẻ thơ. Tôi cho rằng đây chính là lẽ dưỡng sinh. Con người sống ở đời, vì cần có nhà cửa (trên có xà, dưới có mái), cần của cải để đói thì ăn, khát thì uống, nên không thể không tranh lợi với người khác. Ngày đêm lo nghĩ, nhọc lòng, không có lúc nào rảnh rỗi, nên tuổi già đến với họ. Nay ở hang núi, uống nước suối thì không cầu gì ở đời; không tranh lợi với dân thì không ganh đua gì với ai. Không cầu không tranh, dù muốn không sống lâu cũng chẳng được. Người xưa gọi đó là "khước lão" (đẩy lùi tuổi già). Đẩy lùi là bỏ đi những con đường khiến người ta già.

 Có người thích bàn về đạo, tôi ngăn lại mà nói: "Đạo không dễ bàn đâu. Không dứt được sắc dục thì không cần bàn đạo. Không dứt được việc đời thì không cần bàn đạo." Vì sao? Đạo là để giữ trọn chân tính (bản chất nguyên sơ chân thật) của mình; không dứt sắc dục thì thân thể thành ra rò rỉ (tinh khí hao thoát ra ngoài), chân tính làm sao giữ trọn? Đạo là để làm trọn vẹn bản tính của mình; không dứt việc đời thì thành kẻ hoà lẫn với bụi trần, bản tính làm sao vẹn toàn? Có người dẫn câu "bỏ vợ không phải là đạo" và câu "bậc ẩn sĩ lớn ẩn ngay giữa chợ" để làm chứng, nhưng đó là chỗ huyền diệu của pháp tối thượng thừa trong nhà Thiền (giáo pháp cao nhất, chỉ dành cho người căn cơ rất lớn). Nếu lấy đó làm lời biện giải thì chỉ khiến người ta lùi bước sa sút mà thôi.

 Bài "Vệ sinh ca" (Bài ca giữ gìn sức khoẻ) viết: "Gỗ mà lìa xa lửa thì không thành tro; người mà bỏ được lửa mới kéo dài được mạng sống." Lời ấy thật đúng thay! Những thứ như giận dữ, thèm muốn, bi tráng, kích động, hăng hái, chạy nhảy, múa may, ca hát, gào thét — phàm cái gì phát ra do va chạm giữa người với ta — thì cái nào chẳng phải do "lửa" gây nên? Gỗ cọ vào gỗ thì lửa sinh ra, người so bì với người thì ham muốn sinh ra, lý lẽ là một. Nếu người ta nhìn thấu được lẽ này, việc gì cũng kiềm chế bớt đi, răn cơn giận và chặn lòng ham muốn, thì ngũ khí (khí của năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) tự bình ổn, lục mạch (sáu vị trí bắt mạch ở hai cổ tay, phản ánh tình trạng các tạng phủ) tự điều hoà, chắc chắn sẽ kéo dài được tuổi thọ.

 Hồn phách (hồn: phần tinh thần thuộc dương; phách: phần gắn với thể xác thuộc âm) hợp lại mà thành hình người. Hiền hay ngu là do đức, béo hay gầy là do mẹ, thọ hay yểu là do cha. Huyết thịnh thì da thịt đầy đặn, tinh đầy đủ thì thần khí mạnh mẽ, thần hoà thì đức vẹn toàn. Điều này tôi nghe từ Uông Lộng Hoàn; ông nói do đó thấy được mệnh trời ban: sống là nhờ tinh của cha mà chết cũng do tinh của cha. Còn việc nuôi dưỡng sự hoà hợp, giữ trọn vẹn đức, thì do chính mình, không thể không biết mà dốc sức làm.

 Văn của Quyền Đức Dư (văn sĩ đời Đường) viết: "Đi thuyền có lúc chìm, cưỡi ngựa có lúc ngã, ngủ có lúc bị bóng đè, uống có lúc say, ăn có lúc [chữ mất, có lẽ là nghẹn] (?), đi có lúc vấp ngã (?). Nặng thì đều có thể đến chết, không gì không phải là mối nguy." Than ôi, đâu phải chỉ ở chốn quan cao tước trọng? Nguy hiểm chính nằm trong việc ăn uống, chăn chiếu, xe ngựa, chốn nghỉ ngơi. Đó là những chỗ người ta coi thường mà không đề phòng, nên tự đặt mình bên bờ nguy hiểm.

 Người học đạo cần biết rằng thân mình từ thái hư (khoảng hư không mênh mông, cội nguồn của vạn vật) mà đến. Đã từ thái hư mà đến thì thân này lúc đầu vốn không có, há nên bám giữ coi nó là vật của mình? Cho nên với phần sáng suốt linh diệu của thân này, người làm chủ phải khiến nó không bám vào "có", cũng không bám vào "không", giống hệt thái hư không có vật gì quấy nhiễu. Sau đó cái tâm bản thể mới được trong sạch, yên tĩnh, hợp với hư không, sự hiểu biết linh diệu luôn tròn đầy, và mọi thứ phồn hoa, mọi sự ràng buộc đều không cướp được nó. Phồn hoa và ràng buộc không cướp được thì lòng tục ngày một lùi, lòng chân thật ngày một tiến. Lùi được một phần lòng tục thì tự nhiên tiến được một phần lòng chân thật; đó chính là điều Mạnh Tử nói: "Nuôi lòng không gì tốt bằng ít ham muốn." Lòng đã trở về thái hư thì thân cũng trở về thái hư. Cái gọi là tiên, cái gọi là Phật, cần gì phải bàn nhiều.

 Chu Lai Phong hỏi Tiền Ngọ Giang về thuật dưỡng sinh, ông đáp: "Chẳng qua là sống theo sự hoà hợp và thuận theo lẽ tự nhiên mà thôi. Sống theo hoà hợp thì không làm tổn hại sự hoà hợp; thuận theo tự nhiên thì không trái với lẽ thuận." Khí của trời đất là cực kỳ hoà hợp và rất mực thuận. Thân người là một trời đất thu nhỏ, lẽ nào không thể bắt chước sự lâu dài của trời đất? Lai Phong cho khắc đá ở dinh quan tại Lâm Thanh, lại làm một thẻ ngà nhỏ khắc bốn chữ ấy, cài ở vạt áo tay áo suốt đời. Các bậc đi trước coi trọng lời răn đến như thế!

 Âm và dương vốn không phải hai thứ đối đãi ngang hàng nhau. Khi tạo hoá sinh ra muôn vật: dương đi vào trong âm, âm giữ được dương khiến nó không bay đi, thì vật sống; dương thoát ra khỏi âm, dương không đoái hoài đến âm, âm không giữ được nó, thì vật chết. Như vậy sống chết đều tuỳ vào dương, vốn không liên quan đến âm. Nhà tiên nói: "Còn một phần dương khí chưa hết thì chưa chết; còn một phần âm khí chưa hết thì chưa thành tiên."

 Vậy thì âm dương há có thể coi là đối đãi ngang hàng mà nói? Tuy vậy, chỗ dương khí ở không chỉ quyết định sống chết, mà cả sự linh lợi hay ngu độn của muôn vật cũng tuỳ vào nó. Người thì dương khí ở trên, nên tai thính mắt sáng, linh lợi nhất trong muôn vật. Chim thú thì dương khí lẫn lộn với âm khí, nên ngu độn. Cỏ cây thì dương khí ở rễ, nên càng ngu độn hơn. Theo đó mà nói, dương khí của con người sao có thể không quý trọng? Tai đã điếc, mắt đã mờ (?) là dương khí sắp tan. Vì thế người quân tử từ sớm đã nơm nớp giữ gìn, chỉ chăm chăm giữ lấy dương khí. Điều đó thật có lý do vậy.

 Việc ăn uống trong đời người cần hết sức thận trọng, vì khí trong thân ta theo đó mà lên xuống, tụ tán. Vì sao? Uống nhiều rượu thì khí bốc lên; uống nhiều trà thì khí hạ xuống; ăn nhiều thịt, nhiều ngũ cốc thì khí ứ trệ; ăn nhiều đồ cay thì khí tán ra; ăn nhiều đồ mặn thì khí sa xuống; ăn nhiều đồ ngọt thì khí tích tụ; ăn nhiều đồ chua thì khí kết lại; ăn nhiều đồ đắng thì khí bị đè nén. Người tu chân (tu luyện để giữ trọn bản chất chân thật, cầu sống lâu) muốn điều hoà ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), lưu thông tinh thần, đều nhờ cả vào việc cân nhắc năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn), tiết chế rượu và thức ăn, sao cho không quá mức là được.

 Người vừa mới chết, tai mắt mũi miệng, tay chân, hình hài vẫn đủ cả, vậy mà cha mẹ, anh em, vợ con không ai còn thương yêu nữa, là vì thần (phần tinh thần, sự sống linh hoạt bên trong) đã rời đi. Như thế, cái người ta thương yêu là ở thần chứ không ở hình. Vậy mà người đời nay lại chỉ nuôi hình chứ không nuôi thần, là sao? Người nay làm văn thì thần rời đi, làm việc thì thần rời đi, mê âm thanh thì thần rời đi, mê sắc đẹp thì thần rời đi.

 Phàm mọi hoạt động, động hay tĩnh, dùng sức tấp nập, thần không lúc nào không rời đi, mà người ta chẳng hề tiếc nuối đoái hoài; đến khi thần dứt hẳn mới đau buồn sâu sắc, sao mà nhận ra muộn vậy! Người ta khi suy nghĩ lo toan, cứ dồn vào một ý là thoát ra một phần thần, chú vào một niệm là thoát ra một phần thần. Giống như chia lửa: lửa càng chia thì dầu càng cạn, ngọn lửa càng nhỏ; thần càng chia thì tinh càng kiệt, thần càng ít. Đến khi thần dứt mới đau buồn sâu sắc, sao mà nhận ra muộn vậy! Tiên xưa có thơ: "Nguyên thần (phần thần gốc bẩm sinh) vừa thoát ra liền thu lại, thần trở về trong thân thì khí tự hồi lại. Cứ như thế sáng sáng chiều chiều, tự nhiên ông già bà lão trở lại thành trẻ nhỏ." Ôi, đó thật là thông suốt cái then máy sinh sôi của trời đất vậy.

 Cao Nam Châu nói: sự giao hợp của âm dương là chỗ huyền diệu của tạo hoá, không gì sánh được. Nhân đó ông kể lời một thuật sĩ: đêm rằm tháng Tám, vào giờ Tý (khoảng 23 giờ đến 1 giờ sáng) lúc nửa đêm, đợi trăng lên đúng giữa trời, dùng phương chư (chậu hay gương đồng dùng để hứng sương nước dưới ánh trăng) lấy nước tinh hoa của trăng cho đầy một vại. Đợi đến giờ Ngọ (khoảng 11 giờ đến 13 giờ) ngày mồng Năm tháng Năm năm sau, đặt dương toại (gương đồng lõm dùng để hứng lửa từ ánh mặt trời) lên trên vại. Giây lát, mặt trời chiếu vào nước, nước trong vại sôi trào cuộn dâng lên.

 Một lát sau, nước cạn khô hết. Xem dược hầu (dấu hiệu cho biết thuốc đã đạt độ chín trong quá trình luyện) mà dùng để uống. Đó là phép luyện thần thuỷ (nước thiêng) của nhà luyện đan. Việc uống ăn thứ ấy tuy không dễ gì có được ngay, nhưng nhờ đó có thể thấy được chỗ huyền diệu của sự giao hợp trong tạo hoá.

 Thuật trừ bệnh có một phép gọi là hành công (tự tập luyện công phu trên thân mình). Hư bệnh (bệnh do cơ thể suy yếu, thiếu hụt) thì nên dùng tồn tưởng (tập trung ý niệm quán tưởng bên trong) thu liễm, giữ kín tâm chí, dùng công phu giữ gìn bên trong để bồi bổ. Thực bệnh (bệnh do tà khí ứ đọng, dư thừa) thì nên dùng xoa bóp và đạo dẫn (lối thể dục co duỗi thân thể kết hợp điều hoà hơi thở), hít hơi, gồng sức, bấm nắn, thu nhiếp (?), dùng công phu phát tán ra ngoài để làm tan bệnh. Phàm bệnh nóng thì nên thở ra khí cũ hít vào khí mới, thở ra bằng miệng, hít vào bằng mũi để làm mát; bệnh lạnh thì nên giữ khí, nín thở, dùng ý niệm sinh ra hơi ấm để làm ấm.

 Bốn phép này có thể làm đường tắt để chữa bệnh, hơn hẳn việc uống thuốc từ cây cỏ, kim loại, khoáng đá. Điều này tôi nghe được từ lời một phương sĩ (người theo thuật tu tiên, luyện thuốc) già.

 Sách đạo nói: "Có vợ con thì bị vợ con ràng buộc; có giàu sang thì bị giàu sang ràng buộc. Như thế thì đạo không thể thực hành được." Nếu quả như vậy, chẳng lẽ phải bỏ vợ con, vứt giàu sang mới được sao? Vợ con không làm hại đạo, cái hại là ở chỗ bị vợ con ràng buộc; giàu sang không cắt đứt đạo, cái cắt đứt là ở chỗ bị giàu sang ràng buộc.

 Bởi vì vợ con, giàu sang chỉ là cảnh bên ngoài mà ràng buộc; còn không bị ràng buộc là ở lòng. Vua Thuấn từng được hai người con gái của vua Nghiêu hầu hạ, cũng từng nhận ngôi vua do vua Nghiêu nhường lại. Ông không bỏ trốn như Hứa Do (người được vua Nghiêu nhường ngôi đã bỏ trốn vào núi), cũng không từ chối như Vụ Quang (người được vua Thang nhường ngôi đã từ chối rồi gieo mình xuống nước), mà rốt cuộc chẳng hề tổn hại gì đến đạo. Từ đó có thể nghĩ ra ý nghĩa sâu kín của đạo.

 Vương Hoành Vũ bàn về chỗ khó dễ trong việc tu chân, nói: "Thân thể đã hao tổn rò rỉ như chúng ta, khác hẳn với người đồng chân (người còn trinh nguyên, chưa từng hao tinh) tu luyện. Người đồng chân vốn là thể quẻ Càn (quẻ thuần dương trong Kinh Dịch, tượng trưng thân thể nguyên vẹn, chưa hao tổn), không hư không rò, chưa phải là Càn bị phá mà thành Ly (quẻ có một hào âm ở giữa hai hào dương, tượng trưng thân đã hao tổn, trong dương có lẫn âm). Họ muốn tu cho thuần Càn thì chỉ cần dùng một đoạn công phu thuần dương mà thôi. Còn chúng ta thì phải bù Ly thành Càn trước, sau đó mới tiếp tục dụng công, vì thế mới khó." Lời bàn này rất hợp với lẽ huyền diệu.

 Sách "Tục tiên truyện" kể có ông già bán thuốc thường rao: "Có tiền mà không mua thuốc uống, rồi đều thành bánh bao đất cả!" (tức nấm mồ). Lời này rất làm người ta tỉnh ngộ, ít ai mà không thành bánh bao đất.

 Người ta ngày một sai lầm mà mình không tỉnh ngộ, là vì sao? Chỉ là thuốc có nhiều loại, khổ nỗi không phân biệt được. Có linh dược có thể tăng tuổi thọ, kéo dài năm sống; có chí dược có thể cải tử hoàn sinh; có thần dược có thể làm dương khí hồi lại, thay xương đổi cốt. Còn như thuốc từ kim loại, khoáng đá, cây cỏ thì chỉ chữa được bệnh; dù nhanh hay chậm, nước cuối cùng vẫn là bánh bao đất như cũ.

 Hứa đạo nhân nói: "Lòng người quý ở chỗ lắng trong yên tĩnh. Nếu nửa đêm ngồi tĩnh tọa không nằm xuống, ngồi ngay ngắn, lặng lẽ tập trung, thì tính mệnh đã vào trong túi ta; nếu đêm nào cũng không nằm xuống, thì tính mệnh nằm trong tay ta, có thể mong được sống lâu. Vì sao? Vì hồn mạnh mà phách yếu." Lại hỏi: "Dụng công thế nào?" Đáp: "Bậc chân nhân lặn xuống vực sâu, trôi nổi mà giữ ở quy trung (chỗ trung tâm trong thân, nơi giữ ý khi tọa thiền)."

 Hai câu ấy đã nói hết rồi.

 Lục Nguyên Hạc bàn về ý chỉ dưỡng sinh, nói: "Chẳng qua là cất giấu thần vào chỗ sâu thẳm, khiến nó không rong ruổi ra ngoài. Lâu dần tự nhiên thần sẽ biến hoá. Đừng nói nhiều." Tôi tán thành lời ấy. Thần là thứ không thể dùng hiểu biết mà biết, không thể dùng nhận thức mà nhận ra. Nếu nó luôn ở lại trong thân, bên trong sáng rỡ, thì tinh và khí trở về chân, sự biến hoá của thần tự hiện ra. Tiên xưa có thơ: "Khí là thuốc thêm tuổi, lòng là thần sai khiến khí. Nếu giữ được thần khí ở yên, ấy là thành người tiên." Cái gọi là "thần khí ở yên", chẳng phải chính là thần sao? Người đời thường gọi bậc tiên chân là "thần tiên", vì cái họ luyện chính là thần.

 Trịnh Long Môn mời tôi đến, chỉ hai chậu hoa ốc đan (tức hoa mẫu đơn) bên chỗ ngồi mà nói: "Bốn gốc này cùng nở một lúc, tiếc là chỉ dời được hai gốc vào trong nhà, nay đã hơn mười ngày rồi. Hai gốc kia chưa kịp dời, bị nắng thiêu nên héo rụng." Lại nói: "Từ đây có thể hiểu ra: dưỡng sinh nếu được như hoa này, trời há có giới hạn gì sao?" Tôi nhân đó giật mình tỉnh ngộ. Nếu thật hiểu được lẽ này thì tự nhiên sẽ không đặt mình vào cảnh làm hại sự sống. Thuyết "tưới một lần rồi héo sau" của Kê Trung Tán (Kê Khang, danh sĩ đời Ngụy – Tấn, từng làm chức Trung tán đại phu) là đáng tin.

 Tuổi trẻ ham mê dục vọng, nhất thời chưa thấy gì, lâu dần sẽ yếu ớt suy kém; cũng như nhà giàu tiêu xài hoang phí, nhất thời chưa thấy gì, lâu dần sẽ nghèo túng. Đó là lẽ tự nhiên. Người ta chỉ thấy cái trước mắt sớm chiều nên không tỉnh ngộ. Suy từ đó mà xét, phàm việc đọc sách sử, làm văn, dưỡng sinh, lo liệu việc nhà (?), hiệu quả cũng đều như thế. Đừng cho là không có công, lâu dần tự nhiên thấy hiệu quả.

 Tình cờ gặp một nhà sư du phương, kể rằng những người tu khổ hạnh theo đạo ở núi Chung Nam, nhiều người sống đến hai ba trăm tuổi. Hằng ngày họ đào hoàng tinh, thương truật, bạch truật và các loại thảo dược khác để ăn thay cơm; lại có người uống ăn phục linh (một loại nấm mọc ký sinh ở rễ cây thông, dùng làm thuốc). Cách làm như sau: trong núi có nhiều cây thông lớn đến mấy người ôm, đào đất quanh gốc sâu mấy thước, chặt đứt rễ cái, lấy vại lớn đựng mật ong cùng phục linh tươi đặt dưới gốc cây. Mùa xuân thì hơi mật bốc lên đến ngọn cây, mùa đông thì hơi mật lại hạ xuống vào vại. Như thế ba năm mới lấy ra khỏi đất. Mỗi ngày ăn một miếng to bằng nắm tay, uống một bát nước, không ăn đồ nấu chín nữa. Phục linh vốn là thứ cây sống lâu năm, lại không ăn đồ nấu nướng, nên họ được tuổi thọ khác thường là điều đương nhiên. Còn người đời nay, chí hướng và việc làm như người thường mà lại mong tuổi thọ khác thường, chẳng phải khó lắm sao?

 Tục gọi người khoẻ mạnh là "có khí lực", để thấy sức và khí vốn thông với nhau, sức là từ khí mà ra. Phàm những việc như la hét, nhảy nhót, ca hát gào thét, múa cuồng, chạy tán loạn, đi vội — phàm việc gì dùng đến sức — đều làm hao tổn khí. Người xưa khéo dưỡng sinh, thở thì không ra tiếng, đi thì không tung bụi. Không thường múa may, mà tập động tác "gấu treo mình, chim duỗi cánh" (những bài tập đạo dẫn mô phỏng động tác loài vật); không gào thét dài, mà điều hoà hít thở để nuôi nguyên thần. Có lẽ đều là ngừng dùng sức để sinh khí chăng.

 Phàm gió, lạnh, nóng, ẩm, ở bên ngoài thì là khí, trúng vào thân người thì thành độc, có khi phát thành ung nhọt độc, có khi phát thành sốt rét, kiết lỵ. Đó là đường lối ngầm phục mà làm hại sự sống, không thể không cẩn thận. Cho nên chỗ ở và nơi nghỉ ngơi của người ta phải kín đáo, vững chắc, cao ráo, sáng sủa, khô ráo. Như thế thì không lo gì.

 Giếng không múc thì không tràn, tinh không dùng thì không đầy. Vì sao? Vì nước từ trong lòng đất ra, múc đi thì nó bù thêm vào; tinh đầy trong thân, hao đi thì nó bù đầy lại. Vốn không phải có chuyện tràn ra hay đầy lên. Người đời không hiểu lẽ này, cho rằng múc giếng không thấy hao, mà không biết múc nhiều thì mạch nước trong đất cạn kiệt; dùng tinh không thấy hao, mà không biết dùng nhiều thì chân nguyên (nguyên khí gốc chân thật của thân) mỏi mệt. Vì vậy, người hiểu rõ lẽ múc giếng thì giếng nuôi người mãi không cùng; người hiểu rõ đạo dùng tinh thì thần dùng mãi không kiệt.

 Có người thích nuôi dưỡng chân tính mà chưa bao giờ dám đi xa, nói rằng: "Ngày trước tôi từng đi thuyền trên sông, gặp gió suýt lật chìm, vì thế không hay đi chơi xa." Tôi cười nói: "Đóng cửa nhà anh, ngồi trong phòng anh, lẽ nào riêng chỗ ấy không có 'sông' sao? Hiểm nguy của sông còn có thuyền để dựa vào; còn hiểm nguy trong cửa trong phòng, ở nơi chăn chiếu, ở chuyện ăn uống, há lại có thuyền nào để dựa vào sao? Đâu riêng gì sông! Nóng như lửa, lạnh như băng, sắc như giáo mác, lúc nào mà chẳng có, đâu riêng gì sông!" Khách nói: "Tôi đã hiểu lời dạy rồi, tôi sẽ đi chơi xa."

 Tóc vốn đen, sao lại bạc? Răng vốn khít, sao lại thưa? Mắt vốn sáng (?), sao lại mờ (?)? Tai vốn thính, sao lại điếc (?)? Tay vốn nắm giữ được, sao lại mỏi rã? Chân vốn bước nhanh được, sao lại liệt yếu? Vai gánh vác được, sao về già lại tê dại? Thân đảm đương được, sao khi bệnh lại yếu ớt? Mặt vốn hồng hào, sao khi suy lại khô héo? Ý này có thể giúp ta suy xét: phải chăng đó là cái khiến sự sống đi đến cái chết? Phải chăng đó là dấu hiệu cái chết đã hiện ra nơi hình hài? Biết được cái khiến sự sống đi đến chết, thì biết được cái khiến từ chỗ chết mà sống.

 Hình hài con người, ngày ngày đều có sự sống, sống mà không biết làm sao để quý trọng sự sống; lúc lúc đều có cái chết, chết mà không biết làm sao để cứu khỏi chết. Đến khi nằm thẳng đơ, đột ngột tắt thở, rồi mới theo đó mà than khóc. Ôi, cũng muộn rồi! Cái lẽ "sớm quy theo đạo tức là tích đức dày" (lời trong Đạo Đức Kinh), không phải bậc chí nhân thì đâu đủ để bàn đến.

 Thượng phẩm thượng dược là thần, khí và tinh. Tinh sinh ra khí, khí sinh ra thần, thần lại sinh tinh khí, nên thần là gốc. Giữ tinh để khí được dồi dào, khí dồi dào để nuôi thần, đó là phương thuốc quan trọng để sống lâu. Nhưng lòng là chủ của tinh, ý là ngựa của khí. Lòng chạy rông, ý dấy động, thì tinh khí theo đó mà đi. Cho nên giữ lòng ngay thẳng, giữ ý thành thật làm cột trụ ở giữa, chính là vì thế.

 Tuy vậy, đó vẫn còn là công phu ban đầu; phải đến được chỗ lòng và mọi lo nghĩ đều mất hẳn, thần và thức đều quên cả, mới là cảnh giới của bậc chân nhân. Lòng và lo nghĩ đều mất, thần và thức đều quên là thế nào? Làm mất lòng chính là để giữ lòng, quên thần chính là để nuôi thần. Khí thịnh, thần vẹn, tự nhiên đạt đến chỗ thần biến hoá.

 Cố Sắc Tuyền suốt đời thích làm theo ý chỉ của đạo. Một đêm ông mộng thấy mình đi ra biển, có hai người đi theo sau, nói với nhau: "Ông này họ Cố, rất thích học tiên." Sắc Tuyền quay lại hỏi, một người nói to: "Tiên không có đâu, không ham muốn tức là tiên." Rồi cùng ông đi về phía đông, chỉ ra giữa biển rồi đi mất. Tỉnh dậy ông tự nghĩ về giấc mộng vừa rồi: chẳng phải là tiên sao? Tôi thấy câu "không ham muốn tức là tiên" rất gần với đạo, nên ghi lại.

 Hoàng Khả Trai kể: vào những năm Gia Tĩnh (niên hiệu vua Minh Thế Tông, 1522–1566), ông đến kinh đô, gặp món ăn trong cung đưa từ chỗ quan Lại bộ Lý Cổ Xung đến, được nếm một miếng thịt, vị rất mặn, không ăn được. Vì các món đều nấu bằng thu thạch (chất kết tinh luyện từ nước tiểu, vị mặn, dùng làm thuốc). Nói chung món ăn trong cung nấu nướng năm vị quá đậm, ăn vào đến nỗi không biết là món gì. Nhân đó ông nói: ăn nhạt rất có lợi, năm vị đậm nhiều thì có thể hại sự sống. Ông từng đến một làng ở huyện Đông Quang, có ba ông già anh em ruột đều hơn tám mươi tuổi, rất khoẻ mạnh. Hỏi thì họ nói: "Đất này khó kiếm muối, chúng tôi đều ăn nhạt, lại chỉ chuyên làm ruộng, không có việc gì bên ngoài." Đó chẳng phải là hiểu đạo dưỡng sinh sao? Khả Trai cũng đã ăn nhạt mười năm. Sách luyện đan nói: "Ăn nhạt thì tinh thần sảng khoái." Lão Tử nói: "Năm vị làm hỏng miệng người" (khiến mất cảm nhận vị). Xem đó thì việc dùng năm vị há có thể không thận trọng? Trời nuôi người bằng năm khí, đất nuôi người bằng năm vị. Người nay hơi thở ở miệng mũi gấp gáp, khí thở ra lại bị trời đất lấy mất, ít ai được khí trời nuôi dưỡng.

 Việc nuôi dưỡng hằng ngày chỉ trông vào năm vị. Nếu dùng quá nhiều, thiên lệch về một vị, thì năm tạng nghiêng lệch, chẳng những không được nuôi dưỡng mà còn làm hại sự sống. Thử nếm vị thật của các thứ như ngũ cốc, đậu, lúa mì, dưa quả, đều có vị nhạt, đủ thấy ý gốc của trời đất khi nuôi người. Vị ngon nhất đều ở trong vị nhạt; người nay cứ cố làm cho đậm đà, có lẽ đã mất cái chính đáng của vị chăng. Người xưa nói "ít ai biết được vị" (lời trong sách Trung Dung), là vì không biết rằng vị thật là nhạt.

 Hồ Phổ Nam làm Tuần phủ (quan đứng đầu cai quản một tỉnh) ở Giang Tây, vì lao lực quá độ (?) mà sinh suy yếu bệnh tật. Nghe lời phương sĩ, ông bèn đòi nhiều sữa trong dân để uống, mỗi sáng uống chừng một bát, không thấy hiệu quả. Lại đòi nhiều quả thông lấy hạt, mỗi ngày ăn mấy chén thay cơm. Hơn nửa tháng càng thấy suy kiệt mệt mỏi không chịu nổi. Xin về hưu, rồi không gượng dậy được nữa. Đây là lời Hồ Sa Cương kể. Nhân đó tôi nghĩ: vật đã có hình chất, sao có thể lại hoá thành tinh khí? Huống chi các thứ thơm nồng chạy xuyên qua tấu lý (thớ da và lỗ chân lông), làm hao tán nguyên tinh. Không có hiệu quả là phải. Người khéo dưỡng sinh lẽ nào chỉ trông vào thuốc men mà thôi?

 Vương Dương Minh có thơ: "Đói thì ăn cơm, mệt thì ngủ, chỉ thế mà tu huyền lại càng huyền diệu hơn. Nói với người đời thì chẳng ai hiểu, lại đi tìm thần tiên ở ngoài thân." Xưa có người hỏi thiền sư Huệ Hải tu đạo dụng công thế nào, sư đáp: "Đói thì ăn cơm, mệt thì ngủ." Mọi người khi ăn thì không chịu ăn cho yên, trăm thứ đòi hỏi; khi ngủ thì không chịu ngủ cho yên, nghìn điều tính toán. Tính toán chuyện ăn ngủ, không được tự nhiên, sao có thể sống lâu? Tôi từng đem hai công án (những câu chuyện, lời đối đáp của các thiền sư dùng làm đề tài tham cứu) ấy nói với bạn đạo, lại hỏi: "Ở đầu sào trăm thước bước thêm một bước nữa (ý nói đã đến chỗ cao rồi còn tiến thêm) thì thế nào?" Bạn đạo đáp: "Đói thì ăn, mệt thì ngủ vẫn còn là dục giới (cõi còn ham muốn như ăn, ngủ, dâm dục, theo nhà Phật); phải đến chỗ dương tăng âm giảm, khí đầy thì không nghĩ đến ăn, thần đầy thì không nghĩ đến ngủ, mới là rốt ráo."

 Dục vọng khó chế ngự nhất, chỉ có cắt đứt mới thành. Người thông gia của tôi là Đổng Tam Cương, tính cứng rắn quả quyết, sáu mươi tuổi mới có con trai. Ngày đứa con ra đời, ông nói: "Ta sẽ dứt dục để kéo dài tuổi thọ, để xem đứa con này trưởng thành." Các thê thiếp từ đó đều ở riêng nhà khác. Ông thọ bảy mươi tám tuổi mới mất. Tôi nghe nói Nghiêm Giới Khê (tức Nghiêm Tung, quyền thần đời Minh), vì trong chốn khuê phòng không hoà thuận, mới hơn bốn mươi tuổi đã dứt dục. Về sau làm đến chức cao nhất trong hàng bề tôi, quả nhiên đến tám mươi lăm tuổi mới mất. Hiệu nghiệm của việc giữ gìn tinh là như thế.

 Chu Lục Quan ở Côn Sơn là một nhà nho phong nhã (?). Tôi từng được gặp mặt, ông giỏi thơ, giỏi vẽ, viết chữ theo lối Triệu (lối chữ của danh gia Triệu Mạnh Phủ) cũng giống như thật. Lại thích tiếp khách, thích đồ cổ, thích ca kỹ, thích gảy đàn. Tôi thầm nghĩ: tinh thần ông thế này mà đủ mọi sở thích dồn cả lại, sao chống đỡ lâu được? Qua năm sau, ông Chu quả nhiên qua đời. Do đó thấy rằng sở thích của người ta nên chuyên một thứ. Nếu thích nhiều, giỏi nhiều, lại làm hao thần tổn tinh. Có lẽ cũng cùng một lẽ với chuyện "ăn ít mà việc nhiều" (lời Tư Mã Ý nói về Gia Cát Lượng, đoán ông sắp chết) chăng.

 Trương Toàn Sơn làm học chức (chức quan nhỏ coi việc học ở địa phương), tám mươi sáu tuổi mà dung mạo còn trẻ. Trần Thái Nghiêm kể cách sống của ông rất đáng noi theo. Chức quan tuy nhỏ, ông coi như cao quý; nhà tuy nghèo, ông coi như giàu có; về già mới sinh được một đứa con còn nhỏ, ông coi như con đông và đã lớn khoẻ, lúc nào cũng vui vẻ, không có vẻ lo buồn. Lại không đem ra bàn luận, mà thật lòng lo việc của mình. Ông sống lâu là phải. Nhân đó nhớ lại Toàn Sơn từng nói với Từ Tồn Trai (tức Từ Giai, tể tướng đời Minh): "Trời xanh báo đáp, quyết không sai chạy." Vậy thì việc Toàn Sơn được sống lâu cũng có nguyên do chăng?

 Mã Kiến Điền giỏi bàn lẽ huyền diệu, sáu mươi lăm tuổi mà râu tóc vẫn đen cả. Lý Thiếu Bạch không giỏi bàn lẽ huyền diệu, tuổi đã bảy mươi mà râu tóc cũng đen, dung mạo còn trẻ.

 Tôi từng hỏi Kiến Điền về thuật dưỡng sinh, ông đáp: "Không ăn mặn, không uống trà, lấy việc quý trọng nuôi dưỡng tinh, khí, thần làm chính. Ngày ngày ngồi trong một phòng, không làm việc gì." Đến khi hỏi Thiếu Bạch, Thiếu Bạch không nói gì, chỉ ngày ngày vui vẻ, không bận lòng việc đời, dù gặp hoạn nạn cũng không có vẻ lo buồn mà thôi, nhưng ông chưa từng thôi lui tới phố chợ. Vậy thì cách hai ông đạt được tuổi thọ quả có giống nhau chăng? Hay bề ngoài không giống mà bên trong thật chẳng khác gì?

 Lòng động thì thần mệt. Phàm những trò tài nghệ mà lăng xăng tranh hơn thua với người khác, không thứ nào không làm giảm tuổi thọ (?). Trong các trò tài nghệ, làm thơ và đánh cờ là hao thần nhất. Chu Lai Phong nói: "Những người tôi thấy vì đánh cờ mà hại sinh mạng đã có bốn người: Tống Dự Trai, Vương Liên Xuyên, Vương Phần Nguyên, Quách Nam Châu." Lại nói: "Tôn Lý Tuyền canh năm còn làm thơ, vì lao lực mà thành bệnh rồi chết." Trần Vũ Tuyền nói: "Vương Đồng Khư đánh cờ với khách, bỗng nhắm mắt lại, gọi không thưa thì đã chết rồi." Đánh cờ làm hao thần đến thế! Ôi, những việc làm hại sự sống há chỉ ở trong rượu và sắc thôi sao.

 Lục Quân Đài ở Gia Định lúc trẻ mắc hàn chứng (bệnh do khí lạnh gây ra), khỏi rồi mà không giữ gìn, bèn mắc chứng vong dương (dương khí thoát mất: người lạnh, vã mồ hôi, tim đập hồi hộp, rất nguy). Hơi nghe tiếng người là sợ hãi run rẩy muốn chết. Uống thuốc nhiều năm không hiệu quả, Lục bèn bỏ hết thuốc thang, ngày ngày chỉ nằm ngủ, chờ chết mà thôi. Như thế năm năm, bệnh có vẻ hơi bớt, tâm tính lại trở nên khá thông linh.

 Ngoài cửa có người sai dịch đến, ông gọi: "Người sai dịch đến rồi." Có bạn đến, ông gọi: "Có bạn là ông Mỗ đến rồi." Ngay cả việc ở ngoài mấy dặm, ông cũng thường biết trước. Hơn một năm sau, ông bèn đứng dậy được, như hồi còn trai tráng, kéo được cây cung mà người khác có sức cũng không kéo nổi. Từ khi khỏi bệnh đứng dậy được mấy tháng, bắt đầu hơi dính vào việc đời (?), thì sự hiểu biết linh diệu liền mờ đi, không còn được như lúc nằm bệnh nữa.

 Ông chơi thân với tôi, về sau có con trai, hiệu là Lan Thất.

 Đi qua núi Xà Sơn, gặp Cố Dự Trai, cùng chuyện trò. Dự Trai thích yên tĩnh, dựng quán ở Xà Sơn, quanh năm không về nhà. Ông bàn về một bí quyết nội dưỡng (nuôi dưỡng từ bên trong), chỉ là "chuyên khí trí nhu" (dồn tụ khí cho đến chỗ mềm mại, lời trong Đạo Đức Kinh), như đứa trẻ thơ chưa có những toan tính của người đã sinh ra đời, thì có thể mong sống lâu. Nếu phân biệt anh với tôi, cao với thấp, có kính có khinh, có yêu có ghét, đều là chuyện sau khi đã sinh ra, chứ không phải công phu của lúc chưa sinh.

 Lời này thật nắm được chỗ sâu kín của việc tu dưỡng.

 Bí quyết nội dưỡng, nếu học được chưa chân xác thì không thể tuỳ tiện thử, đã nhiều lần có người vì thế mà rước hoạ. Tôi từng thấy một đồ đệ của Tạ Tân Sơn thử phép nội thị (nhắm mắt, đưa ý nhìn vào bên trong thân), hành hoả (dùng ý niệm và hơi thở vận chuyển "lửa" trong thân để luyện đan bên trong) quá gấp, chưa được bao lâu đã đi lỵ ra năm màu rồi chết. Có một người bạn ở Tô Châu theo một người tu hành học phép bế khí (nín thở giữ hơi) ở một ngôi chùa có tháp, mới nửa năm cũng mắc bệnh lỵ mà chết. Một vị sĩ đại phu nghe tin một người đồng niên (người cùng đỗ một khoa thi) bị nhọt độc phát ra mà chết, liền nói: "Người này hẳn đã từng học tọa công (ngồi luyện công)." Hỏi ra quả nhiên đúng. Do đó biết rằng gặp bí quyết mà chưa chân xác thì muốn được lợi lại thành hại. Thử xem thuật hoàng bạch (thuật luyện ra vàng bạc) ở đời, hoả hầu (mức độ lửa và thời điểm nung luyện) hơi sai một chút là đỉnh lô (vạc và lò luyện) liền hỏng. Huống chi là thân người, lại không phải thứ nhìn thấy được như đỉnh lô. Lời "kẻ tay non thử nghiệm phải cẩn thận, chớ ỷ vào" thật là đúng.

 Sắc đẹp dễ làm người ta chìm đắm, thánh nhân cũng không thể chế ngự ngay được, chỉ là xa lánh nó mà thôi. Cho nên nói "bỏ lời gièm pha, xa lánh sắc đẹp" (lời trong sách Trung Dung). Xa lánh rồi tự nhiên dần dần đi đến chỗ dứt hẳn. Ăn uống cũng dễ khơi lòng tham ăn, cho nên nói "người quân tử tránh xa bếp núc" (lời Mạnh Tử). Đối với rượu ngon thì vua Vũ xa lánh Nghi Địch (người chế ra rượu ngon dâng vua Vũ; vua uống thấy ngon, sợ đời sau vì rượu mà mất nước, bèn xa lánh ông) và dứt rượu. Cái gọi là "xa lánh", có lẽ cũng là nghĩa "tránh xa" chăng? Nhân bàn về ý nghĩa câu "ăn uống và sắc dục là bản tính" mà nói lan man đến đây, không biết có dò được phương pháp thật sự của thánh hiền trong việc chế ngự dục vọng hay không.

 Đạo sĩ Tạ Tân Sơn, từ biệt đi mấy năm, lại đến thăm. Kể rằng: sau khi chia tay, ông đi qua Kiến Nghiệp (tức Nam Kinh), vượt hồ Bành Lãi (tức hồ Bà Dương), đến vùng Viên Châu, Nam Xương, Nhiêu Châu (?), tìm thăm dấu tích ở núi Long Hổ (núi ở Giang Tây, đất tổ của phái Thiên Sư trong Đạo giáo).

 Hơn một năm sau, vượt núi Khuông Lư (tức Lư Sơn), đi qua các vùng Kinh, Tương, Trịnh, Vệ. Rồi qua Hà Gian, đi bộ qua Chân Định, Bảo Định, đường dài cho đến Bắc Đô (tức Bắc Kinh). Ở đó ba năm rồi trở về. Lại ngụ ở núi Kim Sơn, Tiêu Sơn (hai ngọn núi ở Trấn Giang) hơn một năm. Tìm bậc hiền đã lâu mà chưa từng gặp được ai. Chỉ là nhìn thấu được thế tình. Hỏi thế tình ra sao? Đáp: "Chỉ là muốn chiếm phần lợi, làm hại người để lợi mình mà thôi. Gặp người giàu thì kính, gặp người nghèo thì khinh. Chỗ nào cũng thế. Giọng nói khác nhau mà tình người thì như một." Rồi lại nói: "Chỉ tìm một người coi người với ta ngang bằng nhau thôi cũng không dễ có. Huống chi chịu thiệt mình để lợi người, thì lấy gì mà học đạo?" Tôi nghe mà rùng mình. Nếu thật coi người với ta như một, đó gọi là vô ngã (không còn cái tôi), gọi là khắc kỷ (vượt thắng chính mình). Cảnh giới thánh nhân cao vời vợi, xa xăm không với tới được.

 Tượng trong miếu ở núi Xà Sơn quê tôi đắp rất khéo. Nghe sư trong chùa kể: xưa có một thợ đắp tượng họ gì đó, từ Giang Tây đến. Hơn một năm, ông đắp các pho tượng. Tượng ở chùa Kim Trạch cũng do người này đắp. Đắp xong thì ông bệnh, các bạn muốn mời thầy thuốc cho. Người thợ từ chối, nói: "Không làm gì được đâu. Ta hình dung, tưởng tượng, đã dốc cạn thần của mình rồi, vì thế mới bệnh. Trên đời há có thuốc nào trả lại được thần cho ta?" Rốt cuộc ông chết. Các pho tượng ở miếu tiên nay vẫn còn đủ, các chùa khác hiếm thấy tượng nào sánh được.

 Rồng sinh chín con, không con nào thành rồng, mỗi con có một sở thích riêng. Tù Ngưu suốt đời thích âm nhạc, nay đầu thú khắc trên đầu đàn hồ chính là nó. Nhai Tí suốt đời thích giết chóc, nay đầu rồng ngậm ở chuôi đao chính là nó. Trào Phong suốt đời thích chỗ hiểm, nay con thú đứng ở góc mái điện chính là nó. Bồ Lao suốt đời thích kêu, nay núm hình thú trên chuông chính là nó. Toan Nghê suốt đời thích ngồi, nay con sư tử ở toà Phật chính là nó. Bá Hạ suốt đời thích mang nặng, con thú đội bia chính là nó. Bệ Ngạn suốt đời thích kiện tụng, nay đầu sư tử ở cửa nhà ngục chính là nó. [Tên bị mất, có lẽ là Phụ Hí] (?) suốt đời thích văn chương, nay hình rồng hai bên bia chính là nó. Si Vẫn suốt đời thích nuốt, nay đầu thú trên nóc điện chính là nó. Chỉ có rồng là không có sở thích gì, cho nên thành rồng. Điều này có thể chứng cho ý chỉ "không ham muốn tức là tiên".

 Sách "Long Xuyên kỷ sự" chép lời đạo sĩ núi Tiên Đô bàn về dưỡng sinh, có phần trong và phần ngoài. Tinh khí là phần trong, không phải kim loại, khoáng đá mà làm cho bền chắc được. Tứ chi, trăm xương cốt là phần ngoài, không phải tinh khí mà biến hoá được. Muốn lo phần trong thì phải điều dưỡng tinh khí đến cùng cực rồi nội đan (viên "thuốc tiên" kết thành bên trong thân nhờ luyện tinh, khí, thần) mới thành; nội đan thành thì không thể chết. Nhưng nếu ẩn cư ở cõi người, lâu dần có khi chỉ thi giải (để lại xác như người chết nhưng thật ra đã thoát đi thành tiên) mà chưa thể biến hoá bay bổng lên được, vì thân thể vốn do tứ đại (bốn yếu tố: đất, nước, lửa, gió, theo nhà Phật) là vật bên ngoài hoà hợp mà thành. Chỉ có ngoại đan (thuốc tiên luyện từ kim loại, khoáng chất trong lò) mới có thể điểm ngói gạch thành vàng, biến đổi da xương, bay đi không bị ngăn trở. Thế nhưng nội đan chưa thành, bên trong không có gì để tiếp nhận nó (?), thì người uống ngoại đan phần nhiều sẽ chết. Tôi cho rằng lời bàn này vốn nói ra vì chuyện vua Đường uống đan dược bị khô khát, nhưng coi nội đan là tinh khí thì là bám chặt vào thân phàm, không biết ý chỉ "thuốc từ bên ngoài đến"; coi ngoại đan là kim loại khoáng đá thì là vướng vào hình chất, không biết chỗ huyền diệu "từ có đi vào không". Há đủ để thông hiểu nghĩa sâu xa của nhà huyền học sao?

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video