Thiên 1 — Thiên 1 — Chín loại kim và mười hai huyệt nguyên

 Dịch giải thiên "Cửu châm thập nhị nguyên" (chín loại kim châm và mười hai huyệt nguyên), thiên thứ nhất.

 Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ Trung Hoa, được coi là thủy tổ của y học) hỏi Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, một danh y thời cổ) rằng: Ta coi muôn dân như con, nuôi dưỡng trăm họ và thu tô thuế của họ. Ta thương xót họ không đủ sống mà lại liên tiếp mắc bệnh tật. Ta muốn họ không phải dùng độc dược (thuốc có tính mạnh, dễ gây hại), không phải dùng biêm thạch (đá mài nhọn thời cổ dùng để chích, rạch da chữa bệnh). Ta muốn dùng vi châm (kim châm nhỏ) để thông kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể), điều hòa huyết khí (máu và khí, hai thứ nuôi sống cơ thể), và chăm lo những nơi khí huyết hội nhau, chạy thuận chạy ngược, ra vào.

 Muốn cho phép này truyền được đến đời sau thì phải đặt ra phương pháp rõ ràng, để nó còn mãi không mất, lâu dài không dứt, dễ dùng khó quên. Phải làm thành hệ thống có đầu mối, chia ra các chương khác nhau, phân biệt biểu lý (phần ngoài và phần trong của cơ thể), có đầu có cuối. Làm cho mỗi thứ đều có hình thức rõ ràng, trước hết soạn ra "Châm kinh" (sách kinh điển về phép châm). Ta muốn nghe cho rõ tường tận.

 Kỳ Bá đáp: Thần xin suy xét rồi sắp xếp theo thứ tự, cho có cương lĩnh, bắt đầu từ số một, kết thúc ở số chín. Xin nói về đạo lý của phép châm!

 Điều cốt yếu của phép châm kim nhỏ là nói ra thì dễ, mà đạt đến chỗ sâu xa thì khó. Thầy thuốc vụng chỉ giữ lấy hình (chỉ bám vào hình thể bên ngoài, vị trí và thao tác cứng nhắc), thầy thuốc giỏi thì giữ lấy thần (nắm được thần khí, tức sự thịnh suy và biến động của khí huyết người bệnh). Thần thật là huyền diệu thay! Khách ở nơi cửa (tà khí — khí gây bệnh từ ngoài vào — như người khách, ra vào qua "cửa" là các huyệt và lỗ chân lông, cùng đường với chính khí). Chưa thấy rõ (?) được bệnh, làm sao biết được gốc của nó? Chỗ tinh vi của phép châm là ở sự nhanh hay chậm.

 Thầy thuốc vụng chỉ giữ chỗ khớp (chỉ biết các huyệt quanh khớp tay chân), thầy thuốc giỏi thì nắm lấy "cơ" (thời cơ, lúc khí đến khí đi). Sự động của "cơ" không rời khỏi chỗ lỗ huyệt. "Cơ" trong lỗ huyệt thì lặng lẽ và rất nhỏ nhiệm. Khi khí đang đến thì không được đón (dùng phép bổ), khi khí đã đi thì không thể đuổi theo. Người biết đạo về "cơ" thì không sai lệch dù một sợi tóc. Người không biết đạo về "cơ" thì như giương nỏ, gõ vào mà tên không bắn ra (lỡ mất thời cơ). Phải biết khí đi và đến để định đúng lúc mà châm.

 Thầy thuốc vụng thì mờ tối không hiểu; thật là kỳ diệu, chỉ người thầy giỏi mới có được điều đó. Khí đã đi qua gọi là nghịch, khí đang đến gọi là thuận; hiểu rõ thuận nghịch thì cứ thẳng đường mà làm, chẳng cần hỏi ai. Đón đầu mà đoạt lấy (châm ngược chiều kinh khí, tức phép tả), sao lại không làm cho hư (vơi bớt) được? Đuổi theo mà giúp thêm (châm xuôi chiều kinh khí, tức phép bổ), sao lại không làm cho thực (đầy lên) được? Đón hay theo, dùng ý mà điều hòa, đạo châm kim chỉ có thế.

 Phàm người dùng kim: hư thì làm cho thực (chính khí thiếu thì bồi thêm), đầy thì cho tiết ra, huyết ứ đọng lâu ngày thì trừ bỏ đi, tà khí thắng thì làm cho tà khí hư đi. Sách "Đại yếu" (một sách y cổ) nói: Đưa kim vào chậm, rút ra nhanh thì là thực (phép bổ); đưa vào nhanh, rút ra chậm thì là hư (phép tả). Nói về thực và hư thì như có như không (khí rất tinh vi, khó nhận ra). Xét bệnh có sau và có trước, (để biết khí) còn hay mất. Làm bổ hay tả thì (người bệnh cảm thấy) như được thêm, như mất bớt.

 Về điều cốt yếu của hư thực thì chín loại kim là tinh diệu nhất; lúc bổ (bồi đắp chính khí) và tả (làm tiết bỏ tà khí) đều dùng kim mà làm.

 Phép tả: phải cầm chắc kim đưa vào, rồi lay rộng mà rút ra, mở rộng phần dương (đường kim ở nông bên ngoài) để kim ra, thì tà khí được tiết ra. Nếu ấn huyệt mà rút kim thì gọi là "nội ôn" (khí uất giữ lại bên trong): huyết không tan được, khí không ra được.

 Phép bổ: thuận theo, thuận theo (theo chiều kinh khí), ý như là làm tùy tiện, nhẹ nhàng như không để tâm. Như đưa đi, như ấn xuống, nhẹ như muỗi mòng đậu xuống da; như lưu lại, như quay về; khi rút kim thì nhanh như dây cung đứt. Tay trái nối liền ngay với tay phải (tay phải vừa rút kim, tay trái ấn ngay lên lỗ huyệt), nhờ thế khí dừng lại bên trong; cửa ngoài đã đóng thì khí bên trong mới đầy. Nhất thiết không để huyết đọng lại; nếu có thì phải nhanh chóng trừ bỏ.

 Đạo cầm kim, quý nhất là cầm cho vững chắc. Ngón tay ngay ngắn, châm thẳng xuống, không để kim lệch sang trái sang phải. Tinh thần chú ý đến từng mảy may (như sợi lông thú mọc mùa thu), dồn ý vào người bệnh. Xét kỹ huyết mạch rồi mới châm thì không nguy hại. Lúc đang châm, phải chú ý đến "huyền dương" và "lưỡng vệ" (?) (thường hiểu là quan sát thần sắc người bệnh ở vùng mũi, mắt và hai bên mặt, nơi thần khí lộ ra). Thần chuyên chú không rời, thì biết bệnh còn hay hết. Những mạch máu nằm ngang ở chỗ du huyệt (huyệt, tức điểm châm trên đường kinh), nhìn thì thấy riêng nó rõ ràng, sờ thì thấy riêng nó cứng.

 Tên của chín loại kim, mỗi loại hình dáng khác nhau. Một là sàm châm (kim đầu to mũi nhọn như mũi tên), dài một thốn sáu phân (thốn là đơn vị đo dài thời cổ, khoảng một đốt ngón tay; mười phân là một thốn). Hai là viên châm (kim đầu tròn), dài một thốn sáu phân. Ba là đề châm (kim mũi tù dùng để ấn), dài ba thốn rưỡi. Bốn là phong châm (kim có mũi ba cạnh sắc), dài một thốn sáu phân. Năm là phi châm (kim có mũi như lưỡi kiếm), dài bốn thốn, rộng hai phân rưỡi. Sáu là viên lợi châm (kim tròn mà nhọn), dài một thốn sáu phân. Bảy là hào châm (kim nhỏ như sợi lông), dài ba thốn sáu phân. Tám là trường châm (kim dài), dài bảy thốn. Chín là đại châm (kim lớn), dài bốn thốn.

 Sàm châm đầu to, mũi nhọn, dùng để châm nông mà tả dương khí (khí ở phần nông ngoài da). Viên châm thân kim như hình quả trứng, dùng xoa xát vào khe giữa các thớ thịt, không làm tổn thương cơ thịt, để tả khí ở khe thịt. Đề châm mũi nhọn như hạt kê hạt thóc, chủ yếu dùng ấn lên mạch mà không đâm sâu vào, để dẫn khí đến. Phong châm lưỡi có ba cạnh, dùng chữa các bệnh cố tật lâu năm. Phi châm mũi như mũi kiếm, dùng để rạch lấy mủ ở các ổ mủ lớn. Viên lợi châm to như sợi lông đuôi trâu (?), vừa tròn vừa nhọn, giữa thân hơi to, dùng chữa bệnh do khí độc phát ra đột ngột. Hào châm mũi nhọn như vòi muỗi mòng, đưa vào lặng lẽ, từ từ, nhẹ nhàng và lưu kim lâu để nuôi dưỡng chính khí, dùng chữa chứng thống tý (đau nhức do khí huyết bế tắc, ứ trệ). Trường châm mũi sắc, thân mỏng, dùng chữa chứng tý ở sâu, lâu ngày. Đại châm mũi như cây gậy (?), đầu mũi hơi tròn, dùng để tháo nước ứ đọng ở các khớp. Chín loại kim là như thế.

 Khí ở trong mạch thì: tà khí (khí gây bệnh từ ngoài như gió độc) ở phần trên, trọc khí (khí đục do ăn uống không điều độ, tích ở dạ dày ruột) ở phần giữa, thanh khí (khí lạnh ẩm từ đất xâm nhập) ở phần dưới. Cho nên châm vào các huyệt ở chỗ lõm của mạch (ở vùng đầu) thì tà khí ra; châm vào huyệt của mạch ở phần giữa (như huyệt Túc tam lý ở chân, chủ về dạ dày ruột) thì trọc khí ra; châm quá sâu thì tà khí lại chìm sâu vào trong, bệnh càng nặng thêm.

 Cho nên nói: da, thịt, gân, mạch, mỗi thứ có chỗ riêng; bệnh mỗi loại có cách chữa thích hợp riêng. Kim mỗi loại hình dáng khác nhau, mỗi loại dùng vào việc thích hợp với nó. Đừng làm cho cái thực thêm thực, đừng làm cho cái hư thêm hư. Làm tổn cái vốn đã thiếu mà thêm vào cái vốn đã thừa, thế gọi là làm bệnh nặng thêm. Bệnh càng nặng: nếu châm vào năm mạch (du huyệt của năm tạng) khi khí năm tạng đã suy thì người bệnh chết; châm vào ba mạch (ba đường kinh dương) khi dương khí đã suy thì người bệnh suy kiệt, yếu sợ. Đoạt mất âm khí thì chết, đoạt mất dương khí thì phát cuồng. Những tai hại của việc châm sai là như vậy.

 Châm mà khí chưa đến (chưa có cảm giác "đắc khí" như tê, tức, nặng quanh kim) thì không kể số lần, cứ tiếp tục. Châm mà khí đã đến thì rút kim ra, không châm lại nữa. Kim mỗi loại có chỗ dùng thích hợp, hình dáng khác nhau, mỗi loại dùng đúng chỗ của nó, đó là điều cốt yếu của phép châm. Khí đến thì có hiệu quả; hiệu quả ấy chắc chắn như gió thổi tan mây, sáng rõ như thấy trời xanh. Đạo châm kim là như thế.

 Hoàng Đế nói: Ta muốn nghe về những nơi khí của ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận — tức tim, gan, lá lách, phổi, thận) và lục phủ (sáu phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu — tức mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang và tam tiêu là phủ bao quát ba vùng trên, giữa, dưới của thân) phát ra.

 Kỳ Bá nói: Năm tạng mỗi tạng có năm du huyệt, năm lần năm là hai mươi lăm du huyệt; sáu phủ mỗi phủ có sáu du huyệt, sáu lần sáu là ba mươi sáu du huyệt. Kinh mạch (đường kinh chính) có mười hai, lạc mạch (các nhánh nối giữa các đường kinh) có mười lăm, cộng là hai mươi bảy đường khí, vận hành lên xuống khắp thân.

 Nơi khí mới phát ra gọi là huyệt tỉnh (như nguồn nước mới nhú lên từ giếng), nơi khí chảy nhỏ gọi là huyệt huỳnh (như dòng nước nhỏ mới chảy), nơi khí dồn rót vào gọi là huyệt du (như nước rót vào chỗ sâu hơn), nơi khí chảy qua gọi là huyệt kinh (như dòng nước chảy mạnh), nơi khí nhập vào trong gọi là huyệt hợp (như sông đổ vào biển). Sự vận hành của hai mươi bảy đường khí đều đi qua năm loại du huyệt này.

 Chỗ giao nhau của các "tiết" có ba trăm sáu mươi lăm nơi hội. Người biết điều cốt yếu thì một lời là nói hết; người không biết điều cốt yếu thì lan man không bao giờ cùng. Cái gọi là "tiết" ở đây là nơi thần khí đi lại, ra vào (tức các huyệt), chứ không phải là da, thịt, gân, xương.

 Xem sắc mặt, xét đôi mắt, để biết khí đã tán ra hay đã hồi phục. Chuyên chú vào hình thể người bệnh, nghe sự động tĩnh, để biết tà khí và chính khí (khí kháng bệnh của cơ thể) ra sao. Tay phải chủ việc đẩy kim vào, tay trái giữ kim mà điều khiển; khí đến thì rút kim ra.

 Phàm khi sắp dùng kim, ắt phải bắt mạch trước, xem khí bệnh nặng hay nhẹ, rồi mới có thể chữa. Khí của năm tạng đã kiệt ở bên trong mà người dùng kim lại làm đầy bên ngoài, thế gọi là "trùng kiệt" (kiệt quệ chồng thêm kiệt quệ). Trùng kiệt thì ắt chết, chết một cách lặng lẽ. Đó là vì người chữa đã làm ngược với khí, châm lấy huyệt ở nách và ngực. Khí của năm tạng đã kiệt ở bên ngoài mà người dùng kim lại làm đầy bên trong, thế gọi là "nghịch quyết" (khí đi ngược, chân tay giá lạnh). Nghịch quyết thì ắt chết, chết trong cơn vật vã. Đó là vì người chữa đã làm ngược, châm lấy huyệt ở tứ chi.

 Châm đã trúng (khí bệnh) mà không rút kim ra thì tinh khí bị tiết ra ngoài; châm chưa trúng (?) mà đã rút kim thì khí tà ứ đọng lại. Tinh khí tiết ra thì bệnh càng nặng và người suy yếu; khí ứ đọng thì sinh ra mụn nhọt lở loét.

 Năm tạng có sáu phủ tương ứng; sáu phủ có mười hai huyệt nguyên (huyệt nơi nguyên khí — khí gốc của tạng phủ — dừng tụ); mười hai huyệt nguyên phát ra từ tứ quan (bốn cửa ải: hai khuỷu tay và hai đầu gối); tứ quan chủ trị bệnh của năm tạng. Năm tạng có bệnh thì nên châm lấy ở mười hai huyệt nguyên. Mười hai huyệt nguyên là nơi năm tạng nhận lấy khí và vị (tinh chất từ thức ăn) để nuôi ba trăm sáu mươi lăm tiết. Năm tạng có bệnh thì sẽ hiện ra ở mười hai huyệt nguyên. Mười hai huyệt nguyên mỗi huyệt thuộc về một tạng riêng. Hiểu rõ các huyệt nguyên, xem những biểu hiện ứng ra ở đó, thì biết được tổn hại của năm tạng.

 Thiếu âm trong dương (âm ít trong vùng dương, tức tạng ở phần trên cơ thể mà mang tính âm) là phổi; huyệt nguyên của nó là huyệt Thái uyên (ở cổ tay), có hai huyệt (mỗi bên một). Thái dương trong dương (dương nhiều nhất trong vùng dương) là tim; huyệt nguyên của nó là huyệt Đại lăng (ở giữa nếp cổ tay), có hai huyệt. Thiếu dương trong âm (dương ít trong vùng âm, tức phần dưới cơ thể) là gan; huyệt nguyên là huyệt Thái xung (ở mu bàn chân), có hai huyệt. Chí âm trong âm (âm tột cùng trong vùng âm) là tỳ (lá lách, theo Đông y chủ việc tiêu hóa); huyệt nguyên là huyệt Thái bạch (ở mép trong bàn chân), có hai huyệt. Thái âm trong âm (âm nhiều nhất trong vùng âm) là thận; huyệt nguyên là huyệt Thái khê (ở mắt cá trong chân), có hai huyệt.

 Huyệt nguyên của cao (vùng mỡ màng dưới tim) là huyệt Cưu vĩ (ở dưới mũi xương ức), có một huyệt. Huyệt nguyên của hoang (vùng màng giữa tim và cơ hoành) là huyệt Bột ương (tức huyệt Khí hải, dưới rốn), có một huyệt. Tất cả mười hai huyệt nguyên này chủ trị bệnh của năm tạng sáu phủ.

 Bệnh trướng (bụng đầy chướng) thì châm lấy ba kinh dương ở chân; bệnh sôn tiết (ỉa chảy, phân còn lẫn thức ăn chưa tiêu) thì châm lấy ba kinh âm ở chân.

 (?) Nay năm tạng có bệnh, ví như bị gai đâm, như bị vấy bẩn, như dây bị thắt nút, như dòng nước bị tắc. Gai tuy đâm lâu vẫn có thể nhổ ra, vết bẩn tuy lâu vẫn có thể rửa sạch, nút tuy thắt lâu vẫn có thể cởi ra, chỗ tắc tuy lâu vẫn có thể khơi thông. Có người nói bệnh lâu ngày không thể chữa, đó là lời nói sai. Người giỏi dùng kim, chữa bệnh như nhổ gai, như rửa vết bẩn, như cởi nút, như khơi chỗ tắc. Bệnh tuy lâu vẫn có thể chữa dứt. Ai nói là không chữa được, ấy là vì chưa nắm được phép chữa.

 Châm các chứng nhiệt thì như lấy tay thử nước sôi (chạm vào rồi rút ra nhanh, châm nông và rút kim nhanh); châm các chứng hàn lạnh thì như người không muốn rời đi (lưu kim lâu). Phần âm mà có bệnh dương (bệnh nhiệt ở bên trong) thì châm lấy huyệt Hạ lăng Tam lý (tức huyệt Túc tam lý, dưới đầu gối); cứ thẳng đó mà châm thì không nguy hại, khí đi xuống thì dừng, khí chưa xuống thì châm lại từ đầu. Bệnh ở phần trên mà thuộc bên trong thì châm lấy huyệt Âm lăng tuyền (ở mặt trong dưới đầu gối); bệnh ở phần trên mà thuộc bên ngoài thì châm lấy huyệt Dương lăng tuyền (ở mặt ngoài dưới đầu gối).

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video