**Thiên thứ tám mươi mốt: Ung thư** (ung là nhọt sưng to, nông, đỏ, nóng; thư là nhọt độc ăn sâu vào gân, xương và lan vào tạng phủ).
Hoàng Đế (vị vua truyền thuyết của Trung Hoa cổ đại, người hỏi trong sách) nói: Ta nghe rằng ruột và dạ dày nhận lấy lương thực. Thượng tiêu (phần trên của "tam tiêu", tức vùng ngực, nơi khí được đưa đi khắp cơ thể) đưa khí ra để làm ấm phận nhục (lớp thịt nằm giữa da và xương, chia thành từng thớ), nuôi các khớp xương, và làm thông tấu lý (các thớ da, lỗ chân lông và khe hở giữa da thịt). Trung tiêu (phần giữa của tam tiêu, tức vùng bụng trên quanh dạ dày, nơi tiêu hoá đồ ăn) đưa khí ra như sương, rót lên các khê cốc (chỗ thịt gặp nhau: khe lớn gọi là "cốc", khe nhỏ gọi là "khê"), thấm vào tôn mạch (những mạch máu nhỏ li ti nhất). Tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể) hoà hợp điều đặn, biến hoá thành màu đỏ mà làm ra máu.
Máu điều hoà thì tôn mạch đầy tràn trước, rồi rót vào lạc mạch (các mạch nhánh nối giữa các đường kinh); lạc mạch đều đầy rồi mới rót vào kinh mạch (các đường chính dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể). Khi âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong cơ thể, ở đây là các đường mạch âm và mạch dương) đã đầy đủ căng mạnh, thì theo hơi thở mà vận hành. Sự vận hành có quy củ, đi vòng có đường lối, hợp với lẽ vận hành của trời, không lúc nào ngừng nghỉ.
Bắt mạch rồi điều chỉnh: theo chỗ hư (thiếu, yếu) mà bỏ đi chỗ thực (dư, thừa); dùng phép tả (châm cho khí tà thoát ra, làm bớt chỗ dư) thì làm cho chỗ dư trở nên thiếu bớt; rút kim nhanh thì khí giảm; lưu kim lâu thì khí đến trước sau (?). Theo chỗ thực mà bỏ đi chỗ hư; dùng phép bổ (châm làm tăng thêm chỗ thiếu) thì làm cho có dư. Huyết khí đã điều hoà thì hình thể và khí lực mới giữ vững được. Ta đã biết thế nào là huyết khí bình thường và không bình thường, nhưng chưa biết ung thư từ đâu sinh ra, lúc nào thành nhọt, lúc nào tan, hạn chết hạn sống xa gần thế nào, làm sao để lường biết được. Có thể nghe giảng chăng?
Kỳ Bá (bề tôi và thầy thuốc của Hoàng Đế, người trả lời trong sách) đáp: Kinh mạch vận hành không ngừng, cùng nhịp độ với trời, hợp quy củ với đất. Cho nên khi các vì sao trên trời đi lệch khỏi độ, thì mặt trời mặt trăng bị che khuất (xảy ra nhật thực, nguyệt thực); khi mạch nước dưới đất mất trật tự, thì sông ngòi tràn lan, cỏ cây không lớn được, năm loại lương thực không sinh sôi; đường sá không thông, dân không qua lại được, người trong ngõ xóm, thành ấp phải chia lìa, mỗi người ở một nơi. Huyết khí cũng như thế, xin nói rõ nguyên do.
Huyết mạch cùng doanh vệ (doanh khí là phần khí tinh tuý chạy trong mạch để nuôi dưỡng cơ thể; vệ khí là phần khí mạnh mẽ chạy ngoài mạch để bảo vệ cơ thể) lưu chuyển vòng quanh không ngừng, trên ứng với các vì sao, dưới ứng với số sông nước trên mặt đất. Khi hàn tà (khí lạnh gây bệnh từ bên ngoài) xâm nhập trú lại trong kinh lạc, thì máu ngưng đọng, chảy rít; máu ngưng thì không thông; không thông thì vệ khí dồn về đó mà không quay trở lại được, nên sinh ra nhọt sưng.
Khí lạnh hoá thành nóng, nóng quá thì làm thối thịt, thịt thối thì thành mủ. Mủ không tháo ra được thì làm nát gân, gân nát thì hại đến xương, xương bị hại thì tuỷ tiêu mòn. Vì nhọt không nằm đúng chỗ khe hở của xương nên mủ không thoát ra được, máu khô kiệt trống rỗng, thì gân xương cơ thịt không còn nuôi dưỡng được nhau, kinh mạch hư hỏng rò rỉ, chất độc hun nóng đến ngũ tạng (năm cơ quan chính bên trong: tim, gan, tỳ, phổi, thận); tạng bị tổn thương nên chết.
Hoàng Đế nói: Ta muốn nghe cho hết hình dạng các loại ung thư, cùng những ngày kiêng kỵ và tên gọi của chúng (?).
Kỳ Bá đáp: Ung phát ở trong họng gọi là mãnh thư (nhọt dữ). Mãnh thư không chữa thì hoá mủ; mủ không tháo ra được sẽ làm tắc nghẹn cổ họng, nửa ngày thì chết. Nếu đã hoá mủ thì tháo mủ ra, rồi cho ăn mỡ lợn để nguội, ba ngày thì khỏi.
Phát ở cổ gọi là yểu thư (nhọt làm chết sớm). Ung ấy to, màu đỏ đen, không chữa gấp thì khí nóng đi xuống vào vùng uyên dịch (vùng hõm dưới nách), phía trước làm hại mạch Nhâm (đường kinh chạy dọc chính giữa mặt trước thân người), bên trong hun nóng gan và phổi. Gan phổi bị hun nóng thì hơn mười ngày là chết.
Dương khí (khí nóng) ứ lại bùng phát mạnh, làm tiêu hao não, ứ đọng ở gáy, gọi là não thước (nhọt làm não như bị nung chảy). Sắc mặt người bệnh u ám không tươi, gáy đau như kim châm. Nếu trong lòng bứt rứt khó chịu thì là chứng chết, không chữa được.
Phát ở vai và cánh tay trên gọi là tì ung. Hình dạng đỏ đen, phải chữa gấp; chứng này làm người ra mồ hôi suốt tới tận chân, không hại đến ngũ tạng. Ung phát được bốn, năm ngày thì nên đốt cứu (?) nó.
Phát dưới nách, màu đỏ, cứng, gọi là mễ thư. Chữa bằng đá biêm (mảnh đá mài sắc dùng để chích, rạch nhọt thời xưa), loại nhỏ mà dài, chích thưa thớt, rồi bôi mỡ lợn, sáu ngày thì khỏi, đừng băng kín lại. Nếu ung ấy cứng mà không vỡ, thì đó là mã đao hiệp anh (chuỗi hạch nổi thành dãy dưới nách hoặc kẹp hai bên cổ, hình dài như con dao ngựa), phải chữa gấp.
Phát ở ngực gọi là tỉnh thư. Hình dạng như hạt đậu lớn, ba bốn ngày thì nổi lên; không chữa sớm thì độc đi xuống vào bụng; không chữa thì bảy ngày chết.
Phát ở vùng ngực trên hai bên gọi là cam thư. Màu xanh, hình dạng như quả của loại cây có hạt (như quả qua lâu) (?), người bệnh thường khổ vì lúc lạnh lúc nóng. Phải chữa gấp, trừ được chứng lạnh nóng ấy thì mười năm sau mới chết, chết rồi mủ chảy ra.
Phát ở hai bên sườn gọi là bại tì. Bại tì là bệnh của phụ nữ. Nếu dùng phép cứu (đốt ngải cứu hơ trên huyệt) thì bệnh thành ung lớn có mủ. Khi chữa, trong nhọt có thịt mới mọc, to như hạt đậu đỏ nhỏ. Lấy rễ cỏ lăng và rễ cỏ kiều (?) băm nhỏ, mỗi thứ một thăng (đơn vị đong thời xưa), đổ một đấu sáu thăng nước (một đấu bằng mười thăng) vào nấu, cạn còn ba thăng, rồi gắng uống cho hết lúc còn nóng, mặc áo thật dày, ngồi trên nồi nước đang sôi để xông, cho mồ hôi ra tới tận chân thì khỏi.
Phát ở đùi và cẳng chân gọi là cổ hĩnh thư. Bề ngoài không biến đổi mấy, nhưng mủ của ung bám sát vào xương; không chữa gấp thì ba mươi ngày chết.
Phát ở vùng xương cùng gọi là nhuệ thư (nhọt nhọn). Hình dạng đỏ, cứng, to; phải chữa gấp, không chữa thì ba mươi ngày chết.
Phát ở mặt trong đùi gọi là xích thi. Không chữa gấp thì sáu mươi ngày chết. Nếu phát ở mặt trong cả hai đùi mà không chữa thì mười ngày là phải chết.
Phát ở đầu gối gọi là tì ung. Hình dạng to, màu da chỗ ung không đổi, người bệnh lúc lạnh lúc nóng, nhọt cứng như đá. Đừng dùng đá biêm chích, chích thì chết; phải đợi nó mềm ra rồi mới chích thì sống.
Các loại ung thư phát ở các khớp mà hai bên đối xứng ứng nhau thì không chữa được. Phát ở phía dương (mặt ngoài cơ thể) thì trăm ngày chết; phát ở phía âm (mặt trong cơ thể) thì ba mươi ngày chết.
Phát ở cẳng chân gọi là thố niết (thỏ cắn). Hình dạng đỏ, ăn sâu tới xương; phải chữa gấp, không chữa thì hại người.
Phát ở mắt cá chân phía trong gọi là tẩu hoãn. Hình dạng là ung nhưng màu da không đổi. Dùng đá biêm chích nhiều lần vào du huyệt (huyệt nơi khí của đường kinh dồn tới) của nó, làm dứt chứng lạnh nóng, thì không chết.
Phát ở cả mặt trên và mặt dưới bàn chân gọi là tứ dâm. Hình dạng là ung lớn; phải chữa gấp, (không chữa thì) trăm ngày chết.
Phát ở hai bên cạnh bàn chân gọi là lệ ung. Hình dạng không lớn, lúc đầu bằng ngón tay út. Khi phát thì phải chữa gấp, bỏ phần đã đen đi; nếu không tiêu mà cứ lớn thêm, không chữa thì trăm ngày chết.
Phát ở ngón chân gọi là thoát ung. Nếu màu đỏ đen thì là chứng chết, không chữa được; nếu không đỏ đen thì không chết. Nếu chữa mà bệnh không lui, phải gấp rút chặt bỏ ngón ấy, không thì chết.
Hoàng Đế nói: Thầy nói về ung và thư, lấy gì để phân biệt hai thứ?
Kỳ Bá đáp: Doanh khí và vệ khí ứ đọng lại trong kinh mạch thì máu ngưng rít mà không chảy; máu không chảy thì vệ khí theo đó mà không thông, bị ứ tắc không đi được, nên sinh nóng. Nóng dữ dội không dứt, nóng quá thì thịt thối, thịt thối thì thành mủ. Nhưng độc không lún sâu vào trong, tuỷ xương không bị khô cháy, ngũ tạng không bị tổn thương, cho nên gọi là ung.
Hoàng Đế nói: Thế nào gọi là thư?
Kỳ Bá đáp: Khí nóng hết sức thịnh, lún sâu xuống cơ thịt và da, làm gân và tuỷ khô kiệt, bên trong liên lụy đến ngũ tạng, huyết khí cạn kiệt; ngay dưới chỗ nhọt, gân xương và thịt lành đều bị hủy hết không còn gì, cho nên gọi là thư. Thư thì da bên trên sạm tối và cứng, giống như da cổ con trâu bò. Ung thì da bên trên mỏng mà bóng. Đó là những dấu hiệu để phân biệt.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video