Thiên thứ tám mươi: Bàn về chứng "đại hoặc" (chứng choáng váng, hoa mắt, tinh thần mê loạn nặng).
Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ của Trung Hoa) hỏi Kỳ Bá (bề tôi và là thầy thuốc của Hoàng Đế) rằng: "Ta từng lên đài Thanh Lãnh (tên một đài cao). Lên đến lưng chừng bậc thì ngoái lại nhìn, rồi phải bò rạp mà tiến lên, thì thấy choáng váng mê loạn. Ta riêng lấy làm lạ, trong lòng thầm thấy kỳ quái. Ta lúc nhắm mắt, lúc mở mắt nhìn, giữ cho lòng yên, hơi thở ổn định, mà lâu vẫn không khỏi. Đầu cứ quay cuồng, mắt cứ hoa lên. Ta xõa tóc, quỳ thẳng người, cúi xuống mà nhìn, vậy mà rất lâu sau vẫn không dứt. Rồi bỗng nhiên tự hết (?). Đó là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Tinh khí (phần khí tinh túy nhất, chất tinh hoa nuôi dưỡng cơ thể) của ngũ tạng lục phủ (năm tạng là tâm, can, tỳ, phế, thận; sáu phủ là đởm, vị, đại trường, tiểu trường, bàng quang, tam tiêu — tức các cơ quan bên trong cơ thể theo y học cổ truyền) đều dồn lên mắt mà làm thành sự tinh anh, sáng suốt của mắt. Chỗ tinh khí tụ lại chính là mắt. Tinh của xương (thuộc thận) làm thành đồng tử (con ngươi); tinh của gân (thuộc can) làm thành lòng đen; tinh của huyết (thuộc tâm) làm thành các mạch lạc (những mạch máu nhỏ li ti) ở mắt; tinh của khí (thuộc phế) làm thành lòng trắng; tinh của cơ thịt (thuộc tỳ) làm thành ước thúc (mí mắt, phần bó giữ lấy con mắt). Mí mắt bọc gói lấy tinh của gân, xương, huyết, khí, rồi cùng với mạch hợp lại làm thành mục hệ (dây mắt — bó mạch nối từ mắt vào trong não). Dây mắt ấy phía trên nối vào não, phía sau đi ra ở giữa gáy.
Vì thế khi tà khí (khí độc, khí xấu từ bên ngoài gây bệnh) trúng vào gáy, lại gặp lúc thân thể đang hư yếu, thì nó xâm nhập sâu, theo dây mắt mà vào não. Vào não thì não quay cuồng; não quay cuồng thì kéo dây mắt căng gấp lại; dây mắt căng gấp thì mắt hoa lên và mọi vật như xoay chuyển. Tà khí trúng vào tinh khí của mắt, phần tinh khí bị trúng không còn phối hợp đều với nhau nữa, thì tinh khí tản mát. Tinh khí tản mát thì nhìn bị lệch tách, nhìn một vật mà thấy thành hai.
Mắt là tinh hoa của ngũ tạng lục phủ, là nơi dinh khí và vệ khí (dinh khí: khí nuôi dưỡng, chạy bên trong mạch; vệ khí: khí bảo vệ cơ thể, chạy bên ngoài mạch) cùng hồn phách (hồn: phần tinh thần do tạng can giữ; phách: phần tinh thần do tạng phế giữ) thường xuyên lưu thông, là nơi thần khí (sức sống và hoạt động tinh thần) sinh ra. Cho nên khi thần mệt nhọc thì hồn phách tản mát, chí ý (ý chí và suy nghĩ) rối loạn. Bởi vậy, đồng tử và lòng đen thuộc về âm, lòng trắng và các mạch đỏ thuộc về dương. Âm dương hợp lại, truyền thông cho nhau, nên mắt mới sáng tỏ.
Mắt là kẻ sai khiến của tâm (chịu sự điều khiển của tâm). Tâm là nơi ở của thần, cho nên khi thần và tinh khí rối loạn thì không phối hợp, chuyển vận được với nhau. Bỗng nhiên nhìn thấy nơi khác thường, thì tinh thần, hồn phách tản mát, không hòa hợp với nhau, vì thế gọi là "hoặc" (choáng váng mê loạn)."
Hoàng Đế nói: "Ta vẫn còn ngờ điều ấy. Mỗi lần ta đến Đông Uyển (khu vườn phía đông), chưa lần nào không bị choáng váng, rời khỏi đó thì lại bình thường. Lẽ nào ta chỉ riêng vì vườn Đông mà nhọc thần? Sao lại lạ lùng như vậy?"
Kỳ Bá đáp: "Không phải thế. Tâm có điều ưa thích, thần lại có điều chán ghét; bỗng nhiên hai bên làm rối lẫn nhau, thì tinh khí loạn, nhìn sai lệch, nên sinh choáng váng; đợi khi thần chuyển sang nơi khác thì lại hồi phục. Vì thế, nhẹ thì gọi là "mê" (lẫn lộn), nặng thì gọi là "hoặc" (choáng váng mê loạn)."
Hoàng Đế hỏi: "Người hay quên là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Đó là khí ở phần trên không đủ, khí ở phần dưới lại thừa; ruột và dạ dày thì đầy chắc, còn tâm và phế thì hư yếu. Hư yếu thì dinh khí và vệ khí ứ lại ở phần dưới, lâu ngày không đưa lên trên đúng lúc, vì thế hay quên."
Hoàng Đế hỏi: "Người hay đói mà lại không thích ăn là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Tinh khí dồn cả về tỳ, nhiệt khí (khí nóng) ứ lại ở vị (dạ dày). Dạ dày nóng thì thức ăn bị tiêu nhanh, thức ăn tiêu nhanh nên hay đói. Khí của dạ dày đi ngược lên trên thì vị quản (vùng ống dạ dày, ở chỗ thượng vị — phía trên rốn, dưới mỏ ác) bị lạnh, cho nên không thích ăn."
Hoàng Đế hỏi: "Có bệnh mà không ngủ được là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Vệ khí không vào được phần âm, cứ ứ lại ở phần dương. Ứ lại ở phần dương thì dương khí đầy; dương khí đầy thì mạch dương kiểu (một đường mạch phụ thuộc nhóm "kỳ kinh bát mạch", chủ về việc mở mắt và thức) thịnh lên. Vệ khí không vào được phần âm thì âm khí hư, vì vậy mắt không nhắm được."
Hoàng Đế hỏi: "Mắt có bệnh mà không nhìn được là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Vệ khí ứ lại ở phần âm, không đi ra phần dương được. Ứ lại ở phần âm thì âm khí thịnh; âm khí thịnh thì mạch âm kiểu (đường mạch đi cặp với mạch dương kiểu, chủ về việc nhắm mắt và ngủ) đầy. Vệ khí không vào được phần dương thì dương khí hư, vì vậy mắt cứ nhắm lại."
Hoàng Đế hỏi: "Người ngủ nhiều là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Người này ruột và dạ dày to, da dẻ ẩm thấp, mà phân nhục (các khe, thớ giữa các lớp cơ thịt, nơi vệ khí đi qua) lại không thông lợi. Ruột và dạ dày to thì vệ khí lưu lại lâu; da ẩm thấp thì phân nhục không thông lợi, vệ khí đi chậm.
Vệ khí ban ngày thường đi ở phần dương, ban đêm đi ở phần âm; cho nên khi dương khí hết thì ngủ, âm khí hết thì thức dậy. Vì vậy, ruột và dạ dày to thì vệ khí lưu lại lâu; da ẩm thấp, phân nhục không thông lợi thì vệ khí đi chậm. Vệ khí ở phần âm lâu, khí không được trong sáng, thì muốn nhắm mắt ngủ, cho nên ngủ nhiều.
Còn người ruột và dạ dày nhỏ, da trơn mượt và mềm lỏng, phân nhục thông lợi, thì vệ khí ở phần dương được lâu, cho nên ít ngủ."
Hoàng Đế hỏi: "Không phải thường ngày vẫn thế, mà bỗng nhiên ngủ nhiều, là do khí nào gây ra như thế?"
Kỳ Bá đáp: "Đó là tà khí ứ lại ở thượng tiêu (phần trên của tam tiêu, tức vùng ngực, nơi có tim và phổi), thượng tiêu bị bế tắc không thông; khi đã ăn no hoặc uống nước nóng (?), vệ khí lưu lâu ở phần âm mà không đi ra được, vì vậy bỗng nhiên ngủ nhiều."
Hoàng Đế nói: "Hay lắm! Chữa những chứng tà này thế nào?"
Kỳ Bá đáp: "Trước hết phải xét đến tạng phủ, trừ bỏ những sai lệch nhỏ, sau đó điều hòa khí: chỗ nào thịnh thì dùng phép tả (cách châm làm giảm bớt, rút bớt khí thừa), chỗ nào hư thì dùng phép bổ (cách châm làm tăng thêm, bồi đắp phần khí thiếu). Nhất định phải biết rõ trước thân thể và tinh thần người bệnh đang khổ nhọc hay an vui, xác định xong rồi mới châm chữa."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video