Thiên Tuế lộ luận (bàn về "tuế lộ" – gió mưa trái mùa trong năm gây bệnh cho người), thứ bảy mươi chín.
Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá rằng: Sách kinh nói mùa hạ bị thương thử (bị nắng nóng mùa hè làm hại), thì sang thu mắc bệnh ngược (bệnh sốt rét, từng cơn rét run rồi sốt nóng), mà bệnh ngược lại phát theo giờ nhất định, vì cớ gì vậy?
Kỳ Bá đáp: Tà khí (khí độc từ bên ngoài như gió, lạnh, nóng… xâm vào cơ thể gây bệnh) trú ở huyệt Phong phủ (huyệt ở chính giữa sau gáy, ngay dưới chẩm), bệnh theo dọc xương sống mà đi xuống. Vệ khí (khí bảo vệ, chạy ở lớp ngoài cơ thể để chống tà khí) đi hết một ngày một đêm thì thường hội lớn tại huyệt Phong phủ; từ hôm sau trở đi, mỗi ngày nó xuống thấp hơn một đốt sống, cho nên ngày phát bệnh mỗi ngày một muộn hơn. Đó là trường hợp tà khí trú trước ở vùng sống lưng.
Cho nên mỗi lần vệ khí đến chỗ Phong phủ thì tấu lý (thớ da và các kẽ nhỏ giữa da thịt, nơi mồ hôi và khí ra vào) mở ra; tấu lý mở thì tà khí lọt vào; tà khí lọt vào thì bệnh phát. Vì thế mà ngày phát bệnh cứ mỗi ngày một muộn hơn.
Vệ khí từ Phong phủ đi xuống, mỗi ngày xuống một đốt, đến ngày thứ hai mươi mốt thì xuống tới tận xương cụt, ngày thứ hai mươi hai thì đi vào bên trong cột sống, đổ vào mạch Phục xung (đường mạch Xung đi ngầm sâu dọc theo bên trong cột sống); nó đi chín ngày thì ra ở giữa Khuyết bồn (chỗ hõm trên xương đòn), khí ấy đi lên, cho nên bệnh phát mỗi ngày sớm hơn một chút.
Còn khi tà khí ở bên trong mà va chạm với ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), nối ngang tới mộ nguyên (màng mỡ, màng ngăn giữa các tạng phủ trong bụng ngực), thì đường đi xa, khí ở sâu, đi chậm, không thể phát mỗi ngày, cho nên phải đến hôm sau nữa, tích tụ đủ rồi mới phát (tức sốt rét cách nhật).
Hoàng Đế hỏi: Mỗi lần vệ khí đến Phong phủ thì tấu lý mới mở, mở thì tà khí lọt vào. Nhưng vệ khí mỗi ngày xuống một đốt, thì không còn đúng chỗ Phong phủ nữa, vậy là thế nào?
Kỳ Bá đáp: "Phong phủ" không có chỗ cố định. Hễ vệ khí ứng hợp với tà khí ở đâu thì ắt tấu lý chỗ ấy mở ra; tà khí trú ở đốt nào thì đốt ấy chính là "phủ" của nó (nơi nó tụ lại để gây phát bệnh).
Hoàng Đế nói: Hay lắm. Bệnh phong (bệnh do gió độc gây ra) với bệnh ngược vốn cùng một loại, thế mà bệnh phong thì cứ dai dẳng thường xuyên, còn bệnh ngược thì riêng có lúc ngừng lúc phát theo giờ, là tại sao?
Kỳ Bá đáp: Khí phong lưu lại ở chỗ của nó; còn khí ngược thì theo kinh lạc (hệ thống các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) đi chìm sâu vào trong mà va chạm, cho nên phải đợi vệ khí ứng hợp với nó thì mới phát. Hoàng Đế nói: Hay lắm.
Hoàng Đế hỏi Thiếu Sư rằng: Ta nghe nói bát phong (tám thứ gió từ tám phương thổi tới theo bốn mùa) của bốn mùa xâm phạm vào người, vốn có lạnh có nóng: lạnh thì da căng chặt mà tấu lý đóng; nóng thì da chùng ra mà tấu lý mở. Vậy tặc phong (gió độc bất thường, hại người như kẻ trộm) và tà khí nhân lúc ấy mà lọt vào được chăng? Hay là nhất định phải có bát chính hư tà (gió độc trái mùa thổi từ phương ngược với mùa, vào dịp tám tiết lớn trong năm: hai tiết phân, hai tiết chí, bốn tiết lập) thì mới làm hại được người?
Thiếu Sư đáp: Không phải thế. Tặc phong tà khí xâm phạm người thì không theo thời nào cả. Nhưng nếu nó nhân lúc tấu lý đang mở mà vào thì nó vào sâu, bên trong bệnh rất nặng, và khi làm người ta bệnh thì phát đột ngột dữ dội. Nếu nó nhân lúc tấu lý đang đóng thì nó chỉ vào nông rồi lưu lại, khi gây bệnh thì phát từ từ và chậm.
Hoàng Đế hỏi: Có khi trời lạnh ấm vừa phải, tấu lý không mở, vậy mà vẫn có người mắc bệnh đột ngột, là vì cớ gì?
Thiếu Sư đáp: Nhà vua chưa biết tà khí vào người thế nào. Dù lúc bình thường, tấu lý mở hay đóng, chùng hay căng, cũng vẫn thường có thời của nó.
Hoàng Đế hỏi: Có thể cho nghe được chăng?
Thiếu Sư nói: Con người hòa hợp với trời đất, ứng theo mặt trời mặt trăng. Cho nên khi trăng tròn thì nước biển dâng mạnh ở phía tây, khí huyết người dồn đầy, cơ thịt đầy đặn, da dẻ khít chặt, lông tóc cứng chắc, tấu lý kín khít, lớp nhờn bám trên da dày đặc; vào lúc ấy, dù có gặp tặc phong thì nó cũng chỉ vào nông chứ không sâu.
Đến khi vầng trăng khuyết trống, thì nước biển dâng mạnh ở phía đông, khí huyết người hư yếu, vệ khí rút đi, chỉ còn trơ thân hình, cơ thịt teo bớt, da dẻ nhão chùng, tấu lý mở ra, lông tóc xơ rụng, thớ da (?) mỏng đi, lớp nhờn trên da bong rơi; vào lúc ấy mà gặp tặc phong thì nó vào sâu, khi làm người ta bệnh thì phát đột ngột dữ dội.
Hoàng Đế hỏi: Có người đột nhiên chết bất ngờ, mắc bệnh bất ngờ, là tại sao?
Thiếu Sư đáp: Người gặp tam hư (ba điều suy yếu) thì chết nhanh và đột ngột; người được tam thực (ba điều đầy đủ, mạnh mẽ) thì tà khí không thể làm hại.
Hoàng Đế nói: Xin được nghe về tam hư.
Thiếu Sư nói: Gặp năm vận khí suy, gặp lúc trăng khuyết trống, gặp thời tiết mất điều hòa, nhân đó mà bị tặc phong làm hại, thế gọi là tam hư. Cho nên bàn chuyện chữa bệnh mà không biết tam hư thì thầy thuốc ấy hóa ra là kẻ thô vụng.
Hoàng Đế nói: Xin được nghe về tam thực.
Thiếu Sư nói: Gặp năm vận khí thịnh, gặp lúc trăng tròn, gặp thời tiết điều hòa, thì dù có tặc phong tà khí cũng không làm nguy hại được.
Hoàng Đế nói: Lời bàn hay thay! Đạo lý sáng tỏ thay! Xin cất giữ vào kim quỹ (hòm vàng, nơi cất giữ sách quý), đặt tên là "Tam thực". Tuy vậy, đây mới là lý lẽ áp dụng cho từng người một mà thôi.
Hoàng Đế hỏi: Xin được nghe vì sao có những năm mọi người đều mắc cùng một thứ bệnh, do đâu mà như vậy?
Thiếu Sư đáp: Đó là do điềm khí hậu của bát chính (tám tiết lớn trong năm: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí).
Hoàng Đế hỏi: Xem điềm ấy thế nào?
Thiếu Sư đáp: Xem điềm này thường lấy ngày Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày ngắn nhất trong năm), khi Thái nhất (vị thần sao Bắc Thần, theo phép xem trời thì mỗi tiết dời đến một trong chín cung phương vị) đứng ở cung Diệp Trập (cung phương bắc, ứng với quẻ Khảm, trong thời Đông chí), lúc Thái nhất đến thì trời ắt có gió mưa ứng theo.
Gió mưa từ phương nam thổi tới là hư phong (gió thổi từ phương ngược với phương đang vượng của mùa, là gió trái mùa), là thứ gió độc làm hại người. Nếu nó đến vào lúc nửa đêm, muôn dân đều đang nằm ngủ nên không bị phạm phải, vì thế năm ấy dân ít bệnh. Nếu nó đến vào ban ngày, muôn dân lơ là sơ hở nên đều bị hư phong xâm phạm, vì thế muôn dân nhiều bệnh.
Hư tà vào trú ở xương mà không phát ra ngoài, đến tiết Lập xuân (tiết mở đầu mùa xuân), dương khí phát mạnh, tấu lý mở ra, nhân ngày Lập xuân lại có gió từ phương tây thổi tới, muôn dân lại đều bị hư phong xâm phạm; hai thứ tà khí ấy va chạm nhau, khiến kinh khí (khí vận hành trong các đường kinh mạch) bị uất kết, đổi thay thất thường (?).
Cho nên phàm ai gặp gió ấy lại gặp mưa ấy thì gọi là gặp "tuế lộ" (gió mưa trái mùa của năm). Năm nào khí trời điều hòa, ít tặc phong thì dân ít bệnh, ít chết. Năm nào nhiều tặc phong tà khí, lạnh ấm không điều hòa thì dân nhiều bệnh mà chết.
Hoàng Đế hỏi: Gió hư tà làm hại người, mức nặng nhẹ ra sao, xem điềm thế nào?
Thiếu Sư đáp: Ngày sóc (ngày mồng một) tháng giêng, Thái nhất ở cung Thiên Lưu (cung phương đông bắc, ứng với quẻ Cấn, trong thời Lập xuân), ngày ấy nếu có gió tây bắc mà không mưa thì người chết nhiều.
Ngày mồng một tháng giêng, lúc bình đán (sáng sớm tinh mơ) có gió bắc thì mùa xuân dân chết nhiều. Ngày mồng một tháng giêng, lúc sáng sớm có gió bắc thổi, thì số dân mắc bệnh là ba phần mười. Ngày mồng một tháng giêng, giữa trưa có gió bắc thì mùa hạ dân chết nhiều. Ngày mồng một tháng giêng, lúc chiều tối có gió bắc thì mùa thu dân chết nhiều. Nếu suốt cả ngày có gió bắc thì số người mắc bệnh nặng mà chết là sáu phần mười.
Ngày mồng một tháng giêng, gió từ phương nam thổi tới, gọi là "Hạn hương" (điềm hạn hán); gió từ phương tây thổi tới, gọi là "Bạch cốt" (xương trắng – điềm chết chóc), nước sắp gặp tai họa, người chết nhiều. Ngày mồng một tháng giêng, gió từ phương đông thổi tới, tốc mái nhà, cuốn cát đá, thì nước có tai họa lớn. Ngày mồng một tháng giêng, gió từ phương đông nam thổi tới, thì mùa xuân có người chết.
Ngày mồng một tháng giêng, trời ôn hòa ấm áp không có gió thì giá lúa rẻ, dân không bệnh; trời lạnh mà có gió thì giá lúa đắt, dân nhiều bệnh. Đó là cái gọi là gió dùng để xem điềm của năm, thứ gió làm tàn hại người.
Tháng hai, ngày Sửu mà không có gió thì dân nhiều bệnh ở tim và bụng; tháng ba, ngày Tuất mà trời không ấm thì dân nhiều bệnh nóng lạnh; tháng tư, ngày Tỵ mà trời không nóng thì dân nhiều bệnh đản (bệnh nhiệt, nóng trong người); tháng mười, ngày Thân mà trời không lạnh thì dân nhiều người chết đột ngột.
Phàm những thứ gọi là "gió" nói trên đều là gió tốc mái nhà, bẻ gãy cây cối, cuốn cát đá, làm dựng lông tóc, làm mở tấu lý.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video