Thiên 78 — Thiên 78 — Bàn về chín kim

 Thiên thứ bảy mươi tám: Cửu châm luận (bàn về chín loại kim châm cứu).

 Hoàng Đế (vị vua thời thượng cổ, theo truyền thuyết là người hỏi đáp về y học) nói: "Ta được nghe phu tử (tiếng tôn xưng thầy, ở đây chỉ Kỳ Bá) giảng về chín loại kim, thật là nhiều và rộng lớn, nhưng ta vẫn chưa hiểu thấu. Xin hỏi chín loại kim từ đâu mà sinh ra, vì sao mà có tên gọi như vậy?"

 Kỳ Bá (bề tôi của Hoàng Đế, bậc thầy thuốc) đáp: "Chín loại kim là theo con số lớn của trời đất, bắt đầu từ một và kết thúc ở chín. Cho nên nói: kim thứ nhất theo phép của trời, thứ hai theo phép của đất, thứ ba theo phép của người, thứ tư theo phép của bốn mùa, thứ năm theo phép của ngũ âm (năm âm trong nhạc cổ: cung, thương, giốc, chủy, vũ), thứ sáu theo phép của lục luật (các âm luật dùng để định cao độ trong nhạc cổ), thứ bảy theo phép của sao (bảy sao Bắc Đẩu), thứ tám theo phép của gió (gió từ tám phương), thứ chín theo phép của cửu dã (chín vùng đất ứng với chín phương)."

 Hoàng Đế hỏi: "Lấy kim để ứng với con số chín là thế nào?"

 Kỳ Bá đáp: "Bậc thánh nhân lập ra con số của trời đất, từ một mà nhân lên thành chín, nên lập ra chín vùng đất. Lấy chín nhân với chín, chín lần chín là tám mươi mốt, từ đó lập ra con số của Hoàng chung (âm chuẩn đầu tiên trong mười hai luật âm nhạc, được quy định bằng số 81), và lấy kim để ứng với con số ấy."

 Kim thứ nhất ứng với trời. Trời thuộc dương (một mặt của cặp âm dương; dương chỉ những gì ở trên, ở ngoài, nóng, động). Trong ngũ tạng (năm tạng: tâm – tim, can – gan, tỳ – lá lách và hệ tiêu hoá, phế – phổi, thận), tạng ứng với trời là phế. Phế là cái lọng che phủ ngũ tạng và lục phủ (sáu phủ: đởm – mật, vị – dạ dày, đại trường – ruột già, tiểu trường – ruột non, bàng quang, tam tiêu – ba vùng thân trên, giữa, dưới đảm nhiệm vận chuyển khí và nước). Da là bộ phận "hợp" với phế (bộ phận bên ngoài liên thông và chịu sự chi phối của phế), là phần dương của con người. Cho nên làm kim cho nó thì phải làm đầu kim to mà mũi nhọn, để không thể đâm sâu được mà chỉ khiến dương khí (khí nóng thuộc dương, ở đây là tà nhiệt ở phần nông) thoát ra.

 Kim thứ hai ứng với đất. Bộ phận của người ứng với đất là thịt. Cho nên làm kim cho nó thì phải làm thân kim tròn như ống, mũi kim tròn, để không làm tổn thương phận nhục (các khe ngăn giữa những thớ thịt); nếu làm tổn thương thì khí sẽ bị cạn kiệt.

 Kim thứ ba ứng với người. Cái làm cho con người sống được là huyết mạch (máu và các đường mạch dẫn máu). Cho nên làm kim cho nó thì phải làm thân kim to mà mũi tròn, để có thể ấn lên mạch mà không làm lõm thủng vào (?), nhờ đó dẫn khí đến, khiến riêng tà khí (khí độc hại từ ngoài hoặc trong sinh ra gây bệnh) thoát ra.

 Kim thứ tư ứng với bốn mùa. Bốn mùa ở đây nói về gió tám phương của bốn mùa xâm nhập trú lại trong kinh lạc (hệ thống đường dẫn khí huyết trong cơ thể: kinh là đường chính, lạc là nhánh nhỏ), gây ra bệnh lựu (khối u kết lại; có bản chép là bệnh lâu ngày khó chữa) (?). Cho nên làm kim cho nó thì phải làm thân kim tròn như ống, mũi kim sắc nhọn, để có thể tả nhiệt (làm thoát bớt khí nóng) và chích cho ra máu, khiến bệnh cố tật lâu ngày dứt hết.

 Kim thứ năm ứng với âm thanh. Âm thanh là chỗ phân chia mùa đông và mùa hạ, chia ở Tý và Ngọ (Tý ứng với giữa mùa đông, Ngọ ứng với giữa mùa hạ); âm và dương tách biệt, lạnh và nóng tranh nhau, hai khí đánh nhau rồi hợp lại thành ung (nhọt sưng to) có mủ. Cho nên làm kim cho nó thì phải làm mũi kim như mũi kiếm, có thể dùng để lấy mủ ở nhọt lớn.

 Kim thứ sáu ứng với luật. Luật là để điều hoà âm dương, bốn mùa và hợp với mười hai kinh mạch (mười hai đường kinh chính trong cơ thể). Hư tà (khí độc hại lợi dụng lúc cơ thể yếu mà xâm nhập) trú lại ở kinh lạc thì gây ra bạo tý (chứng đau nhức, tê bại phát ra đột ngột do khí huyết bị tắc). Cho nên làm kim cho nó thì phải làm đầu nhọn như sợi lông đuôi trâu, mũi nhọn mà tròn, phần giữa thân hơi to, để lấy đi khí độc phát đột ngột.

 Kim thứ bảy ứng với sao. Sao ứng với bảy khiếu của người (bảy lỗ trên mặt: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng). Tà khí trú lại trong kinh mà gây ra thống tý (chứng đau nhức do khí huyết tắc nghẽn), bám ở kinh lạc. Cho nên làm kim cho nó thì làm đầu nhọn như vòi muỗi, mòng; đâm vào thì nhẹ nhàng, chậm rãi, châm khẽ mà lưu kim lâu; chính khí (sức chống bệnh của cơ thể) nhờ đó được bồi đắp, chân khí (khí gốc của cơ thể) được hồi phục mà tà khí bị đẩy đi; rút kim ra rồi vẫn tiếp tục điều dưỡng.

 Kim thứ tám ứng với gió. Gió ứng với tám khớp lớn ở tay chân của người. Hư phong (gió độc trái mùa) của bát chính (tám tiết khí chính trong năm: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí), tức gió tám phương, làm hại người, vào trú sâu bên trong ở khe xương, các khớp lưng và cột sống, giữa tấu lý (thớ da thịt và khe hở giữa da và thịt), gây ra thâm tý (chứng đau tê nằm sâu). Cho nên làm kim cho nó thì phải làm thân kim dài, mũi kim sắc, có thể lấy được tà khí nằm sâu và chứng tý lâu ngày ở xa.

 Kim thứ chín ứng với cửu dã. Cửu dã ứng với khoảng giữa các khớp xương và da của người. Dâm tà (tà khí quá mức) tràn lan khắp thân, giống như chứng phong thuỷ (chứng phù sưng do gió và nước ứ đọng), ứ lại mà không qua được các cơ quan (chỗ then chốt, tức các khớp) và khớp lớn. Cho nên làm kim cho nó thì làm đầu kim như cây gậy, mũi hơi tròn, để lấy đi khí ứ lớn (khí và nước tích tụ) không qua được các khớp.

 Hoàng Đế hỏi: "Độ dài ngắn của kim có số đo nhất định không?"

 Kỳ Bá đáp: "Thứ nhất là sàm châm (?) (kim đầu to mũi nhọn; nguyên văn chép là 'thiết châm', có lẽ sai chữ), làm theo mẫu kim khâu khăn, cách mũi nửa thốn (thốn: tấc, đơn vị đo dài thời xưa) thì vót nhọn hẳn lại, dài một thốn sáu phân (phân: một phần mười thốn), chuyên trị nhiệt ở đầu và thân.

 Thứ hai là viên châm (kim mũi tròn), làm theo mẫu kim khâu bông, thân kim tròn như ống (?) mà mũi hình quả trứng, dài một thốn sáu phân, chuyên trị khí ở khe giữa các thớ thịt.

 Thứ ba là đề châm (?) (kim mũi tù, dùng để ấn; nguyên văn chép chữ 'đề' khác), làm theo độ nhọn của hạt kê, hạt lúa, dài ba thốn rưỡi, chuyên dùng để ấn lên mạch, dẫn khí đến, khiến tà khí thoát ra.

 Thứ tư là phong châm (kim mũi sắc có cạnh), làm theo mẫu kim khâu bông, thân kim tròn như ống (?), mũi sắc, dài một thốn sáu phân, chuyên trị nhọt sưng nóng bằng cách chích cho ra máu.

 Thứ năm là phi châm (kim dẹt như lưỡi kiếm), làm theo mẫu mũi kiếm, rộng hai phân rưỡi, dài bốn thốn, chuyên trị nhọt lớn có mủ, do hai khí nóng tranh nhau mà thành.

 Thứ sáu là viên lợi châm (kim tròn mà sắc), làm theo mẫu kim mảnh như lông đuôi trâu, mũi hơi to, trái lại thân nhỏ, để có thể đâm sâu vào, dài một thốn sáu phân, chuyên trị chứng ung tý (?) (sưng đau, tê bại).

 Thứ bảy là hào châm (kim nhỏ như sợi lông), làm theo mẫu sợi lông tơ (nguyên văn chép 'thủ chú', có lẽ là 'thủ pháp') (?), dài một thốn sáu phân, chuyên trị chứng hàn nhiệt (lúc lạnh lúc nóng) và thống tý nằm ở lạc mạch.

 Thứ tám là trường châm (kim dài), làm theo mẫu kim khâu dài (?), dài bảy thốn, chuyên trị tà khí nằm sâu và chứng tý lâu ngày ở xa.

 Thứ chín là đại châm (kim to), làm theo mẫu phong châm, mũi hơi tròn, dài bốn thốn, chuyên trị khí ứ lớn không qua được các khớp. Hình dạng kim đến đây là đủ; đó là phép tắc về to nhỏ, dài ngắn của chín loại kim."

 Hoàng Đế hỏi: "Ta muốn nghe thân thể con người ứng với cửu dã là thế nào?"

 Kỳ Bá đáp: "Xin nói về việc thân thể ứng với cửu dã. Chân trái ứng với tiết Lập xuân, ngày ứng là ngày Mậu Dần và Kỷ Sửu (tên ngày tính theo hệ can chi, tức cách ghi ngày bằng cặp thiên can và địa chi). Sườn trái ứng với tiết Xuân phân, ngày ứng là Ất Mão. Tay trái ứng với tiết Lập hạ, ngày ứng là Mậu Thìn và Kỷ Tỵ. Ngực, họng, đầu ứng với tiết Hạ chí, ngày ứng là Bính Ngọ. Tay phải ứng với tiết Lập thu, ngày ứng là Mậu Thân và Kỷ Mùi (nguyên văn chép 'Kỷ Mạt', có lẽ sai chữ) (?). Sườn phải ứng với tiết Thu phân, ngày ứng là Tân Dậu. Chân phải ứng với tiết Lập đông, ngày ứng là Mậu Tuất và Kỷ Hợi. Lưng, mông và các lỗ ở phần dưới (hậu môn, lỗ tiểu) ứng với tiết Đông chí, ngày ứng là Nhâm Tý. Lục phủ và ba tạng ở phần dưới (can, tỳ, thận) ứng với Trung châu (vùng chính giữa); điều cấm kỵ lớn của nó là ngày Thái Nhất (vị thần sao Bắc Cực, theo thuyết cổ di chuyển lần lượt qua chín cung ứng với chín phương theo tiết khí) đóng ở đó, cùng tất cả các ngày Mậu, ngày Kỷ.

 Phàm chín chỗ ấy, phải khéo theo dõi nơi bát chính đang ứng. Bộ phận trên dưới, trái phải của thân thể mà chỗ ấy chủ về, nếu có ung thũng (nhọt sưng), muốn chữa thì không được rạch, chích để chữa vào đúng ngày ứng với bộ phận đó; gọi là thiên kỵ nhật (ngày trời cấm kỵ)."

 Thân thể nhàn hạ (?) (nguyên văn chép là 'đông', có lẽ sai chữ của 'lạc' – vui, nhàn) mà tinh thần khổ sở thì bệnh sinh ở mạch, chữa bằng cứu (đốt ngải hơ trên huyệt) và châm. Thân thể khổ nhọc mà tinh thần vui vẻ thì bệnh sinh ở gân, chữa bằng chườm nóng và đạo dẫn (phép xoa bóp, co duỗi, vận động thân thể để lưu thông khí huyết). Thân thể nhàn hạ mà tinh thần cũng vui vẻ thì bệnh sinh ở thịt, chữa bằng châm thạch (kim châm và đá nhọn dùng để chích). Thân thể khổ nhọc mà tinh thần cũng khổ sở thì bệnh sinh ở cổ họng, chữa bằng thuốc vị ngọt. Thân thể thường bị kinh sợ, gân mạch không thông, bệnh sinh ra chứng bất nhân (tê dại, mất cảm giác), chữa bằng xoa bóp và rượu thuốc (?). Đó gọi là năm thể trạng của thân hình.

 Khí của ngũ tạng: tâm chủ về ợ hơi, phế chủ về ho, can chủ về nói, tỳ chủ về nuốt, thận chủ về ngáp.

 Khí của lục phủ: đởm gây ra giận dữ, vị gây ra khí nghịch lên và nôn ợ hôi chua, đại trường và tiểu trường gây ra tiêu chảy, bàng quang không giữ được thì gây ra đái dầm, hạ tiêu (phần dưới của tam tiêu, nơi điều tiết nước ở bụng dưới) tràn đầy thì gây ra thuỷ thũng (phù nước).

 Năm vị: vị chua vào can, vị cay vào phế, vị đắng vào tâm, vị ngọt vào tỳ, vị mặn vào thận, vị nhạt vào vị (dạ dày); đó gọi là năm vị.

 Năm sự dồn tụ: tinh khí (khí tinh tuý nuôi các tạng) dồn vào can thì sinh lo âu, dồn vào tâm thì sinh mừng vui, dồn vào phế thì sinh buồn bã, dồn vào thận thì sinh sợ hãi, dồn vào tỳ thì sinh e ngại; đó gọi là tinh khí của năm tạng dồn tụ vào tạng.

 Năm điều ghét: can ghét gió, tâm ghét nóng, phế ghét lạnh, thận ghét khô, tỳ ghét ẩm; đó là những điều mà khí của năm tạng ghét.

 Năm thứ dịch: tâm chủ về mồ hôi, can chủ về nước mắt, phế chủ về nước mũi, thận chủ về nước bọt đặc, tỳ chủ về nước dãi; đó là nơi năm thứ dịch sinh ra.

 Năm điều lao tổn: nhìn lâu hại huyết, nằm lâu hại khí, ngồi lâu hại thịt, đứng lâu hại xương, đi lâu hại gân; đó là những bệnh do năm việc làm lâu quá sức gây ra.

 Năm đường đi: vị chua đi vào gân, vị cay đi vào khí, vị đắng đi vào huyết, vị mặn đi vào xương, vị ngọt đi vào thịt; đó gọi là năm đường đi.

 Năm điều tiết chế: bệnh ở gân thì đừng ăn chua; bệnh ở khí thì đừng ăn cay; bệnh ở xương thì đừng ăn mặn; bệnh ở huyết thì đừng ăn đắng; bệnh ở thịt thì đừng ăn ngọt. Miệng thèm mà muốn ăn thì cũng không được ăn nhiều, phải tự mình tiết chế; gọi là năm điều tiết chế.

 Năm chỗ phát bệnh: bệnh âm phát ở xương, bệnh dương phát ở huyết, bệnh âm phát ở thịt, bệnh dương phát vào mùa đông, bệnh âm phát vào mùa hạ.

 Năm loại tà: tà khí vào phần dương thì gây chứng cuồng (điên loạn, kích động); tà khí vào phần âm thì gây chứng huyết tý (huyết bị tắc gây tê đau); tà khí vào phần dương mà chuyển biến thì gây bệnh điên (động kinh, co giật ngã lăn); tà khí vào phần âm mà chuyển biến thì gây câm, mất tiếng; dương đi vào âm thì người bệnh trầm lặng; âm đi ra dương thì người bệnh hay giận dữ.

 Năm tạng tàng giữ: tâm giữ thần (sự sáng suốt, ý thức), phế giữ phách (phần bản năng, cảm giác của cơ thể), can giữ hồn (phần tinh thần đi theo thần, như mơ, tưởng tượng), tỳ giữ ý (sự suy nghĩ, ghi nhớ), thận giữ tinh và chí (tinh: chất gốc của sự sống; chí: ý chí, sự bền lòng).

 Năm điều chủ quản: tâm chủ về mạch, phế chủ về da, can chủ về gân, tỳ chủ về cơ thịt, thận chủ về xương.

 Kinh Dương minh nhiều huyết nhiều khí, kinh Thái dương nhiều huyết ít khí, kinh Thiếu dương nhiều khí ít huyết, kinh Thái âm nhiều huyết ít khí, kinh Quyết âm nhiều huyết ít khí, kinh Thiếu âm nhiều khí ít huyết (Dương minh, Thái dương, Thiếu dương, Thái âm, Quyết âm, Thiếu âm là tên sáu nhóm kinh mạch, mỗi nhóm gồm một kinh ở tay và một kinh ở chân). Cho nên nói: châm kinh Dương minh thì cho ra cả huyết lẫn khí; châm kinh Thái dương thì cho ra huyết mà tránh làm hao khí; châm kinh Thiếu dương thì cho ra khí mà tránh làm ra huyết; châm kinh Thái âm thì cho ra huyết mà tránh làm hao khí; châm kinh Quyết âm thì cho ra huyết mà tránh làm hao khí; châm kinh Thiếu âm thì cho ra khí mà tránh làm ra huyết.

 Ở chân, kinh Dương minh và kinh Thái âm làm biểu lý với nhau (cặp kinh một ở ngoài – biểu, một ở trong – lý, liên kết và ảnh hưởng lẫn nhau), kinh Thiếu dương và kinh Quyết âm làm biểu lý với nhau, kinh Thái dương và kinh Thiếu âm làm biểu lý với nhau; đó gọi là âm dương của chân. Ở tay, kinh Dương minh và kinh Thái âm làm biểu lý với nhau, kinh Thiếu dương và kinh Tâm chủ (tức kinh Thủ Quyết âm Tâm bào, đường kinh của màng bọc tim) làm biểu lý với nhau, kinh Thái dương và kinh Thiếu âm làm biểu lý với nhau; đó gọi là âm dương của tay.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video