Kinh thị Dịch truyện (sách giải về Kinh Dịch của họ Kinh)
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập toàn bộ sách vở trong bốn kho, do vua đời Thanh sai biên soạn và duyệt định), Tử bộ (bộ thứ ba trong bốn bộ, gồm sách của các nhà tư tưởng, học thuật, kỹ thuật), phần bảy.
Kinh thị Dịch truyện. Loại thuật số (các môn đoán vận số như bói toán, chiêm nghiệm), phần bốn, thuộc nhóm bói toán. Đề yếu (bài tóm tắt, giới thiệu sách).
Bọn thần kính cẩn xét: sách *Kinh thị Dịch truyện* gồm ba quyển, do Kinh Phòng đời Hán soạn, Lục Tích nước Ngô (thời Tam Quốc) chú giải. Kinh Phòng vốn họ Lý. Ông thổi ống luật (ống tre dùng để định cao độ âm thanh) rồi tự định họ mình là họ Kinh. Ông tên chữ là Quân Minh, người huyện Đốn Khâu, quận Đông. Ông học Kinh Dịch với Tiêu Diên Thọ. Thời Hán Nguyên Đế, ông nhờ giảng giải về tai dị (tai họa và điềm lạ của trời đất, được coi là lời răn của trời) mà được vua yêu dùng. Ông bị bọn Thạch Hiển ghen ghét, bị đẩy ra ngoài làm Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Ngụy, cuối cùng bị gièm pha mà bị giết. Sự tích của ông chép đầy đủ trong truyện riêng về ông ở sách *Hán thư*. Lục Tích có sách chú giải Kinh Dịch, đã được chép vào bộ sách này.
Kinh Phòng soạn các sách sau: *Dịch truyện* ba quyển; *Chu Dịch chương cú* (giải nghĩa Kinh Dịch theo từng chương, từng câu) mười quyển; *Chu Dịch thác quái* (Chu Dịch là Kinh Dịch đời Chu; quẻ là hình gồm sáu vạch liền hoặc đứt dùng để bói; "thác quái" là quẻ đảo ngược các vạch) mười quyển; *Chu Dịch yêu chiêm* (đoán điềm quái lạ) mười hai quyển; *Chu Dịch chiêm sự* (đoán việc) mười hai quyển; *Chu Dịch thủ chu* ba quyển; *Chu Dịch phi hậu* chín quyển, lại một bản sáu quyển; *Chu Dịch phi hậu lục nhật thất phân* (phép chia mỗi quẻ ứng với sáu ngày và bảy phần của một ngày trong năm) tám quyển; *Chu Dịch tứ thời hậu* (đoán theo khí hậu bốn mùa) bốn quyển; *Chu Dịch hỗn độn* bốn quyển; *Chu Dịch ủy hóa* bốn quyển; *Chu Dịch nghịch thích chiêm tai dị* (đoán trước tai họa, điềm lạ) mười hai quyển; *Dịch truyện tích toán pháp tạp chiêm điều lệ* (phép tính toán và các điều lệ bói lặt vặt) một quyển. Nay chỉ còn sách *Dịch truyện*.
Xét ra, *Hán chí* (thiên Nghệ văn chí trong *Hán thư*, mục lục sách vở đời Hán) ghi sách này mười một thiên, *Văn hiến thông khảo* ghi bốn quyển, đều khác với bản này. Nhưng số quyển của các sách xưa ghi trong *Hán chí* phần nhiều khác với ngày nay, không riêng gì sách này. Còn cái gọi là bốn quyển trong *Thông khảo*, lấy thư mục của hai nhà Triều (Triều Công Vũ) và Trần (Trần Chấn Tôn) mà xét thì có lẽ là gộp một quyển *Tạp chiêm điều lệ* vào ba quyển *Dịch truyện* thành bốn quyển, cũng không có gì đáng ngờ. Duy có họ Triều cho rằng *Dịch truyện* chính là *Thác quái*, *Tạp chiêm điều lệ* chính là *Nghịch thích chiêm tai dị*, thì khó tránh khỏi đoán mò, không có căn cứ.
Sách này tuy mang tên *Dịch truyện* (lời giải Kinh Dịch) nhưng tuyệt nhiên không giải thích lời kinh, cũng tuyệt nhiên không bám theo nghĩa lý của Kinh Dịch. Quyển thượng và quyển trung chia tám quẻ gốc thành tám cung (tám nhóm quẻ). Mỗi cung có một quẻ thuần (quẻ sáu vạch do hai quẻ ba vạch giống nhau chồng lên) đứng đầu, thống lĩnh bảy quẻ biến (bảy quẻ sinh ra do lần lượt đổi các vạch của quẻ thuần). Sách chú rõ các lệ thế ứng (hào thế là vạch đại diện cho chủ thể của quẻ, tức người hỏi hay việc chính; hào ứng là vạch đối ứng với hào thế, cách nó ba bậc, đại diện cho phía bên kia), phi phục (phi là quẻ hay hào hiện ra ngoài, phục là quẻ hay hào ẩn bên dưới), du hồn (quẻ thứ bảy trong mỗi cung, ví như hồn đi lang thang), quy hồn (quẻ thứ tám, cuối cùng trong mỗi cung, ví như hồn trở về).
Quyển hạ, trước hết bàn việc thánh nhân làm ra Kinh Dịch, việc đếm cỏ thi (một loại cỏ, thân dùng để đếm khi bói) để lập quẻ. Kế đến bàn phép nạp giáp (phép phối các quẻ và các hào, tức các vạch của quẻ, với thiên can như giáp, ất… và địa chi như tý, sửu…). Kế đến bàn việc phối hai mươi bốn khí hậu (hai mươi bốn tiết khí trong năm như lập xuân, xuân phân…) với các quẻ; cùng bốn loại Dịch trời, đất, người, quỷ; các hào phụ mẫu, huynh đệ, thê tử, quan quỷ (các tên gọi đặt cho từng hào dựa theo quan hệ sinh khắc của ngũ hành giữa hào ấy với cung của quẻ, ví như cha mẹ, anh em, vợ con, quan chức và tai họa, dùng để đoán việc tương ứng); long đức, hổ hình (tên các thần sát, tức yếu tố tốt xấu, gắn với rồng và hổ) (?); thiên quan, địa quan (tên các thần sát hoặc vị trí trong phép đoán) (?); và chỗ ngũ hành (năm yếu tố: kim, mộc, thủy, hỏa, thổ) sinh ra, mất đi… Có lẽ phép bói bằng đồng tiền đời sau thực ra bắt nguồn từ sách này.
Vì thế Hạng An Thế nói: "Lấy Dịch học của Kinh Phòng mà xét, thì sách *Hỏa châu lâm* lưu truyền ở đời chính là phép còn sót lại của ông. Dùng ba đồng tiền gieo xuống: hai mặt lưng một mặt chữ là sách (hào âm, vạch đứt, không biến), hai mặt chữ một mặt lưng là đơn (hào dương, vạch liền, không biến), cả ba mặt chữ là giao (hào âm động, sẽ biến thành dương), cả ba mặt lưng là trùng (hào dương động, sẽ biến thành âm). Đó là người đời sau chuộng đường tắt cho tiện việc hàng bói, nhưng ý gốc vẫn còn có thể khảo được. Chỗ khác biệt là không lấy hào giao, hào trùng để đoán, mà chỉ lấy hào thế để đoán, cho nên phép đoán chỉ dừng ở sáu mươi tư hào, không bao quát hết được biến hóa của ba trăm tám mươi tư hào." Trương Hành Thành cũng nói: "Phép trong sách *Nguyên bao* của Vệ Nguyên Tung hợp với *Hỏa châu lâm*, mà cách dùng của *Hỏa châu lâm* thì bắt nguồn từ Kinh Phòng."
Lục Đức Minh trong sách *Kinh điển thích văn* lại ghi chú dưới tất cả sáu mươi tư quẻ của Chu Dịch các tên như cung nào, nhất thế, nhị thế, tam thế, tứ thế (quẻ biến thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư của cung, hào thế nằm ở vạch thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư), du hồn, quy hồn, đem những thứ ấy gán vào nghĩa của kinh, thật là sai lầm lắm vậy. Tháng mười hai năm Càn Long thứ bốn mươi sáu (năm 1781), kính cẩn hiệu đính xong, dâng lên.
Tổng toản quan (quan tổng biên soạn): thần Kỷ Quân, thần Lục Tích Hùng, thần Tôn Sĩ Nghị.
Tổng hiệu quan (quan tổng hiệu đính): thần Lục Phí Trì.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video