Thiên 4 — Tám quẻ cung Cấn

 [Cấn ở dưới, Cấn ở trên.] Quẻ Cấn (một trong tám quẻ gốc của Kinh Dịch, tượng là núi, nghĩa là dừng lại; ở đây là quẻ kép gồm hai quẻ Cấn chồng lên nhau). Quẻ Càn (quẻ thuần dương, tượng là trời, coi như người cha) chia ba hào dương (hào là mỗi vạch trong quẻ; hào dương là vạch liền, hào âm là vạch đứt) thành con trai trưởng, con trai giữa và con trai út; đến Cấn là thiếu nam (con trai út). Bản thể quẻ này thuộc dương; dương đến cùng cực thì dừng, rồi quay lại sinh ra tượng âm. Kinh Dịch nói: "Cấn là dừng." Ở thân người, Cấn là tay, là lưng; lấy hình tượng thì là núi, là đá, là cửa, là chó.

 Trên là Cấn, dưới là Cấn, hai tượng chia khí hậu theo hành Thổ và hành Mộc. Quẻ này cùng quẻ Đoài (tượng là đầm nước, coi như con gái út) làm phi phục (cặp quẻ "bay" và quẻ "ẩn": quẻ hiện ra là phi, quẻ ẩn bên dưới là phục, xét chung với nhau để đoán) [Bính Dần thuộc Mộc, Đinh Mùi thuộc Thổ (Bính Dần, Đinh Mùi là can chi, tức tổ hợp Thiên can và Địa chi dùng để ghi thời gian và gán cho các hào); Cấn là con trai út nên lấy con gái út phối với nó].

 Hào Thế (hào chủ của quẻ, đại diện cho người hoặc việc được xem) ở hào trên cùng, ngôi Tông miếu (nhà thờ tổ tiên; trong phép của Kinh Phòng, sáu hào từ dưới lên ứng với: Nguyên sĩ, Đại phu, Tam công, Chư hầu, Thiên tử, Tông miếu). Hào thứ ba, ngôi Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), làm hào Ứng (hào đối ứng với hào Thế). Âm dương dời đổi thứ bậc, lớn nhỏ chia ra hình thể [Càn ba lần sinh con trai, đến Cấn là tận cùng; con út và con trưởng chia hình; chia ra con trưởng, con giữa, ấy là sự kiến lập].

 Kiến (tháng khởi đầu và tháng kết thúc mà khí của quẻ vận hành, ghi bằng can chi của tháng) từ tháng Canh Dần đến tháng Ất Mùi [tức từ tiết Lập xuân đến tiết Đại thử; tiết khí là hai mươi bốn mốc chia năm theo vị trí mặt trời]. Âm lớn lên, dương đến cực; lên xuống trong sáu ngôi hào, tiến lùi thuận theo thời; tiêu tức doanh hư (lúc mất lúc thêm, lúc đầy lúc vơi). Tích toán (phép tính cộng dồn theo can chi để đoán việc) khởi từ Canh Dần đến Kỷ Sửu, hết một vòng thì bắt đầu lại [hành Mộc và hành Thổ vào quẻ].

 Ngũ tinh (năm hành tinh: Thủy, Kim, Hỏa, Mộc, Thổ) theo ngôi mà khởi từ sao Huỳnh Hoặc [Huỳnh Hoặc tức sao Hỏa, vào quẻ]. Tú Vị (một trong nhị thập bát tú, tức hai mươi tám chòm sao trên vòng trời dùng trong thiên văn cổ) theo ngôi mà giáng xuống hào Bính Dần [tú Vị vào quẻ, chia ngôi]. Số phân ngôi là ba mươi sáu [phối với các ngôi của sáu quẻ để chia lành dữ].

 Kim và Mộc chống nhau, lên xuống theo thời. Cấn là dừng ở vật, quay lưng lại với vật. Kinh Dịch nói: "Lúc nên dừng thì dừng, lúc nên đi thì đi." Cứng đến cực thì dương trở lại, âm lớn lên; khí dồn lại dừng ở hào Cửu tam (hào dương ở vị trí thứ ba). Hào Sơ lục (hào âm ở vị trí đầu tiên, dưới cùng) biến thành dương, lấy hình "rỗng ở giữa" (tức quẻ Ly), sự sáng sủa văn vẻ ở bên trong, thành quẻ Bí. Kế đó giáng xuống vào quẻ Bí.

 [Ly ở dưới, Cấn ở trên.] Quẻ Bí (nghĩa là trang sức, văn vẻ) lấy tượng từ quẻ Thái (quẻ Đất ở trên, Trời ở dưới, nghĩa là thông suốt): hào Thượng lục mềm đi xuống để trở lại làm cho cái cứng có văn vẻ; hào Cửu nhị cứng đi lên để làm văn vẻ cho cái mềm, thành thể của quẻ Bí, dừng lại ở chỗ văn minh (sáng sủa, có văn vẻ). Bí là trang sức. Năm màu không thành một màu thuần gọi là Bí, tức các màu văn vẻ xen lẫn nhau. Dưới núi có lửa, lấy tượng văn minh.

 Hỏa và Thổ chia tượng; quẻ này cùng quẻ Ly (tượng là lửa, sáng) làm phi phục [Kỷ Mão thuộc Mộc, Bính Thìn thuộc Thổ]. Hào Thế lập ở ngôi Nguyên sĩ (hào đầu tiên, ứng với kẻ sĩ thường dân); hào Lục tứ ở ngôi Chư hầu (vua các nước nhỏ) làm hào Ứng. Hào âm mềm ở ngôi tôn quý; cái văn vẻ mềm mại đang gặp thời. Người chuộng sự mộc mạc ở chỗ cao, bậc vua chúa không bị vướng lụy. Kinh Dịch nói: "Trang sức nơi vườn đồi, bó lụa ít ỏi."

 Kiến khởi từ Tân Mão đến Bính Thân [tiết Xuân phân đến tiết Lập thu]. Tích toán khởi từ Bính Thân đến Ất Mùi, hết vòng thì bắt đầu lại [Kim và Thổ vào quẻ, khởi tính]. Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Trấn tinh [Trấn tinh tức sao Thổ, vào quẻ]. Tú Mão theo ngôi giáng xuống hào Kỷ Mão [tú Mão phối với hào Sơ cửu của quẻ Bí, là ngôi dương, khởi tính]. Phân khí hậu (số độ chia khí hậu dùng trong phép tính) là hai mươi tám [khởi theo Ngũ hành của sáu ngôi hào để tính lành dữ].

 Thổ, Hỏa, Mộc chia âm dương ứng nhau làm thể đối địch. Hào Thượng cửu dồn chứa dương, chuộng mộc mạc, giữ được thân trọn vẹn, tránh xa tai hại, quý ở chỗ theo đường chính; khởi từ "rồng ẩn" đến "dùng số chín" [mượn hào đầu và hào cuối của quẻ Càn làm ví dụ]. Âm dương lên xuống, biến hóa thông suốt theo thời. Ly vào Càn, sắp thành quẻ Đại Súc; kế đó hào Lục nhị biến, cái rỗng giữa trở thành ba vạch liền (tức quẻ Càn), vào quẻ Đại Súc [âm tiêu đi, dương lớn lên].

 [Càn ở dưới, Cấn ở trên.] Quẻ Đại Súc (nghĩa là tích chứa lớn, giữ lại lớn): dương lớn lên, âm tiêu đi, khí dồn lại đông kết thịnh đầy; bên ngoài dừng, bên trong mạnh; hai hào âm vẫn còn thịnh, thành ra nghĩa tích chứa. Kinh Dịch nói: "Đã mưa rồi, đã dừng rồi." Khi sự tích chứa tiêu đi thì theo thời mà đi; dương chưa thể tiến lên được, nên lấy ở quẻ dưới để giữ trọn con đường cương kiện. Người quân tử theo thời mà thuận theo lành dữ.

 Quẻ này cùng quẻ Càn làm phi phục [Giáp Dần thuộc Mộc, Bính Ngọ thuộc Hỏa]. Kiến khởi từ Nhâm Thìn đến Đinh Dậu [tiết Thanh minh đến tiết Thu phân]. Tích toán khởi từ Đinh Dậu đến Bính Thân, hết vòng thì bắt đầu lại [Kim và Thổ vào quẻ, chia lành dữ, khởi tính]. Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Thái Bạch [Thái Bạch tức sao Kim, vào quẻ để suy lành dữ]. Tú Tất theo ngôi giáng xuống hào Giáp Dần [tú Tất vào hào Giáp Dần, tức hào Cửu nhị của quẻ Đại Súc]. Hào Cửu nhị ở ngôi Đại phu (quan lớn) làm hào Thế, hào Ứng là Lục ngũ ở ngôi chí tôn (ngôi cao nhất, tức ngôi vua); âm dương

 ứng nhau, lấy cái mềm ở ngôi tôn quý [chỗ này sách bị khuyết chữ], làm chủ của sự tích chứa. Phân khí hậu là hai mươi tám [dùng hết số của âm dương để định điềm lành dữ]. Dưới núi có Càn, Kim và Thổ giúp nhau. Dương tiến lên, âm dừng lại; mưa dồn lại thấm xuống, ấy là đạo tích chứa sáng tỏ. Tượng Càn tiến ở bên trong, ấy là đạo làm vua được thi hành. Lành dữ lên xuống, âm dương được ngôi, hai khí ứng nhau.

 Dương ở trên áp sát âm, đạo âm đông kết lại; ở trên, khi dương lớn thì thành mưa rồi quay xuống. Hào dương ở ngôi cao, đến cùng cực của đạo tích chứa thì dương trở lại làm âm, vào tượng Đoài; hào Lục tam ứng với Thượng cửu, trên có hào dương ứng lại với Lục tam, thành ra đạo Tổn. Kế đó giáng vào quẻ Tổn [Càn vào Đoài do hào Cửu tam biến; chữ "Lục nhị" ở đây (?)].

 [Đoài ở dưới, Cấn ở trên.] Quẻ Tổn (nghĩa là giảm bớt): đầm ở dưới núi, thấp và hiểm hơn núi; núi cao ở trên; bớt đầm để thêm cho núi, thành nghĩa cao lên. Nghĩa ấy nằm ở hào Lục tam, là đạo làm bề tôi: phụng sự vua, giữ lòng thành. Kinh Dịch nói: "Bớt dưới thêm trên" [hào Cửu tam của Càn biến thành hào Lục tam, âm mềm thêm cho Thượng cửu, là nghĩa bề tôi phụng sự vua].

 Quẻ này cùng quẻ Đoài làm phi phục [Đinh Sửu thuộc Thổ, Bính Thân thuộc Kim]. Ngôi Tam công làm hào Thế, ngôi Tông miếu làm hào Ứng [tức hào Lục tam và hào Thượng cửu]. Kiến khởi từ Quý Tỵ đến Mậu Tuất [tiết Tiểu mãn đến tiết Hàn lộ]. Tích toán khởi từ Mậu Tuất đến Đinh Dậu, hết vòng thì bắt đầu lại [Thổ và Hỏa vào quan (?), khởi tích toán].

 Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Thái Âm [Thái Âm tức sao Thủy, vào quẻ làm chủ việc]. Tú Chủy theo ngôi giáng xuống hào Đinh Sửu [trong hai mươi tám tú, lấy tú Chủy phối vào hào Lục tam của quẻ Tổn, khởi tính năm, tháng, ngày, giờ]. Sao Thổ vào quẻ để phối lành dữ; âm dương xô đẩy nhau, ngôi vị không ở yên một chỗ [Thổ và Kim vào quẻ Tổn khởi tính, âm dương sinh lẫn nhau, sáu ngôi hào biến động không yên].

 Sáu hào có lành có dữ; bốn mùa đổi thay, không thể giữ một thứ làm khuôn phép [lành dữ của sáu hào thay đổi theo thời, hoặc mùa xuân, hoặc mùa hạ, hoặc mùa thu, hoặc mùa đông, năm tháng luôn vận động]. Phân khí hậu là hai mươi tám [lấy số hai mươi tám khởi tính lành dữ khi vào quẻ]. Âm dương lên xuống, kế đó Cấn vào Ly, hiện ra tượng Khuê; sáu hào bớt thêm, cái cứng lớn lên, âm kế đó vào quẻ Hỏa Trạch Khuê.

 [Đoài ở dưới, Ly ở trên.] Quẻ Khuê (nghĩa là chống trái, lìa nhau): hai tượng lửa và đầm, khí vận [có bản chép là "chuyển"] không hợp nhau; âm tiêu đi, dương lớn lên. Lấy tượng nào để so sánh? Chỉ theo dương. Âm dương động tĩnh, cứng mềm phân ra từ đó. Trước chống trái, sau hòa hợp, ấy là chỗ tiêu đi rồi thông suốt của nó. Sự sáng sủa soi ở trên, chỗ tối tăm hiện rõ [Đoài ở dưới là tượng âm dồn lại tối tăm; Ly ở trên là ánh sáng soi xuống].

 Kinh Dịch nói: "Thấy con lợn đội bùn, chở ma đầy một xe; trước giương cung, sau buông cung; đi mà gặp mưa thì tốt, mọi mối nghi đều mất" [trước là nghi ngờ trong tối; sau buông cung là đã sáng rõ].

 Quẻ này cùng quẻ Ly làm phi phục [Kỷ Dậu thuộc Kim, Bính Tuất thuộc Thổ]. Ngôi Chư hầu lập ở hào Cửu tứ làm hào Thế; ngôi Nguyên sĩ ở hào đầu làm hào Ứng. Kiến khởi từ Giáp Ngọ đến Kỷ Hợi [tiết Mang chủng đến tiết Tiểu tuyết]. Tích toán khởi từ Kỷ Hợi đến Mậu Tuất [Thủy và Thổ vào quẻ]. Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Tuế tinh [Tuế tinh tức sao Mộc, vào quẻ]. Tú Sâm theo ngôi giáng xuống hào Kỷ Dậu [trong hai mươi tám tú, lấy tú Sâm vào quẻ ở hào Kỷ Dậu thuộc Thổ]. Phân khí hậu là ba mươi sáu [khởi số để tích toán].

 Hai vận Kim và Hỏa hợp với cung Thổ, phối lành dữ theo năm và mùa. Hào Lục ngũ âm mềm ở chỗ sáng sủa; hào Cửu nhị và Cửu tứ được lập làm quyền thần (bề tôi nắm quyền lớn). Âm dương xô đẩy, sáu ngôi hào dời ngược. Ly biến vào Càn, cương kiện ở tượng bên ngoài; Khảm (?) vào quẻ Lý [âm dương đẩy dời biến hóa, điềm lành dữ của sáu hào hiện rõ ở hào chủ yếu; như bề tôi thờ vua, ở gần vua thì nhiều lo]. Kế đó giáng vào quẻ Thiên Trạch Lý.

 [Đoài ở dưới, Càn ở trên.] Dưới trời có đầm gọi là Lý (nghĩa là bước đi, giẫm lên) [Lý tức là lễ]. Được ngôi thì lành, mất ngôi thì dữ [khi ở vào thời của quẻ Lý]. Chuộng sự mộc mạc thì lành. Kinh Dịch nói: "Xem lại chỗ mình đã bước để xét điềm lành, quay về được thì rất tốt."

 Quẻ này cùng quẻ Càn làm phi phục [Nhâm Thân thuộc Kim, Bính Tý thuộc Thủy]. Sáu chữ Bính thuộc về cung này trong tám cung quẻ [cung Cấn nạp can Bính, tức sáu hào đều mang can Bính]. Hào Cửu ngũ được ngôi làm thân của hào Thế; hào Cửu nhị ở ngôi Đại phu hợp làm tượng hào Ứng. Kiến khởi từ Ất Mùi đến Canh Tý [tiết Đại thử đến tiết Đại tuyết]. Tích toán khởi từ Kỷ Hợi đến Canh Tý [Kim và Thủy vào quẻ, phối sáu ngôi để tính lành dữ].

 Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Huỳnh Hoặc [sao Hỏa vào quẻ]. Tú Tỉnh theo ngôi giáng xuống hào Nhâm Thân [trong hai mươi tám tú, tú Tỉnh vào quẻ ở hào Nhâm Thân]. Phân khí hậu: Kim và Hỏa vào quẻ, khởi từ số cực là hai mươi tám [số hai mươi tám khởi từ Bính Thìn để suy lành dữ].

 Dương nhiều âm ít, lấy cái ít làm chủ là quý. Được đúng chỗ mình bước thì quý, mất chỗ mình bước thì hèn. Kinh Dịch nói: "Chột mắt mà cố nhìn, què chân mà cố đi" [chữ "bước" ở đây chỉ việc ở không đúng ngôi, tức hào Lục tam]. Lành dữ lấy câu này làm chuẩn. Sáu ngôi hào đẩy dời, dùng tích toán (?) khởi tính số; xét các trạng thái hưu, vượng, tướng (suy, thịnh, kế thịnh của Ngũ hành theo mùa), phá (bị phá), tư ích (được giúp thêm) thì có thể định lành dữ. Lên xuống trở về ngôi, quay lại dừng ở hào Lục tứ, vào âm làm quẻ du hồn (quẻ thứ bảy trong một cung, "hồn đi lang thang") là quẻ Trung Phu [kế đó vào quẻ Trung Phu].

 [Đoài ở dưới, Tốn ở trên.] Quẻ Trung Phu (nghĩa là lòng tin ở bên trong): âm dương biến động, sáu ngôi đi trọn một vòng, quay lại đến quẻ du hồn [Kim và Mộc hợp lại, vận lên vào tượng quẻ]. Hỗ thể (quẻ phụ tạo thành từ các hào giữa của quẻ kép) hiện ra Cấn, dừng ở tín nghĩa [Trung Phu là tin]. Quẻ này cùng quẻ Càn làm phi phục [Tân Mùi thuộc Thổ, Nhâm Ngọ thuộc Hỏa].

 Đạo của cung Cấn đổi thay, lên xuống, mỗi hào đều nhận lấy tính chính của mình. Hào Lục tứ ở ngôi Chư hầu làm hào Thế, ứng với hào Sơ cửu ở ngôi Nguyên sĩ. Hào Cửu ngũ bước theo lòng tin, hào Cửu nhị ứng ngược lại; khí hậu hợp nhau, trong ngoài đối địch [âm thắng dương, dương thắng âm, cứng mềm áp sát nhau, sáu hào ứng ngược lại, mềm thuận thì hợp nhau, lành dữ hiện ra].

 Kiến khởi từ Canh Tý đến Ất Tỵ [tiết Đại tuyết đến tiết Tiểu mãn]. Tích toán khởi từ Ất Tỵ đến Giáp Thìn, hết vòng thì bắt đầu lại [Hỏa và Thổ vào quẻ, khởi tích toán]. Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Trấn tinh [Trấn tinh là sao Thổ]. Tú Quỷ theo ngôi giáng xuống hào Tân Mùi [trong hai mươi tám tú, lấy tú Quỷ vào quẻ để suy lành dữ]. Phân khí hậu là ba mươi sáu [phối với quẻ để tính ngôi lành dữ].

 Hai khí gió (Tốn) và đầm (Đoài) hợp nhau, thuận mà vui, lòng tin lan đến muôn vật, muôn vật cũng [có bản chép là "ắt"] thuận theo. Kinh Dịch nói: "Lòng tin đến cả lợn và cá" [lợn và cá là loài vật nhỏ bé, kín đáo, lòng tin còn đến được với chúng, huống chi là người]. Đoài vào Cấn, hào Lục tam vào dương, hai hào dương bên trong trở về âm (?); âm dương giao nhau, trở về gốc gọi là quy hồn (quẻ thứ tám, cuối cùng trong một cung, "hồn trở về"). Kế đó giáng vào quẻ quy hồn Phong Sơn Tiệm [bên trong hiện ra Cấn].

 [Cấn ở dưới, Tốn ở trên.] Quẻ Tiệm (nghĩa là tiến dần dần): âm dương lên xuống, trở về gốc, gọi là tượng quy hồn. Dưới Tốn hiện ra Cấn; âm lớn lên, dương tiêu đi, đạo mềm sắp tiến tới [Cấn biến thành tám quẻ, kết thúc ở quẻ Tiệm; Tiệm hết thì giáng vào thuần âm, vào cung Khôn (quẻ thuần âm, tượng là đất, coi như người mẹ), chia ra điềm của con gái trưởng và ba hào âm; đạo mềm đi tới].

 Quẻ này cùng quẻ Đoài làm phi phục [Bính Thân thuộc Kim, Đinh Sửu thuộc Thổ]. Hào Cửu tam ở ngôi Tam công làm hào Thế, ngôi Tông miếu làm hào Ứng. Kiến khởi từ Kỷ Hợi đến Giáp Thìn [tiết Tiểu tuyết đến tiết Thanh minh]. Tích toán khởi từ Giáp Thìn đến Quý Mão, hết vòng thì bắt đầu lại [Thổ và Mộc hiện vận, vào quẻ tính lành dữ]. Ngũ tinh theo ngôi khởi từ sao Thái Bạch [Thái Bạch là sao ứng với phương tây, dùng để định lành dữ]. Tú Liễu theo ngôi giáng xuống hào Bính Thân [trong hai mươi tám tú, tú Liễu vào quẻ để định lành dữ]. Phân khí hậu là hai mươi tám [số đã định, phối lành dữ, vào quẻ khởi tính].

 Trên là Mộc, dưới là Thổ; gió vào tượng Cấn, là tượng lui dần. Hỗ thể hiện ra Ly, chủ về sự sáng sủa ở giữa; hào Cửu ngũ được ngôi, con đường tiến lên sáng tỏ [Cửu ngũ ở trên quẻ hỗ thể, tiến lên chỗ sáng sủa]. Hào Lục nhị âm mềm được ngôi, ứng với ngôi chí tôn. Kinh Dịch nói: "Chim hồng tiến dần đến tảng đá lớn, ăn uống vui vẻ" [người hiền tiến lên ngôi vị].

 Âm dương lên xuống, tám quẻ của cung sắp hết; các hào của sáu mươi tư quẻ âm dương xen lẫn nhau, theo đường thuận mà tiến lùi, theo thứ tự của thời. Ngôi con trai út được chia trong tám quẻ, là chỗ cùng cực của đạo dương. Dương đến cực thì âm sinh ra, đạo mềm tiến tới. Giáng vào tám quẻ của cung Khôn [quẻ dương có ba mươi hai quẻ; các cung dương là Càn, Chấn, Khảm, Cấn].

 Sách Dịch của họ Kinh (tức Kinh Phòng, nhà Dịch học đời Hán), quyển thượng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video