Thiên 6 — Bảy quẻ đầu cung Tốn

 【Tốn dưới, Tốn trên】 Quẻ Tốn (một quẻ trong Kinh Dịch, gồm hai quẻ đơn Tốn chồng lên nhau; Tốn tượng trưng cho gió, mang nghĩa thuận theo, len vào). Trong dương có âm tích tụ nên thành thuận. (Vốn là tượng quẻ Càn, tức quẻ toàn hào dương tượng trưng cho trời; khí âm đến lay động mà thành Tốn. Tốn nghĩa là thuận.) Gió theo lỗ hở mà len vào vật. Hiệu lệnh ban ra thì mọi nơi đều chỉnh tề thuận theo, ấy là sự sáng tỏ của trời đất. Trong và ngoài đều nhận gốc từ một hào âm (hào là mỗi vạch của quẻ: vạch liền là dương, vạch đứt là âm), thuận theo đạo của trời đất.

 Tiếng vang ra ngoài, lan xa và tỏ rõ sự mềm thuận. Âm dương lên xuống, cái mềm nương vào cái cứng. Gốc vốn là cứng rắn, âm đến nên lại thành mềm. Quẻ ở hướng Đông Nam, hướng về chỗ sáng, chỉnh tề nghiêm trang.

 Về âm dương, quẻ này cùng quẻ Chấn làm phi phục (phép ghép một quẻ hiện ra ngoài là "phi" với một quẻ ẩn bên dưới là "phục"; Tốn và Chấn có âm dương trái ngược nhau nên một hiện một ẩn). 【Hào Tân Mão hành Mộc của Tốn hiện ra, hào Canh Tuất hành Thổ của Chấn ẩn dưới; Tân Mão, Canh Tuất là tên gọi theo can chi, tức hệ đếm kết hợp mười thiên can và mười hai địa chi; Mộc, Thổ là hai trong ngũ hành, tức năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.】

 Hào Tông miếu giữ ngôi thế, hào Tam công ở ngôi ứng. (Mỗi quẻ có sáu hào, từ dưới lên lần lượt ứng với Nguyên sĩ, Đại phu, Tam công, Chư hầu, Thiên tử, Tông miếu. Tông miếu là nhà thờ tổ của nhà vua, Tam công là ba vị quan đứng đầu triều. Ngôi thế là hào làm chủ của quẻ, ngôi ứng là hào đối đáp với hào chủ.) 【Hào Thượng cửu và hào Cửu tam. "Cửu" chỉ hào dương, "lục" chỉ hào âm. Thượng cửu là hào dương ở vị trí trên cùng, Cửu tam là hào dương ở vị trí thứ ba tính từ dưới lên.】

 Kiến (khoảng thời gian quẻ cai quản, tính theo can chi của các tháng) bắt đầu từ Tân Sửu, đến Bính Ngọ là hết. 【Tức từ tiết Đại hàn, khoảng cuối tháng Một dương lịch, đến tiết Mang chủng, khoảng đầu tháng Sáu dương lịch. "Tiết" là các mốc khí hậu trong năm.】

 Tích toán (phép tính dồn năm, tháng, ngày, giờ để suy đoán tốt xấu) bắt đầu từ Bính Ngọ đến Ất Tỵ, hết một vòng thì quay lại từ đầu. 【Chỗ này sách bị khuyết chữ (?). Hỏa và Mộc… Trong nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao chia quanh bầu trời, dùng làm mốc trong lịch pháp và thiên văn), tú Hư được phân vào hào Thượng cửu Tân Mão Mộc của quẻ Tốn.】

 Phân khí (chia khí hậu thời tiết vào quẻ để tính toán) có số là ba mươi sáu. 【Chia số ba mươi sáu vào quẻ để bắt đầu tính.】

 Khí âm khởi lên trong dương, dương thuận theo âm. Âm dương hòa hợp mềm mại, lên xuống đều được đúng chỗ, cứng và mềm phân định rõ ràng. Âm không thể để cho đầy tràn, giống như bóng mặt trời theo giờ khắc rồi cũng ngả nghiêng. Hào Sơ lục (hào âm ở vị trí dưới cùng) gặp lúc biến đổi thì dương đến, âm lui, đạo mạnh mẽ được thi hành. Ba hào dương ra sức tiến lên, còn bên ngoài thì có cả âm lẫn dương (?). Sự biến đổi xảy ra ở bên trong, bên ngoài chưa theo. Tiếp theo là giáng xuống: âm giao với hào dương mà thành quẻ Tiểu Súc. 【Hào Sơ lục biến thành Sơ cửu.】

 【Càn dưới, Tốn trên】 Quẻ Tiểu Súc (nghĩa là "chứa giữ nhỏ", cái nhỏ kìm giữ cái lớn). Kinh Dịch nói: "Mây dày đặc mà không mưa, kéo đến từ vùng ngoại ô phía tây của ta." Ý nghĩa của Tiểu Súc nằm ở hào Lục tứ (hào âm ở vị trí thứ tư). Ba hào dương liền nhau cùng tiến về phía một hào âm, đó là chỗ nguy. Bên ngoài là thể Tốn thuộc âm, nên đạo kìm giữ được thi hành.

 Hào Sơ lục của Tốn là âm lay động khí dương, cảm ứng rồi tích tụ. Nhưng âm không giữ vững được nên lui về vị trí gốc. Ba hào dương liền nhau cùng tiến đi mà không thể thấy (?); nghĩa "kìm giữ" thành ra ở bên ngoài, tượng bên ngoài thì đã rõ. 【Một hào âm yếu không giữ nổi dương, nên dương tiến đi. Thể Tốn ở ngoài tích âm nên giữ được dương; đạo kìm giữ thành tựu theo phép của một hào Thượng cửu.】 Kinh Dịch nói: "Đã mưa rồi, đã dừng lại rồi."

 Quẻ này cùng quẻ Càn làm phi phục 【hào Giáp Tý hành Thủy, hào Tân Sửu hành Thổ】. Hào Sơ cửu, ứng với Nguyên sĩ (bậc sĩ, tầng thấp nhất trong hàng quan), giữ ngôi thế; hào Lục tứ, ứng với Chư hầu, ở ngôi ứng. Kiến bắt đầu từ Nhâm Dần đến Đinh Mùi 【từ tiết Lập xuân đến tiết Đại thử】. Tích toán bắt đầu từ Đinh Mùi đến Bính Ngọ, hết vòng lại quay về đầu. Mộc và Thổ nhập vào Càn và Tốn 【đây là phép nhập cung để bắt đầu tính】.

 Ngũ tinh (năm hành tinh ứng với ngũ hành: Thái Bạch là sao Kim, Tuế tinh là sao Mộc, Thái Âm là sao Thủy, Huỳnh Hoặc là sao Hỏa, Trấn tinh là sao Thổ) theo thứ tự vị trí, ở quẻ này khởi từ Thái Bạch 【sao Kim nhập quẻ để tính tốt xấu】. Tú Vĩ theo vị trí giáng xuống hào Giáp Tý 【trong hai mươi tám tú, tú Vĩ được phân vào quẻ, bắt đầu tính từ hào Giáp Tý Thủy của quẻ Tiểu Súc】. Phân khí hậu có số là hai mươi tám 【lấy số hai mươi tám để khởi cung mà suy tính】.

 Một hào âm ở ngôi Lục tứ, gặp tháng kiến Tý (tháng Tý, tức tháng Mười Một âm lịch) thì vào cung dương. Từ đó suy ra hưu cữu (điều lành điều dữ) và xét định tốt xấu. Cứng mạnh thì dựng nên hào dương, âm đọng lại ở thể Tốn. Kinh Dịch nói: "Xe rơi mất thanh gỗ giữ trục, vợ chồng trừng mắt nhìn nhau." 【Đó là điềm không hợp lẽ phải.】

 Tiết Hạ chí khởi lên thuần âm, ngôi của hào dương ẩn náu. Tiết Đông chí thì hào dương chuyển động, khí âm đọng lại dưới đất. Âm dương lên xuống, lấy mềm làm cứng, thấy được tượng giữa rỗng, sáng sủa có văn vẻ (tượng của quẻ Ly, tức lửa). Khí tích tụ ở tượng bên trong. 【Hào Cửu nhị biến đổi thì vào thành quẻ Ly.】 Tiếp theo giáng xuống quẻ Phong Hỏa Gia Nhân.

 【Ly dưới, Tốn trên】 Quẻ Gia Nhân (nghĩa là "người trong nhà"). Hào cứng của Càn đều đã biến (?). Sự sáng sủa văn vẻ ở trong và ngoài ứng với nhau 【hào Cửu ngũ ứng với hào Lục nhị】. Âm dương đều đúng ngôi, ở chỗ giữa, đi theo lẽ ngay. Trên lửa thấy có gió, đó là tượng Gia Nhân. Ngăn điều tà, giữ lòng thành. Quát mắng nghiêm khắc mà vẫn vừa phải.

 Hỗ thể (quẻ đơn được tạo từ các hào ở giữa quẻ kép, như hào hai, ba, bốn hoặc ba, bốn, năm) cho thấy sự sáng sủa văn vẻ, nên đạo nhà sáng tỏ. Bên trong đang yên ổn mà gặp quẻ Khảm (tượng nước, mang nghĩa hiểm trở), đó là tượng nguy hiểm, nhà gặp hoạn nạn. Ý nghĩa cân nhắc cho vừa phải nằm ở hào Lục nhị.

 Quẻ này cùng quẻ Ly làm phi phục 【hào Kỷ Sửu hành Thổ, hào Tân Hợi hành Thủy】. Kiến bắt đầu từ Quý Mão đến Mậu Thân 【từ tiết Xuân phân đến tiết Lập thu】. Tích toán bắt đầu từ Mậu Thân đến Đinh Mùi. Kim và Thổ nhập vào Ly và Tốn 【Kim và Thổ nhập quẻ, cùng tích toán】. Hào Đại phu (một bậc quan, ứng với hào thứ hai) giữ ngôi thế, ngôi ứng là hào Cửu ngũ, ngôi của vua.

 Ngũ tinh theo vị trí, khởi từ Thái Âm 【sao Thủy, thuộc phương Bắc, nhập quẻ để khởi cung suy tính】. Tú Cơ theo vị trí giáng xuống hào Kỷ Sửu 【trong hai mươi tám tú, tú Cơ được phân vào quẻ Gia Nhân, ở hào Kỷ Sửu Thổ】. Phân khí hậu có số là ba mươi sáu 【khởi số ba mươi sáu, suy vào quẻ Gia Nhân để tích toán điều lành điều dữ】.

 Hỏa và Mộc chia hình, âm dương đều đúng ngôi, trong ngoài nương tựa vào nhau, hai khí hợp làm một. Vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em. Kinh Dịch nói: "Người trong nhà bị quát mắng nghiêm khắc… cha con cười đùa hi hi." Đạo trị nhà được phân định từ đây.

 Ý nghĩa tốt xấu phối hợp với sự tiến lui của ngũ hành. 【Hào Lục ngũ tiến hay lui thì tốt xấu theo âm dương. Âm dương khởi lên được là nhờ bốn mùa vận chuyển, nhờ đó mà tốt xấu hiện ra, trong ngoài được phân định. Hai tượng phối với trời đất và các vì sao, hợp với mệnh mà định tốt xấu.】 Đó là tượng của sự sáng sủa văn vẻ vận động, biến hóa. Hào Cửu tam biến sang âm thì quẻ dưới vào thành Chấn; gió hợp với sấm gọi là Ích. Tiếp theo giáng xuống quẻ Phong Lôi Ích.

 【Chấn dưới, Tốn trên】 Quẻ Ích (nghĩa là "thêm lên, làm lợi"). Trời đất không giao nhau gọi là Bĩ (quẻ tượng sự bế tắc, trời ở trên, đất ở dưới, không qua lại với nhau). Hào âm Lục nhị đi lên làm mềm cái cứng, hào Cửu tứ giáng xuống chỗ âm tích tụ, nên thành Ích. Kinh Dịch nói: "Bớt ở trên để thêm cho dưới." Sấm động, gió đi, nam ở dưới, nữ ở trên 【Chấn là nam, Tốn là nữ】. Dương làm lợi cho âm, đó là tượng vua làm lợi cho dân.

 Hỗ thể thấy có quẻ Khôn (quẻ toàn hào âm, tượng đất); đạo của Khôn là mềm mại, thuận theo. Bên ngoài lại thấy quẻ Cấn (tượng núi); Cấn nghĩa là dừng lại. Dương làm lợi cho âm, âm dừng lại ở dương, đạo mềm được thi hành. 【Trong thuận, ngoài động, đó là Phong Lôi Ích. Bốn tượng phân minh, cứng mềm đã định.】

 Quẻ này cùng quẻ Chấn làm phi phục 【hào Canh Thìn hành Thổ, hào Tân Dậu hành Kim】. Hào Lục tam, ứng với Tam công, giữ ngôi thế; hào Thượng cửu, ứng với Tông miếu, làm ngôi ứng. Kiến bắt đầu từ Giáp Thìn đến Kỷ Dậu 【từ tiết Thanh minh đến tiết Thu phân】. Tích toán bắt đầu từ Kỷ Dậu đến Mậu Thân, hết vòng lại quay về đầu. Thổ và Kim nhập vào Chấn và Tốn 【khởi tích toán, phối với quẻ Phong Lôi Ích để khởi cung】.

 Ngũ tinh theo vị trí, khởi từ Tuế tinh 【sao Mộc nhập quẻ】. Tú Kế (?) (có lẽ là tú Đẩu bị chép sai) theo vị trí giáng xuống hào Canh Thìn 【trong hai mươi tám tú, tú này được phân vào hào Lục nhị Canh Thìn của quẻ Phong Lôi Ích】. Phân khí hậu là hai mươi tám 【khởi số hai mươi tám để tích toán tốt xấu, hết vòng lại quay về đầu】.

 Hai Mộc, một âm một dương, hợp với Kim và Thổ mà phối tượng. Bốn mùa vận chuyển, sáu ngôi giao nhau mà phân định. Các trạng thái hưu, phế, vượng, sinh (suy yếu, bị bỏ, thịnh vượng, sinh ra, tức các trạng thái mạnh yếu của ngũ hành theo từng mùa) và tốt xấu hiện ra ở hào động (hào đang biến đổi). Phối với mặt trời, mặt trăng, các vì sao, xét sự tiến lui, vận khí lên xuống, rồi lại xem nên ở ngôi nào 【Kim, Thủy, Mộc, Hỏa, Thổ】.

 Sự biến đổi đi ra bên ngoài: dương vào chỗ hào âm, hai tượng vừa mạnh vừa động, thuộc về trời đất. 【Trời là dương, sấm Chấn cũng là dương; hai khí kích động nhau, động mà mạnh, đó là trời vận hành.】 Âm dương lay động nhau, tiếp theo giáng xuống quẻ Thiên Lôi Vô Vọng.

 【Chấn dưới, Càn trên】 Quẻ Vô Vọng (nghĩa là "không làm càn, không sai trái"). Càn thì cứng, Chấn thì động, hai khí vận chuyển. Dưới trời thấy sấm đi, đó là đạo ngay chính. Cứng rắn, ngay chính, dương lớn lên, nên vạn vật không có gì sai trái. Hỗ thể bên trong thấy quẻ Cấn, dừng lại ở chỗ thuần dương; hỗ thể bên ngoài thấy quẻ Tốn, thuận theo đạo dương. Trời vận hành mạnh mẽ mà động, lấy sự cứng rắn ngay chính đối với vật thì vật thuận theo. Kim và Mộc phối tượng thì tốt xấu rõ ràng 【Kim, Mộc phối với Càn, Chấn mà nhập quẻ】.

 Quẻ này cùng quẻ Càn làm phi phục 【hào Nhâm Ngọ hành Hỏa, hào Tân Mùi hành Thổ】. Hào Cửu tứ, ứng với Chư hầu, giữ ngôi thế; hào Sơ cửu, ứng với Nguyên sĩ, lập làm ngôi ứng. Kiến bắt đầu từ Ất Tỵ đến Canh Tuất 【từ tiết Tiểu mãn đến tiết Hàn lộ】. Tích toán bắt đầu từ Canh Tuất đến Kỷ Dậu, hết vòng lại quay về đầu. Hỏa và Thổ nhập vào Càn và Chấn 【Hỏa, Thổ chia vào Càn, Chấn, nhập quẻ Vô Vọng để khởi tích toán】.

 Ngũ tinh theo vị trí, khởi từ Huỳnh Hoặc 【sao Hỏa nhập quẻ để định tốt xấu】. Tú Ngưu theo vị trí giáng xuống hào Nhâm Ngọ 【trong hai mươi tám tú, tú Ngưu được phân vào hào Nhâm Ngọ Hỏa của quẻ Vô Vọng】. Phân khí hậu là ba mươi sáu 【khởi số ba mươi sáu cho quẻ để tích toán】.

 Trên là Kim (Càn), dưới là Mộc (Chấn), hai tượng xung khắc nhau. Âm dương lên xuống, mạnh mà động. Bên trong thấy một hào dương ứng với sự động và cứng. Ngũ hành phân phối thì tốt xấu mỗi bên một nửa 【hai khí tranh giành nhau】. Hào Cửu ngũ biến đổi thì vào thành tượng văn vẻ mềm mại (quẻ Ly); âm lay động hào dương, rồi lại trở về vị trí cũ. Cứng mềm theo thứ tự mà đi, sự sáng sủa ở bên ngoài, tốt xấu của sự tiến lui hiện ra ở chỗ giữa rỗng. Tiếp theo giáng xuống quẻ Hỏa Lôi Phệ Hạp.

 【Chấn dưới, Ly trên】 Quẻ Phệ Hạp (nghĩa là "cắn cho khép lại"). Cái mềm đến làm văn vẻ cho cái cứng, khí tích tụ ở giữa, đạo âm sáng tỏ. Động mà thấy sáng; sấm và chớp hợp lại rồi chia ra uy lực và ánh sáng, nên gọi là Phệ Hạp. Kinh Dịch nói: "Trong miệng có vật gọi là Phệ Hạp." Âm dương chia ở giữa, động mà sáng 【tượng sấm và chớp】. Vật có chỗ không đều thì phải cắn mà nhai. Đạo tốt xấu theo tượng ngũ hành: thuận thì tốt, nghịch thì xấu. Hỏa và Mộc hợp quẻ, phối với sự lên xuống.

 Quẻ này cùng quẻ Ly làm phi phục 【hào Kỷ Mùi hành Thổ, hào Tân Tỵ hành Hỏa】. Hào Lục ngũ ở ngôi tôn quý (ngôi vua), ứng với hào Lục nhị Đại phu. Kiến bắt đầu từ Bính Ngọ đến Tân Hợi 【từ tiết Mang chủng đến tiết Tiểu tuyết】. Tích toán bắt đầu từ Tân Hợi đến Canh Tuất, hết vòng lại quay về đầu. Hỏa và Thổ nhập vào Ly và Chấn 【chia hai ngôi Hỏa, Thổ vào quẻ Phệ Hạp để khởi tích toán; các hào được suy ra, phối với sao, năm, tháng, ngày, giờ, xét tiến lui mà định tốt xấu】.

 Ngũ tinh theo vị trí, khởi từ Trấn tinh 【sao Thổ nhập quẻ】. Tú Nữ theo vị trí giáng xuống hào Kỷ Mùi Thổ 【trong hai mươi tám tú, tú Nữ được phân vào quẻ, ở hào Lục ngũ Kỷ Mùi Thổ】. Phân khí hậu là hai mươi tám 【từ số hai mươi tám mà khởi tính tốt xấu theo tám quẻ】.

 Lửa ở trên nước (?), trong dương thấy âm, khí dương pha tạp, hỗn độn mà đục. Tốt xấu biến đổi theo thời mà hiện ra. Âm quay trở lại, quẻ du hồn nhập vào (du hồn là quẻ thứ bảy trong mỗi cung tám quẻ, khi hào thứ tư biến trở lại, như hồn đi lang thang) 【giáng xuống hào Cửu tứ, dương vào thành âm】. Đạo tiến lui, trước sau của ngũ hành đến đây có thể nghiệm thấy. Sáu hào lên xuống đến cùng cực thì quay trở lại, cuối cùng giáng xuống quẻ Sơn Lôi Di.

 【Chấn dưới, Cấn trên】 Quẻ Di (nghĩa là "nuôi dưỡng", hình quẻ như cái miệng). Sáu ngôi trên dưới hết vòng lại quay về đầu, trong ngoài giao nhau, giáng vào chỗ thuần âm 【thấy tượng Khôn ở giữa】. Khí của đất tụ lại ở trong đó 【ngôi dương ở trên và dưới bao lấy âm】. Tích tụ khí thuần hòa, thấy rõ đạo hạo nhiên (khí lớn lao, chính đại, tràn đầy). Thổ và Mộc phối tượng, tốt xấu theo lục hư 【lục hư tức là sáu hào】.

 Quẻ này cùng quẻ Chấn làm phi phục 【hào Bính Tuất hành Thổ, hào Kỷ Dậu hành Kim】. Hào Lục tứ, ứng với Chư hầu, giữ ngôi thế; hào Sơ cửu, ứng với Nguyên sĩ, làm ngôi ứng. Kiến bắt đầu từ Tân Hợi đến Bính Thìn 【từ tiết Tiểu tuyết đến tiết Thanh minh】. Tích toán bắt đầu từ Bính Thìn đến Ất Mão, hết vòng lại quay về đầu. Thổ và Mộc nhập vào Cấn và Chấn 【chia hai tượng Thổ, Mộc vào quẻ để tính tốt xấu】.

 Ngũ tinh theo vị trí, khởi từ Thái Bạch 【sao Kim thuộc phương Tây, nhập vào quẻ tháng Tám mà xung lên (?)】. Tú Hư theo vị trí giáng xuống hào Bính Tuất Thổ 【trong hai mươi tám tú, tú Hư được phân vào hào Lục tứ Bính Tuất Thổ của quẻ Di】. Phân khí hậu là ba mươi sáu 【khởi số hai mươi tám để suy ra vị trí tốt xấu của sáu hào】.

 Dưới núi có sấm: dừng lại mà vẫn động. Âm dương thông suốt biến đổi, chia khí hậu. Trong ngoài đều cứng, còn ở giữa tích cái mềm. Quẻ du hồn lên xuống, giáng xuống ở ngôi Lục tứ, riêng tách ra để trở về gốc 【du hồn quay về ở hào Lục tứ, nhập quẻ, khởi vòng mới, thứ tự dời chuyển của các ngôi hào đã rõ】. Tốt xấu khởi từ hào Lục tứ, rồi lần lượt xoay vòng qua sáu ngôi, như các tú sao lần lượt đi qua các vị trí trên trời. Đến cùng cực thì trở về gốc, giáng vào quẻ quy hồn Sơn Phong Cổ (quy hồn là quẻ thứ tám, cuối cùng của mỗi cung, khi quẻ dưới trở lại giống quẻ gốc, như hồn đã trở về).

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video