Thiên 9 — Quyển hạ (bàn chung về phép Dịch)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom sách vở của bốn kho kinh, sử, tử, tập, do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn và duyệt định)

 Kinh thị Dịch truyện (sách giải Kinh Dịch của họ Kinh), quyển hạ

 Đời Hán, Kinh Phòng soạn

 Dịch là tượng (hình ảnh mô phỏng sự vật). Hào (mỗi nét liền hoặc đứt tạo nên một quẻ) là sự phỏng theo. Bậc thánh nhân ngửa lên xem trời, cúi xuống xét đất, rồi mô phỏng trời đất, mặt trời, mặt trăng, các vì sao, cỏ cây và muôn vật. Thuận theo lẽ ấy thì hòa, làm trái thì loạn. Cái nhỏ thì không thể xét đến cùng, cái sâu thì không thể dò đến tận đáy. Vì thế người ta đếm cỏ thi (loại cỏ có thân dùng làm que để bói), bày hào, đem dùng vào việc bói toán (?). Người ta chia ra sáu mươi bốn quẻ, phối với ba trăm sáu mươi bốn (?) hào (đúng ra là ba trăm tám mươi bốn), xếp thành một vạn một nghìn năm trăm hai mươi sách (?) (sách: que cỏ thi dùng để tính số khi bói; tổng số sách của cả sáu mươi bốn quẻ là 11.520). Nhờ đó mà định được tình trạng của trời đất và muôn vật.

 Cho nên khí tốt xấu đi theo sáu hào, trên dưới có thứ tự. Lại có các số tám, chín, sáu, bảy (bốn số dùng khi bói: chín là dương động, bảy là dương tĩnh, sáu là âm động, tám là âm tĩnh). Lại có tượng "thừa" (hào dưới đỡ hào trên) và "thặng" (hào trên cưỡi lên hào dưới) ở quẻ trong và quẻ ngoài. Vì vậy mới nói: "Gồm tam tài mà nhân đôi lên" (tam tài: ba ngôi là trời, đất, người; mỗi ngôi gồm hai hào nên một quẻ có sáu hào).

 Khổng Tử nói: "Dương là ba, âm là bốn, đó là ngôi chính." Ba là số của phương đông, nơi mặt trời mọc. Lại nữa, hình tròn có đường kính là một thì vòng quanh là ba. Bốn là số của phương tây, nơi mặt trời lặn. Lại nữa, hình vuông có cạnh là một thì vòng quanh là bốn. Đó là nói về đường đi của mặt trời, mặt trăng trọn một vòng trời. Cho nên sáu mươi bốn quẻ Dịch chia thành phần trên và phần dưới, để tượng trưng cho âm và dương. Số lẻ và số chẵn lấy từ quẻ Càn và quẻ Khôn. Càn và Khôn là gốc rễ của âm dương; Khảm và Ly là tính mệnh của âm dương. Chia cỏ thi qua bốn bước thao tác (tứ doanh) thì được một lần biến, mười tám lần biến thì thành một quẻ. Tượng của quẻ định ra tốt xấu, làm rõ được mất. Quẻ đem ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh khắc lẫn nhau) giáng xuống, chia ra tứ tượng (bốn trạng thái: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm). Thuận thì tốt, nghịch thì xấu.

 Cho nên sách nói: "Cát, hung, hối, lận đều sinh ra từ sự động." (Cát là tốt, hung là xấu, hối là ăn năn, lận là khó khăn đáng hổ thẹn.) Lại nói: "Làm rõ được mất theo bốn mùa." (Lời chú: nói rằng tốt xấu sinh ra từ sự động. Ngũ hành có lúc ở thế "hưu", lúc ở thế "phế", tức là lúc nghỉ và lúc suy tàn theo mùa. Bên trong có lúc phạm vào "thai", "dưỡng", tức hai giai đoạn còn trong bụng mẹ và đang được nuôi trong vòng mười hai giai đoạn sinh tử của ngũ hành. Tất cả đều hợp theo ngũ hành.) Trời vận chuyển then máy, bày ra độ số, khí của trời chuyển đổi không ngừng. Bậc làm vua cũng nên noi theo trời mà hành động, cùng với thời mà lúc bớt lúc thêm. Khi yên ổn không quên lúc mất. Làm vậy là để thuận theo lẽ tính mệnh, đi đến tận nguồn của phép bói cỏ thi. Chồng hai quẻ ba hào thành quẻ sáu hào, thì mọi việc có thể làm đều đã đủ.

 Chia tượng trời đất là Càn, Khôn, rồi thêm vào bốn thiên can Giáp, Ất, Nhâm, Quý (thiên can: mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để ghi thời gian và phối với ngũ hành). (Lời chú: Càn và Khôn chia đôi, là gốc của âm dương trời đất, nên được chia Giáp, Ất, Nhâm, Quý, là đầu và cuối của âm dương.) Tượng Chấn, Tốn phối với Canh, Tân. (Lời chú: Canh là dương nhập vào Chấn, Tân là âm nhập vào Tốn.) Tượng Khảm, Ly phối với Mậu, Kỷ. (Lời chú: Mậu là dương nhập vào Khảm, Kỷ là âm nhập vào Ly.) Tượng Cấn, Đoài phối với Bính, Đinh. (Lời chú: Bính là dương nhập vào Cấn, Đinh là âm nhập vào Đoài.)

 Tám quẻ chia ra âm dương, sáu ngôi hào và ngũ hành. Chúng sáng tỏ, thông suốt bốn phía, biến đổi mà lập ra các tiết. Trời đất nếu không biến đổi thì khí không thông được. Ngũ hành lần lượt hết vượng, bốn mùa thay nhau suy. Sự biến động không dừng một chỗ, chảy khắp sáu ngôi trống (sáu ngôi hào của quẻ). Trên dưới không cố định, cứng và mềm đổi chỗ cho nhau, không thể lấy làm khuôn phép nhất định, chỉ theo sự biến mà đi. Tốt xấu cùng bày ra ở các ngôi; tiến hay lui đều rõ ở chỗ then chốt. Sự biến hóa của Dịch nằm trong sáu hào, không thể bám cứng vào, mà phải theo thời mà bói (?).

 Sách Chu lễ chép rằng quan Thái bốc (quan đứng đầu việc bói toán) giữ ba phép Dịch: một là Liên Sơn, hai là Quy Tàng, ba là Chu Dịch. Hào đầu là dương, hào hai là âm, hào ba là dương, hào bốn là âm, hào năm là dương, hào sáu là âm. Một, ba, năm, bảy, chín là số dương; hai, bốn, sáu, tám, mười là số âm. (Lời chú: âm chủ về thấp hèn, dương chủ về cao quý.) Âm theo Ngọ, dương theo Tý (Tý, Ngọ: hai trong mười hai địa chi; Tý ứng với phương bắc, giữa đông, nửa đêm; Ngọ ứng với phương nam, giữa hè, giữa trưa). Tý và Ngọ chia đường mà đi: Tý đi về bên trái, Ngọ đi về bên phải. Trái phải là xấu tốt; đạo của tốt xấu là ở chỗ Tý Ngọ chia thời.

 Lập xuân là "tiết" của tháng giêng, ở cung Dần, ứng với hào Sơ lục (hào đầu, là hào âm) của quẻ Khảm; Lập thu cũng dùng hào ấy. (Trong lịch, mỗi tháng có hai tiết khí: "tiết" ở đầu tháng, "trung khí" ở giữa tháng; cả năm có hai mươi bốn tiết khí. Dần, Sửu, Tý… là các địa chi chỉ phương vị.) Vũ thủy là trung khí tháng giêng, ở Sửu, ứng hào Sơ lục quẻ Tốn; Xử thử cũng dùng hào ấy. Kinh trập là tiết tháng hai, ở Tý, ứng hào Sơ cửu (hào đầu, là hào dương) quẻ Chấn; Bạch lộ cũng dùng hào ấy. Xuân phân là trung khí tháng hai, ở Hợi, ứng hào Cửu tứ (hào thứ tư, dương) quẻ Đoài; Xuân phân và Thu phân dùng chung. Thanh minh là tiết tháng ba, ở Tuất, ứng hào Lục tứ (hào thứ tư, âm) quẻ Cấn; Hàn lộ cũng dùng. Cốc vũ là trung khí tháng ba, ở Dậu, ứng hào Cửu tứ quẻ Ly; Sương giáng cũng dùng. Lập hạ là tiết tháng tư, ở Thân, ứng hào Lục tứ quẻ Khảm; Lập đông cũng dùng. Tiểu mãn là trung khí tháng tư, ở Mùi, ứng hào Lục tứ quẻ Tốn; Tiểu tuyết cũng dùng. Mang chủng là tiết tháng năm, ở Ngọ, ứng hào Cửu tứ cung Càn; Đại tuyết cũng dùng. Hạ chí là trung khí tháng năm, ở Tỵ, ứng hào Sơ cửu cung Đoài; Đông chí cũng dùng. Tiểu thử là tiết tháng sáu, ở Thìn, ứng hào Sơ lục cung Cấn; Tiểu hàn cũng dùng. Đại thử là trung khí tháng sáu, ở Mão, ứng hào Sơ cửu cung Ly; Đại hàn cũng dùng.

 Khổng Tử nói: Dịch có bốn loại Dịch. Quẻ nhất thế và quẻ nhị thế là Dịch của đất; quẻ tam thế và quẻ tứ thế là Dịch của người; quẻ ngũ thế và quẻ lục thế là Dịch của trời; quẻ du hồn và quẻ quy hồn là Dịch của quỷ thần. (Theo phép của Kinh Phòng, mỗi cung có tám quẻ. Quẻ đầu là quẻ thuần, tức quẻ trên và quẻ dưới giống nhau. Quẻ "nhất thế" là quẻ thuần biến hào đầu, "nhị thế" biến tiếp hào hai, cứ thế đến "ngũ thế". "Du hồn" là quẻ "hồn đi chơi", lật lại hào bốn. "Quy hồn" là quẻ "hồn trở về", lật lại quẻ dưới về như quẻ gốc.) Trong tám quẻ, hào "quỷ" là hệ hào, tức hào trói buộc (hào quỷ là hào khắc chế bản cung). Hào "tài" là chế hào, tức hào bị mình chế ngự (hào tài là hào bị bản cung khắc). Hào "thiên địa" là nghĩa hào. (Lời chú: thiên địa tức là cha mẹ, hào sinh ra bản cung.) Hào "phúc đức" là bảo hào, tức hào quý báu. (Lời chú: phúc đức tức là con cháu, hào do bản cung sinh ra.) Hào "đồng khí" là chuyên hào. (Lời chú: đó là hào anh em, cùng hành với bản cung.)

 Long đức (sao tốt "đức của rồng") tháng mười một ở Tý, ở quẻ Khảm, đi về bên trái. Hổ hình (sao xấu "hình phạt của hổ") tháng năm ở Ngọ, ở quẻ Ly, đi về bên phải. Đối với Giáp Ất, thì Canh Tân là thiên quan, Thân Dậu là địa quan. ("Quan" là cái khắc chế mình; thiên quan là thiên can khắc mình, địa quan là địa chi khắc mình. Như Giáp Ất thuộc Mộc, bị Canh Tân và Thân Dậu thuộc Kim khắc.) Đối với Bính Đinh, thì Nhâm Quý là thiên quan, Hợi Tý là địa quan. Đối với Mậu Kỷ, thì Giáp Ất là thiên quan, Dần Mão là địa quan. Đối với Nhâm Quý, thì Mậu Kỷ là thiên quan, Thìn Tuất là địa quan.

 Tĩnh là "hối", phát động là "trinh". Trinh là gốc, hối là ngọn. (Trinh chỉ quẻ trong hay quẻ dưới; hối chỉ quẻ ngoài hay quẻ trên.) Hào đầu là trên, hào hai là giữa, hào ba là dưới (?). Số của ba hào (?) hợp lại thành một tháng. Hào đầu ba ngày, hào hai ba ngày, hào ba ba ngày, gọi là chín ngày; còn dư một ngày, gọi là "nhuận dư" (phần ngày dư ra). Hào đầu mười ngày là thượng tuần, hào hai mười ngày là trung tuần, hào ba mười ngày là hạ tuần. Ba tuần là ba mươi ngày. Dồn tuần thành tháng, dồn tháng thành năm. Tám nhân tám là sáu mươi bốn quẻ; sáu mươi bốn quẻ phối với ba trăm tám mươi bốn hào, thành một vạn một nghìn năm trăm hai mươi sách (?), định ra hai mươi bốn khí hậu. Xét ngũ hành trong vận mệnh, việc người, đạo trời; mặt trời, mặt trăng, các vì sao đều gói gọn trong lòng bàn tay. Tốt xấu hiện ra ở ngôi của nó.

 Thiên Hệ từ nói: "Cát, hung, hối, lận sinh ra từ sự động." Trong Dần có Hỏa mới sinh, trong Hợi có Mộc mới sinh, trong Tỵ có Kim mới sinh (lời chú: cũng gọi là ngôi "thượng sinh"), trong Thân có Thủy mới sinh. Trong Sửu có Kim chết, trong Tuất có Hỏa chết, trong Mùi có Mộc chết, trong Thìn có Thủy chết. Thổ thì gồm ở giữa. (Đây là ngôi "trường sinh", nơi một hành bắt đầu sinh, và ngôi "mộ", nơi một hành chết và được chôn, của ngũ hành trong mười hai địa chi.) Tháng kiến Tý (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về hướng Tý, tức tháng mười một) thì dương sinh; tháng kiến Ngọ (tháng năm) thì âm sinh. Hai khí xung nhau, nên tốt xấu hiện rõ.

 Phép tích toán (phép tính dồn số ngày tháng theo quẻ) theo quẻ mà khởi cung. Tám quẻ Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài xô đẩy lẫn nhau. Hai khí dương vào âm, âm vào dương, giao nhau không ngừng. Cho nên nói: "Sinh rồi lại sinh gọi là Dịch." Trong khoảng trời đất không có gì không thông. Càn khởi ở Tỵ, Khôn khởi ở Hợi, Chấn khởi ở Ngọ, Tốn khởi ở Thìn, Khảm khởi ở Tý, Ly khởi ở Sửu, Cấn khởi ở Dần, Đoài khởi ở [chỗ này bản gốc bị khuyết].

 Trong sáu mươi bốn quẻ, gặp "vượng" thì tốt, gặp "phế" thì xấu, gặp "xung" thì bị phá, gặp "hình" thì thất bại, gặp "tử" thì nguy, gặp "sinh" thì vẻ vang. (Vượng là lúc một hành đang thịnh nhất theo mùa; phế là lúc suy bỏ; xung là hai địa chi đối nhau mà va chạm; hình là hai địa chi làm hại nhau; tử là lúc chết; sinh là lúc mới sinh.) Xét nghĩa lý ấy, há chẳng thông được sao? Chia ba mươi làm giữa, sáu mươi làm trên, ba mươi làm dưới, tổng cộng một trăm hai mươi, là thông với số của âm dương. Mới lại càng mới không ngừng, sinh lại sinh nối tiếp nhau. Cho nên tuy lặng lẽ mà không mất chỗ của nó, rõ ràng bày ra cho người thấy. Âm dương vận hành thì một lạnh một nóng; ngũ hành thay nhau dùng thì một tốt một xấu. Nhờ đó mà thông với đức của thần minh, mà xếp loại được tình trạng của muôn vật.

 Cho nên Dịch là để xét đoán lẽ của thiên hạ, lấy luân thường giữa người với người mà định, và làm sáng tỏ đạo của bậc vua. Tám quẻ dựng nên năm khí, lập nên ngũ thường (năm đức thường còn: nhân là thương người, nghĩa là làm điều phải, lễ là phép tắc, trí là sáng suốt, tín là giữ chữ tin). Chúng phỏng theo tượng Càn Khôn, thuận theo âm dương, để làm cho ngay thẳng nghĩa vua tôi, cha con. Cho nên Dịch nói: "Nguyên, hanh, lợi, trinh" (bốn đức của quẻ Càn: nguyên là lớn lao, khởi đầu; hanh là thông suốt; lợi là thuận lợi, có ích; trinh là chính đáng và bền vững).

 Làm ra Dịch là để truyền lại lời dạy. Lời dạy ấy phủ đến đâu thì vốn phủ cả cái có lẫn cái không. Vả lại, Dịch bao gồm đủ cả có và không: có tốt thì có xấu, có xấu thì có tốt. Nghĩa của sự sinh ra tốt xấu bắt đầu từ ngũ hành, kết thúc ở tám quẻ. Từ không vào có thì tai họa hiện ra ở các vì sao; từ có vào không thì hình tượng hiện ra ở âm dương. Nghĩa của âm dương là chia ra năm và tháng. Năm tháng đã chia thì tốt xấu đã định. Cho nên nói: "Tám quẻ bày thành hàng, tượng ở trong đó." Sáu hào trên dưới là tượng trời đất, âm dương vận chuyển, có và không, đem phối với việc người.

 Ngửa xem cúi xét tám quẻ là ở người; ẩn hay hiện, tai họa hay điềm lành là ở trời; xét thời của trời, xem việc của người là ở quẻ. Chỗ cốt yếu của tám quẻ bắt đầu từ Càn Khôn mà thông đến muôn vật. Cho nên nói: "Dịch đến cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu dài." Lâu dài theo đạo ấy thì được cái lý của nó. Việc bói toán không phải cứ nhắm theo điều tốt (?), mà chỉ theo sự biến mà đi. Xét cho cùng lẽ vật, hiểu cho hết tính người, đều là ở đây.

 Triều Công Vũ (nhà thư mục học đời Tống) nói: Thiên Nghệ văn chí trong Hán thư ghi sách Dịch của họ Kinh cả thảy có ba loại, tám mươi chín thiên. Thiên Kinh tịch chí trong Tùy thư ghi có "Kinh thị chương cú" (sách giải từng chương từng câu của họ Kinh) mười quyển, lại có mười loại sách "chiêm hậu" (xem điềm trời đất để đoán việc) gồm bảy mươi ba quyển. Thiên Nghệ văn chí trong Đường thư ghi có "Kinh thị chương cú" mười quyển, còn sách Dịch chiêm hậu còn lại năm loại, hai mươi ba quyển. Nay sách chương cú đã mất, chỉ còn thấy sơ qua trong sách của nhà sư Nhất Hạnh (nhà thiên văn, lịch pháp đời Đường) và của Lý Đỉnh Tộ (người soạn sách Chu Dịch tập giải đời Đường).

 Sách hiện còn thì có "Kinh thị tích toán Dịch truyện" ba quyển, "Tạp chiêm điều lệ pháp" một quyển; có bản gộp chung lại đề là "Dịch truyện" bốn quyển. Tên sách đều không giống thời xưa. Sách nay gọi là "Kinh thị Dịch truyện", có bản đề là "Kinh thị tích toán Dịch truyện", ngờ rằng đó chính là sách "Thác quái" trong sử chí đời Tùy, đời Đường. Sách "Tạp chiêm điều lệ pháp" ngờ là sách "Nghịch thích chiêm tai dị" (đoán ngược điềm tai họa và điều lạ) trong sử chí đời Đường. Sách "Thác quái" đời Tùy ghi bảy quyển, đời Đường ghi tám quyển; cái gọi là "Tích toán tạp nghịch thích chiêm tai dị" mười hai quyển chính là nó (?). Đến đời Đường, sách "Nghịch thích" còn ba quyển, mất tám quyển (?). Năm Nguyên Hựu thứ tám (năm 1093, đời vua Tống Triết Tông), nước Cao Ly dâng sách, trong đó có "Kinh thị Chu Dịch chiêm" mười quyển, ngờ là sách "Chu Dịch chiêm" mười hai quyển ghi trong sử đời Tùy.

 Vì thế, sách của các nhà Dịch học có tên mà nay không còn thì rất nhiều. Sách của họ Kinh may mà còn lại chỉ được một phần mười, thì còn bàn gì đến chuyện có xa lời thầy truyền hay không (?).

 Cảnh Vu (tức Triều Thuyết Chi, học giả đời Tống) từng nói: "Tôi từ năm Nhâm Tuất niên hiệu Nguyên Phong (năm 1082) tình cờ bỏ việc học thi cử, liền có chí học Dịch, mà lại ưa bản của họ Vương (Vương Bật, nhà chú giải Dịch thời Ngụy). Tôi liều cho rằng ngoài Vương Bật hẳn phải có người riêng bàn về danh và tượng. Quả nhiên tìm được sách của họ Kinh, nhưng chữ nghĩa đảo lộn, sai lạc, không thể giải hiểu được. Đến khi học tập rất lâu, dần dần mới hé thấy được đôi chút, đến nay đã ba mươi bốn năm. Bấy giờ tôi mới có thể dựa vào tượng số (hình tượng và con số trong Dịch) mà phân biệt, sửa lại những chữ sai lầm. Trong căn phòng giữa núi vắng lặng ở quận biên giới, tôi riêng ghi lại rằng:

 Sách này khởi từ hai tượng Càn Khôn mà thành tám quẻ. Cả thảy qua tám lần biến mà thành sáu mươi bốn quẻ. Ở lúc qua lại, lên xuống của các quẻ, có thể xem sự bớt thêm, đầy vơi ở cội nguồn của trời đất, và sự ứng đáp ở bề ngoài của muôn vật, đều rõ ràng trước mắt. Đại để sách này phân biệt ba loại Dịch, vận hành ngũ hành, sắp đặt ngay ngắn bốn mùa, giữ cẩn thận hai mươi bốn tiết khí, ghi bảy mươi hai hậu (cả năm chia thành bảy mươi hai thời đoạn, mỗi hậu khoảng năm ngày, ứng với một hiện tượng thiên nhiên), đặt ngôi cho năm sao (năm hành tinh Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), giáng hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao chia vòng trời) xuống các quẻ.

 Hào tiến lui theo cơ biến mà làm chủ cả một quẻ thì gọi là "thế". Số lẻ và số chẵn cùng đi với nhau, dựa vào một mà khởi lên cái thứ hai, làm phụ tá cho hào chủ, thì gọi là "ứng" (hào ứng là hào đối với hào thế, cách nó hai ngôi). Chỗ hào thế đứng mà âm dương bày ra thì gọi là "phi" (hào bay, tức hào hiện trên mặt quẻ). Âm dương bắt đầu từ chỗ được phối (lời chú: Càn với Khôn, Chấn với Khảm, Tốn với Ly, Cấn với Đoài) mà rốt cuộc không lìa khỏi gốc (lời chú: hễ hào phi ở ngôi nào của quẻ thì hào phục ẩn ở ngôi ấy của cung tương ứng), lúc ẩn lúc hiện để giúp thần minh, thì gọi là "phục" (hào nấp, tức hào ẩn dưới hào phi). Khởi từ hào thế, đi khắp quẻ trong quẻ ngoài, hợp với số gốc để ghi tháng, thì gọi là "kiến". Kết thúc rồi lại bắt đầu, đến tận cùng của số mà không thể hết, để ghi ngày, thì gọi là "tích". Hình thành ở giữa quẻ (?), lấy bốn hào làm chỗ dùng, một quẻ chứa đủ bốn quẻ, thì gọi là "hỗ" (quẻ hỗ: lấy các hào giữa của quẻ ghép thành quẻ mới).

 Quẻ Càn kiến Giáp Tý ở dưới, quẻ Khôn kiến Giáp Ngọ ở trên. Ở hào trên của tám quẻ bèn sinh ra hào đầu của quẻ nhất thế. Năm ngôi của quẻ nhất thế bèn chia ra làm ngôi của các quẻ đến ngũ thế (?). Trên quẻ ngũ thế là quẻ du hồn; hào đầu của ngũ thế là quẻ quy hồn; hào đầu của quẻ quy hồn lại sinh ra hào đầu của quẻ sau. Về phép kiến, ngày cương (ngày có thiên can dương) thì dùng tiết khí, ngày nhu (ngày có thiên can âm) thì dùng trung khí. Số của nó, khi hụt là hai mươi tám, khi đầy là ba mươi sáu. Những điều có thể nói ra được là như thế.

 Còn như tượng không chứa hết ý, ý không nói hết bằng lời, thì phải đan xen, phối hợp cách dùng, chỉ theo sự biến mà đi. Hoặc lấy hai thứ phối nhau mà bàn hai tượng của quẻ trong và quẻ ngoài: như hào thế với quẻ trong (lời chú: quẻ Cách, Thủy và Hỏa phối ngôi; quẻ Ly thuộc Hỏa, hào thế ở hào tư thuộc Thủy), như hào thế với quẻ ngoài (lời chú: dùng Kim và Mộc tranh nhau; quẻ ngoài trước là Kim (?), hào thế ở hào đầu là Mộc). Hoặc không bàn tượng trong ngoài mà bàn ngôi trong ngoài (lời chú: quẻ Tụy, Thổ và Mộc vào cung Cấn, Đoài; hào đầu là Thổ, hào tư là Thủy). Hoặc lấy ba thứ xen nhau mà bàn trong, ngoài và hào phi (lời chú: quẻ Bí, Thổ, Hỏa, Mộc chia âm dương; Cấn là Thổ, Ly là Hỏa, hào phi là Thủy), hoặc trong, ngoài và hào phục (lời chú: quẻ Lữ, Hỏa, Thổ, Mộc vào Ly, Cấn; Ly là Hỏa, Cấn là Thổ, ở thế hưu (?), hào phục là Mộc).

 Hoặc xen nhau mà bàn trong, ngoài, thế, ứng, kiến, phục (lời chú: quẻ Quán, Kim, Thổ, Hỏa, Mộc làm thể cho nhau; kiến là Kim, ứng là Thủy, trong là Thổ, phục là Hỏa, ngoài là Mộc). Hoặc không bàn trong ngoài mà bàn thế, kiến với phi, phục (lời chú: quẻ Ích, Kim và Thổ vào Chấn, Tốn; thế với phi là Thổ, kiến với phục là Kim). Hoặc bàn gộp thế, ứng, phi, phục (lời chú: quẻ Phục, Thủy và Thổ hiện ở thế và ứng, phi và phục cũng là Thủy và Thổ; quẻ Truân, Thổ và Mộc ứng với tượng, thế và ứng là Thổ và Mộc, phi và phục là Thổ và Thủy). Hoặc chỉ bàn riêng thế và ứng (lời chú: quẻ Quải, Kim và Mộc hợp nhau, Càn và Đoài vào tượng Khôn (?), thế là Kim, ứng là Mộc; quẻ Cổ, Kim và Mộc vào Cấn, Tốn, thế là Kim, ứng là Mộc).

 Hoặc bàn điều mà hào thế kiêng kỵ (lời chú: quẻ Lý, Kim và Hỏa vào quẻ; hào Sơ cửu là Hỏa; chỗ khuyết (?), hào Cửu tứ là Hỏa khắc hào Cửu ngũ; hào thế là hào Kim, hào của Càn cũng là Kim). Hoặc bàn điều sinh ra hào thế (lời chú: quẻ Tốn, Hỏa và Mộc cùng cung với Tốn; hào thế là Mộc, Tốn Mộc gặp Hỏa). Từ chỗ nó khởi lên mà thấy chỗ nó mất đi (lời chú: quẻ Đại Tráng khởi ở Tý, mất ở Hợi). Từ chỗ nó bị hình hại mà thấy chỗ nó được sinh ra (lời chú: quẻ Tùy, Kim và Mộc hình hại nhau, Thủy và Hỏa va đập nhau; Đoài là Kim, Tốn là Mộc). Cho nên nói: chết ở ngôi mà sống ở thời, chết ở thời mà sống ở ngôi. Nếu không phải người làm rõ được việc đã qua, xét được việc sắp tới, thấy được chỗ tinh vi trong cái hiển hiện, soi sáng được chỗ u ẩn, thì sao đủ sức dự vào việc này?

 Trước đây có Tiểu Vương (?) biến ra bốn nghìn không trăm chín mươi sáu quẻ. Sau có Quản Lộ (thầy bói nổi tiếng thời Tam Quốc) định ra "quỹ" (đường số) của Càn là bảy trăm linh sáu quẻ (?), lại có "quỹ" của tám quẻ Khôn là sáu trăm bảy mươi hai. Ai biết được những điều ấy thì có thể cùng bàn về "ba Dịch" của Thiệu Khang Tiết (tức Thiệu Ung, nhà Dịch học đời Tống). Bọn theo Tiểu Vương chỉ biết chuộng lời văn mà thôi, thì nói gì được về việc này?

 Xưa Thương Cù, tự Tử Mộc, người nước Lỗ, nhận Dịch từ Khổng Tử, truyền qua năm đời thì đến Điền Hà, tự Tử Trang, đời Hán. Điền Hà truyền cho Đinh Quang ở Lạc Dương. Đinh Quang truyền cho Điền Vương Tôn ở đất Đãng. Điền Vương Tôn truyền cho Mạnh Hỷ ở Đông Hải. Mạnh Hỷ truyền cho Tiêu Cống, tự Diên Thọ, người đất Lương. Tiêu Diên Thọ truyền cho Kinh Phòng. Kinh Phòng truyền cho Ân Gia ở Đông Hải, Diêu Bình ở Hà Đông, Thặng (?) ở Hà Nam. Từ đó Dịch học có môn học của Kinh Phòng và trở nên thịnh. Có Cù Mục, Tự Sinh (?) không chịu học họ Kinh, nói rằng: "Họ Kinh không phải học theo họ Mạnh." Lưu Hướng (học giả đời Tây Hán) cũng ngờ họ Kinh mượn danh họ Mạnh. Tôi không biết thời ấy dựa vào lẽ gì mà nói vậy. Nay lấy sách thời ấy mà kiểm lại, thấy có sách Mạnh thị Kinh Phòng mười một thiên nói về tai họa và điều lạ lớn, sách Mạnh thị Kinh Phòng sáu mươi sáu thiên, cùng sách Kinh thị Ân Gia mười hai thiên, đều cùng là học của một nhà. Vậy thì gốc ngọn của nó, ai có thể bịa đặt được? Đó cũng là điều người học không thể không biết.

 Còn như Tiểu Vương thì rốt cuộc đã học từ ai, truyền cho ai? Có lẽ từ học phái họ Kinh mà làm học phái họ Vương thì còn thừa sức, còn từ học phái họ Vương mà đi đến học phái họ Kinh thì không có đường nào. Nếu sách này chữ nghĩa có chỗ sai lầm, thì có thể dựa vào lời tôi mà khảo xét. Phàm chỗ nào trong việc học chưa thể sửa cho đúng thì để khuyết, chờ bậc hiền triết đời sau. Phép tích toán và Tạp chiêm điều lệ pháp đều có đủ trong bản ghi riêng."

 (Bảng tám cung, mỗi cung gồm quẻ thuần đứng đầu và bảy quẻ thuộc cung ấy:) Cung Càn: Cấu, Độn, Bĩ, Quán — Cung Chấn: Dự, Giải, Hằng, Thăng

 Bác, Tấn, Đại Hữu — Tỉnh, Đại Quá, Tùy

 Cung Khảm: Tiết, Truân, Ký Tế, Cách — Cung Cấn: Bí, Đại Súc, Tổn

 Phong, Minh Di, Sư — Khuê, Lý, Trung Phu, Tiệm

 Cung Khôn: Phục, Lâm, Thái, Đại Tráng — Cung Tốn: Tiểu Súc, Gia Nhân, Ích, Vô Vọng

 Quải, Nhu, Tỷ — Phệ Hạp, Di, Cổ

 [Cung Ly (?) — tên cung thiếu trong bản gốc]: Lữ, Đỉnh, Vị Tế — Cung Đoài: Khốn, Tụy, Hàm, Kiển

 Hoán, Tụng, Đồng Nhân — Khiêm, Tiểu Quá, Quy Muội

 Kinh thị Dịch truyện, quyển hạ (hết)

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video