(Quẻ dưới là Đoài, quẻ trên là Đoài; tức quẻ Thuần Đoài. Mỗi quẻ sáu vạch gồm hai quẻ ba vạch chồng lên nhau, gọi là quẻ dưới và quẻ trên. Đoài là quẻ ba vạch tượng trưng cho đầm nước, hành Kim. Quẻ Đoài cũng đứng đầu một "cung", tức một nhóm tám quẻ, và thiên này bàn các quẻ trong cung ấy.) Đoài là khí âm dồn tụ lại mà thành đầm. Quẻ lấy hành Kim thuần làm thể. Nó chứa nước, khí lạnh đọng thành sương, vì đạo của âm vốn giống nhau. Hào Thượng Lục (hào là mỗi vạch của quẻ, đếm từ dưới lên; "Thượng" là vị trí trên cùng, "Lục" là hào âm, tức vạch đứt) là chỗ âm sinh ra, và hợp với quẻ Cấn (quẻ ba vạch tượng núi, hành Thổ). (Chú: hào âm của Đoài ở dưới ngưng tụ đất của Cấn vào chỗ dương cứng mạnh (?); Cấn nhận Đoài làm vợ, hai khí hợp với nhau.) Thổ và Mộc vào quẻ Đoài, Thủy và Hỏa ứng theo. Hai khí âm hợp thành một thể, dồn tụ ở vùng ngoại ô phía tây (Chú: hành Kim vượng vào mùa thu). Đoài xung với Cấn rồi đi vào Càn, vì khí cùng loại âm. Phối với vật thì Đoài tượng là con dê, vì cùng loại với vật ấy.
Đoài cùng Cấn làm phi phục (phép của họ Kinh: quẻ hiện ra trước mắt gọi là "phi", quẻ ẩn ở phía sau gọi là "phục"; xét hai quẻ đi đôi với nhau để đoán). (Chú: hào Đinh Mùi hành Thổ và hào Bính Dần hành Mộc. Mỗi hào được gán một cặp can chi, tức tổ hợp thiên can và địa chi vốn dùng để ghi năm, tháng, ngày, và từ đó có hành ngũ hành tương ứng.) Hào Thượng Lục ở vị trí "tông miếu" (vị trí hào trên cùng, ứng với nhà thờ tổ của bậc vua, tức hàng tổ tiên) làm hào thế (hào chủ của quẻ, đại diện cho bản thân việc đang xét). Hào Lục Tam (hào thứ ba, là hào âm) ở vị trí "tam công" (ba chức quan cao nhất triều đình, ứng với hào thứ ba) làm hào ứng (hào đối đáp với hào thế). Kiến thủy (khoảng thời gian, tính theo can chi của tháng, mà quẻ cai quản từ lúc khởi đầu) bắt đầu từ Ất Mão đến Canh Thân (Chú: từ tiết Xuân phân, khoảng 21 tháng 3 dương lịch, đến tiết Lập thu, khoảng 8 tháng 8; tiết là 24 mốc chia năm theo vị trí mặt trời). Tích toán (phép tính dồn ngày tháng theo can chi để định thời vận của quẻ) khởi từ Canh Thân đến Kỷ Mùi, hết vòng lại bắt đầu lại. Kim và Thổ vào cung Đoài (Chú: Kim và Thổ vào cung Đoài để khởi tích toán).
Trong ngũ tinh (năm hành tinh thấy bằng mắt thường, ứng với năm hành), theo vị trí thì khởi từ sao Thái Bạch (Chú: Thái Bạch là sao Kim, đi vào quẻ). Sao Sâm (một trong hai mươi tám tú, tức hai mươi tám chòm sao dọc đường đi của mặt trăng, dùng để chia bầu trời) theo vị trí giáng xuống hào Đinh Mùi Thổ (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Sâm vào hào Thượng Lục Đinh Mùi Thổ của quẻ Đoài). Chia khí hậu (chia các phần thời tiết trong năm để tính) là ba mươi sáu (Chú: khởi phép tính của cung từ số ba mươi sáu để định lành dữ). Hỗ thể của quẻ dưới (hỗ thể là quẻ ba vạch ẩn, lấy từ các hào ở giữa quẻ sáu vạch, như hào 2-3-4 hoặc 3-4-5) cho thấy quẻ Ly (quẻ tượng lửa) và quẻ Tốn (quẻ tượng gió, cây). Như vậy Hỏa và Mộc đi vào cung Kim, sang hèn được chia theo mạnh yếu (Chú: Hỏa mạnh, Mộc yếu). Lành dữ theo từng hào mà tính năm tháng, vận khí theo hưu vượng (trạng thái suy hay thịnh của mỗi hành tùy theo mùa). Âm dương lên xuống: hào Sơ Cửu (hào dưới cùng, là hào dương, tức vạch liền) biến thành Sơ Lục (hào dưới cùng là hào âm). Dương vào âm thì thành tượng quẻ Khảm (quẻ tượng nước, hiểm trở). Trong thể chính lại thấy vị trí dương, cứng và mềm được phân ra, nên lành dữ hiện rõ. Theo biến đổi ấy, quẻ dưới vào Khảm thành quẻ Khốn (Chú: hào Sơ Cửu của quẻ dưới Đoài biến, thành Khảm).
(Quẻ dưới là Khảm, quẻ trên là Đoài.) Quẻ Khốn: đầm rơi vào chỗ hiểm của Khảm, nước không thông được, nên gọi là khốn (bị vây khốn). Bên ngoài nhận lấy sự khốn, bên trong lại cứng, vì đạo âm đang lớn lên. Âm dương không thuận nhau nên lành dữ sinh ra. Kinh Dịch nói: "Bị khốn bởi đá, dựa vào bụi gai tật lê, vào đến nhà mình mà không thấy vợ, dữ." Trên dưới không ứng nhau, âm dương không giao nhau, hai khí không hợp (Chú: quẻ Khốn trên dưới không có hào ứng, âm dương không giao. Hào Lục Tam là âm, hào Thượng Lục cũng là âm, nên không có đôi. Nó vào hào Cửu Ngũ để tìm dương, nhưng dương cũng không nhận). Ngũ hành phối vào sáu vị trí hào thì sinh ra hối lận (hối là ăn năn vì có lỗi; lận là vướng mắc, khó chịu; cả hai chỉ những điều xấu nhỏ). Bốn mùa có hưu vượng, Kim và Mộc tranh nhau. Tình trạng của muôn vật nằm ở những dấu hiệu rất nhỏ khi mới chớm.
Quẻ Khốn cùng Khảm làm phi phục (Chú: hào Mậu Dần Mộc và hào Đinh Tỵ Hỏa). Hào Sơ Lục ở vị trí "nguyên sĩ" (hàng quan sĩ bậc thấp nhất, ứng với hào thứ nhất) làm hào thế. Hào Cửu Tứ ở vị trí "chư hầu" (các vua nước nhỏ được phong đất, ứng với hào thứ tư) làm hào ứng. Kiến thủy từ Bính Thìn đến Tân Dậu (Chú: từ tiết Thanh minh, khoảng 5 tháng 4, đến tiết Thu phân, khoảng 23 tháng 9). Tích toán khởi từ Tân Dậu đến Canh Thân, hết vòng lại bắt đầu lại. Thổ và Kim vào Khảm và Đoài (Chú: chia Thổ và Kim vào Khảm và Đoài, phối với cung Kim mà khởi tính). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Thái Âm (ở đây chỉ sao Thủy, không phải mặt trăng) (Chú: sao hành Thủy vào quẻ Đoài để khởi tính). Sao Tỉnh (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Mậu Dần (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Tỉnh vào hào Sơ Lục Mậu Dần Mộc của quẻ Khốn). Chia khí hậu, số là hai mươi tám (Chú: khởi phép tính của cung từ số hai mươi tám, vào tích toán để định lành dữ). Hỗ thể của tượng Khảm cho thấy Hỏa của Ly đi vào Kim của Đoài. Thủy hiện ra trong vận, phối mà định lành dữ. Âm dương lên xuống: Khảm vào Khôn (quẻ tượng đất, thuần âm), khí âm đọng lại thịnh, giáng xuống thành quẻ Tụy (Chú: biến thông mà vào quẻ Tụy).
(Quẻ dưới là Khôn, quẻ trên là Đoài.) Quẻ Tụy: Kim và Hỏa chia khí hậu, Thổ và Mộc vào cung Đoài. Khi lên xuống thì khí âm thịnh. Cứng và mềm ứng với nhau, hợp về hào Cửu Ngũ (hào thứ năm, là hào dương), hào này định yên các hào âm. Hai khí vui vẻ mà thuận (Chú: trong quẻ Tụy, hai tượng Đinh Dậu Kim và Ất Tỵ Hỏa vừa tương hình, tức gây hại cho nhau, vừa hợp với nhau). Đầm ở trên đất, âm dồn lại thành Tụy. Kinh Dịch nói: "Tụy nghĩa là tụ họp." Lành dữ sinh ra khi khí dương hợp lại mà vui (Chú: phàm khi tụ họp đông người thì phải cẩn thận đề phòng. Mượn hào dương làm chủ, đó là nghĩa của Tụy. Phải dự bị trước giặc giã có thể nấp trong đám đông; người đã tụ họp thì phải bỏ lòng nghi ngờ).
Quẻ Tụy cùng Khôn làm phi phục (Chú: hào Ất Tỵ Hỏa và hào Đinh Mão Mộc). Hào Lục Nhị ở vị trí "đại phu" (quan lớn trong triều, ứng với hào thứ hai) làm hào thế. Hào Cửu Ngũ ở vị trí "chí tôn" (bậc tôn quý nhất, tức nhà vua, ứng với hào thứ năm) làm hào ứng. Kiến thủy từ Mậu Dần đến Quý Mùi (Chú: từ tiết Lập xuân, khoảng 4 tháng 2, đến tiết Đại thử, khoảng 23 tháng 7). Tích toán khởi từ Quý Mùi đến Nhâm Ngọ, hết vòng lại bắt đầu lại. Thổ và Mộc vào Khôn và Đoài (Chú: chia Thổ và Mộc vào cung Đoài mà khởi tính). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Huỳnh Hoặc (tức sao Hỏa) (Chú: sao Hỏa vào cung Kim và Thủy để suy lành dữ). Sao Dực (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Ất Tỵ (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Dực vào vị trí hào Lục Nhị của quẻ Tụy). Chia khí hậu là hai mươi tám (Chú: tích toán khởi từ số hai mươi tám, lành dữ hiện ở sáu hào). Dưới đầm thấy Khôn, hai khí thuận nhau. Mộc và Thổ vào cung thì có ưa có ghét (Chú: ghét Mộc, ưa Thổ). Âm dương lên xuống: khí dương đến rồi dừng ở Khôn, trong hỗ thể thấy tượng Cấn (Chú: Cấn là quẻ dương). Tượng Đoài nhận Cấn, khí âm mạnh (Chú: con trai đứng dưới con gái). Tiếp theo giáng xuống thành quẻ Hàm, gồm đầm và núi.
(Quẻ dưới là Cấn, quẻ trên là Đoài.) Quẻ Hàm: dưới núi có đầm. Như người để lòng trống mà chứa vật, trong dương có âm dồn lại, nên cảm ứng với vật. Dương ở dưới âm, đó là đạo của trai gái. Trong ngoài ứng với nhau, cảm theo loại mà hiện ra tượng. Hào Lục Nhị chờ được hỏi cưới, hào Cửu Ngũ thì đến vời, hai khí giao cảm, nên đạo vợ chồng ở đây hợp làm một thể. Kinh Dịch nói: "Hàm là cảm. Cưới vợ thì lành." (Chú: Cấn là con trai út, Đoài là con gái út; con trai đứng dưới con gái là tượng cưới vợ.)
Quẻ Hàm cùng Cấn làm phi phục (Chú: hào Bính Thân Kim và hào Đinh Sửu Thổ). Hào Cửu Tam ở vị trí tam công làm hào thế, hào Thượng Lục ở vị trí tông miếu làm hào ứng. Kiến thủy từ Mậu Ngọ đến Quý Hợi (Chú: từ tiết Mang chủng, khoảng 6 tháng 6, đến tiết Tiểu tuyết, khoảng 22 tháng 11). Tích toán khởi từ Quý Hợi đến Nhâm Tuất, hết vòng lại bắt đầu lại. Hỏa và Thổ vào Cấn và Đoài (Chú: chia tượng Hỏa và Thổ vào Cấn và Đoài). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Huỳnh Hoặc (Chú: sao Hỏa ở phương nam vào cung Kim). Sao Liễu (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Bính Thân (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Liễu vào hào Cửu Tam Bính Thân Kim của quẻ Hàm). Chia khí hậu là ba mươi sáu (Chú: tích toán khởi số, chia ba mươi sáu vị trí để khởi lành dữ). Trên Thổ thấy Kim, như mẹ với con (Thổ sinh Kim nên Thổ là mẹ, Kim là con), khí hợp nhau. Âm dương ứng với nhau, cứng mềm có vị trí nhất định. Lành dữ tùy theo hào nhận khí: khí sinh ra thì lành, khí tương hình thì dữ. Âm dương theo thứ bậc mà giáng xuống, vào chỗ hiểm ở bên ngoài, dừng ở quẻ bên trong, thành tượng quẻ Kiển, gồm núi và nước (Chú: hào Cửu Tứ biến, vào giữa âm mà vẫn cứng).
(Quẻ dưới là Cấn, quẻ trên là Khảm.) Quẻ Kiển: lợi về phía tây nam, vì đường của dân được thông. Nước ở trên núi, nên khó khăn hiểm trở, khó tiến, hai khí âm dương bị bế tắc. Âm chờ dương, đạo mềm bị lôi kéo. Gặp hiểm mà biết dừng lại, dương giữ vững, âm lớn lên. Ở chỗ ấy mà dốc hết lòng chí thành với người với vật, thì hợp nhau, đạo của Kiển được hanh thông. Kinh Dịch nói: "Bề tôi của vua gian nan chồng chất, không phải vì cớ riêng của bản thân." (Chú: lời của hào Lục Nhị.)
Quẻ Kiển cùng Khảm làm phi phục (Chú: hào Mậu Thân Kim và hào Đinh Hợi Thủy). Hào Lục Tứ ở vị trí chư hầu làm hào thế, hào Sơ Lục ở vị trí nguyên sĩ làm hào ứng. Kiến thủy từ Kỷ Mùi đến Giáp Tý (Chú: từ tiết Đại thử đến tiết Đại hàn, khoảng 20 tháng 1). Tích toán khởi từ Giáp Tý đến Quý Hợi, hết vòng lại bắt đầu lại. Thổ và Thủy vào Khảm và Cấn (Chú: hai tượng Thủy và Thổ vào Cấn, phối với cung Kim mà khởi tính). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Trấn tinh (tức sao Thổ) (Chú: sao Thổ vào cung Kim). Sao Tinh (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Mậu Thân (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Tinh vào hào Lục Tứ Mậu Thân của quẻ Kiển; chữ "Kim Thổ" ở đây có lẽ chép nhầm (?)). Chia khí hậu, số là ba mươi sáu (Chú: tích toán khởi số ba mươi sáu, theo ngũ hành của sáu vị trí). Trên Thổ thấy Thủy, mềm mà hòa. Đây là ngũ hành đẩy nhau mà vận hành, hai khí hợp nhau, nhưng xét theo tượng thì âm dương trái nhau. Hào Cửu Ngũ biến mà vào cung Khôn, cùng loại gần gũi nên "được bạn", vì khí âm hợp nhau (Chú: hào Cửu Ngũ của quẻ ngoài biến thành Khôn, bên trong thấy Cấn, nên nói "được bạn"; sắp vào quẻ Khiêm để lấy tượng). Khảm giáng xuống thành quẻ Khiêm, gồm đất và núi.
(Quẻ dưới là Cấn, quẻ trên là Khôn.) Quẻ Khiêm: sáu vị trí đều khiêm nhường thuận theo, bốn tượng đều không có điều dữ. Một hào dương ở trên cùng của quẻ trong, làm chủ của Khiêm. Kinh Dịch nói: "Người quân tử khiêm nhường lại khiêm nhường, lợi về việc vượt qua sông lớn" (ý nói làm được việc lớn, vượt được hiểm nguy). Âm dương không tranh nhau, ở vị trí nào cũng khiêm nhường mềm mỏng. Trong âm thấy dương, dừng lại mà thuận theo đức khiêm. Dù ở vị trí có hay không có, trên dưới đều thông suốt. Kinh Dịch nói: "Giữ đức khiêm (?) thì không gì là không thuận."
Quẻ Khiêm cùng Khôn làm phi phục (Chú: hào Quý Hợi Thủy và hào Đinh Dậu Kim). Hào Lục Ngũ làm hào thế, hào ở vị trí đại phu làm hào ứng. Kiến thủy từ Canh Thân đến Ất Sửu (Chú: từ tiết Lập thu đến tiết Đại hàn). Tích toán khởi từ Ất Sửu đến Giáp Tý, hết vòng lại bắt đầu lại. Kim và Thổ vào Khôn và Cấn (Chú: hai tượng Kim và Thổ vào cung Đoài mà khởi tính). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Thái Bạch (Chú: sao Kim Thái Bạch vào quẻ thuộc cung Đoài). Sao Trương (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Quý Hợi (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Trương vào hào Lục Ngũ Quý Hợi Thủy của quẻ Khiêm). Chia khí hậu là hai mươi tám (Chú: tích toán khởi số hai mươi tám vị trí). Khôn ở trên Cấn, thuận mà dừng. Ngũ hành vào vị trí, tượng là khiêm nhường mềm mỏng (Chú: lành dữ tùy theo hào mà biến). Âm dương lên xuống đến vị trí hào Lục Ngũ thì quay trở lại thành quẻ du hồn (quẻ thứ bảy trong một cung, ví như hồn đi lang thang chưa về), biến trở về hào Lục Tứ (Chú: lay động một hào Lục Tứ cho vào dương). Tám quẻ lìa nhau, bốn tượng chia ra. Tiếp theo giáng xuống thành quẻ Tiểu Quá, gồm sấm và núi.
(Quẻ dưới là Cấn, quẻ trên là Chấn; Chấn là quẻ tượng sấm, hành Mộc.) Quẻ Tiểu Quá: hào Lục Tứ biến, như mạch máu được thông. Dương vào âm, âm vào dương, hai khí giáng vào trong và ngoài, tượng trên dưới quay lại ứng nhau, hai hào cứng gặp nhau (Chú: hào Cửu Tam và hào Cửu Tứ). Thổ và Mộc vào quẻ, chia ra ở hai tượng (Chú: trong là Cấn, ngoài là Chấn). Sấm ở trên núi cao, là cực điểm của sự lên quá cao. Bên trong mềm mà không có chính khí, tính chất nguy hiểm lan ra ngoài. Kinh Dịch nói: "Chim bay để lại tiếng kêu; không nên lên cao, nên xuống thấp."
Quẻ Tiểu Quá cùng Khôn làm phi phục (Chú: hào Canh Ngọ Hỏa và hào Quý Sửu Thổ). Quay về hào Cửu Tứ, vị trí chư hầu làm hào thế, vị trí nguyên sĩ làm hào ứng. Kiến thủy từ Ất Sửu đến Canh Ngọ (Chú: từ tiết Đại hàn đến tiết Mang chủng). Tích toán khởi từ Canh Ngọ đến Kỷ Tỵ, hết vòng lại bắt đầu lại. Thổ và Hỏa vào Chấn và Cấn (Chú: hai tượng Thổ và Hỏa ở ngoài vào cung Đoài). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Thái Âm (Chú: sao Thủy vào quẻ du hồn). Sao Dực theo vị trí giáng xuống hào Canh Ngọ (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Dực vào hào Cửu Tứ Canh Ngọ Hỏa của quẻ du hồn Tiểu Quá thuộc cung Đoài). Chia khí hậu là ba mươi sáu (Chú: tích toán số ba mươi sáu, lành dữ của sáu vị trí). Dưới Mộc thấy Thổ, hai hào dương chứa âm. Sáu vị trí tương hình nhau nên lành dữ sinh ra. Trên lên, dưới xuống, âm dương ứng ngược nhau, mỗi bên tư riêng với phe mình. Sáu hào biến đổi, đạo âm trái ngược. Lên xuống, tiến lui, đạo của chúng cũng như nhau. Từ Cấn vào Đoài, âm được dương thu nhận. Trở lại vị trí cũ, tiếp theo giáng xuống thành quẻ quy hồn (quẻ thứ tám, quẻ cuối cùng trong một cung, ví như hồn đã trở về) là quẻ Quy Muội, gồm sấm và đầm.
(Quẻ dưới là Đoài, quẻ trên là Chấn.) Quẻ Quy Muội: âm trở về gốc, vui ở bên trong mà động ở bên ngoài, hai khí không giao nhau, nên gọi là Quy Muội (Chú: "quy" nghĩa là gả chồng; Quy Muội là gả em gái). Trong hỗ thể thấy Ly và Khảm, giống với quẻ Vị Tế. Dương đi theo âm, cái cứng từ ngoài đến. Hào Cửu Tứ là cực cứng, hào Lục Tam vui vẻ mềm mỏng, nhưng ngược lại không có hào ứng, nên dữ. Dê của Đoài đã đi đến cuối quẻ, làm sao lành lâu được (?).
Quẻ Quy Muội cùng Cấn làm phi phục (Chú: hào Đinh Sửu Thổ và hào Bính Thân Kim). Vị trí tam công là hào thế của quẻ quy hồn, hào Thượng Lục ở vị trí tông miếu làm hào ứng. Kiến thủy từ Giáp Tý đến Kỷ Tỵ (Chú: từ tiết Đại tuyết, khoảng 7 tháng 12, đến tiết Tiểu mãn, khoảng 21 tháng 5). Tích toán khởi từ Kỷ Tỵ đến Mậu Thìn, hết vòng lại bắt đầu lại. Thủy và Thổ vào Chấn và Đoài (Chú: chia hai tượng Thủy và Thổ vào cung Đoài). Trong ngũ tinh, theo vị trí thì khởi từ sao Tuế tinh (tức sao Mộc) (Chú: sao Mộc ở phương đông vào quẻ quy hồn của cung Đoài). Sao Chẩn (một trong hai mươi tám tú) theo vị trí giáng xuống hào Đinh Sửu Thổ (Chú: trong hai mươi tám tú, chia sao Chẩn vào hào Đinh Sửu Thổ của quẻ quy hồn cung Đoài để phân lành dữ mà khởi tính; chú ghi là hào Lục Nhị, nhưng hào thế vốn ở vị trí thứ ba (?)). Chia khí hậu là ba mươi tám (Chú: tích toán khởi số ba mươi tám, theo sáu vị trí mà suy số ngũ hành để biết lành dữ).
Sấm ở trên đầm, khí cứng lên quá mạnh, âm dương không hợp, tiến hay lui đều nguy (Chú: Chấn là con trai trưởng, Đoài là con gái út; con gái út sánh đôi với con trai trưởng thì khí không hợp). Lành dữ nằm ở hào Thượng Lục, vì hào này ở chỗ cực điểm của sự động. Khi đã biến đến đây thì vị trí đã định, đó là đạo của thời không thể thay đổi. Dùng ngũ hành để xét tượng thì không hợp với nghĩa này. Âm dương vận động, gặp đúng hào nào thì theo hào ấy: khi âm, khi dương, khi mềm, khi cứng, lên xuống trong sáu vị trí, chứ không chỉ lấy một cách (Chú: quẻ quy hồn của cung Đoài là quẻ cuối cùng trong sáu mươi bốn quẻ).
Kinh thị Dịch truyện (sách giảng Kinh Dịch của Kinh Phòng, nhà Dịch học đời Hán), hết quyển giữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video