Thiên 4 — Nhàn thích (sống thong thả, an nhàn)

 Nhàn thích (thong thả, an vui tự tại)

 Ban ngày rảnh rỗi, người vắng lặng, nghe vài tiếng chim hót du dương, bất giác thấy đôi tai trong trẻo thấu suốt. Đêm yên trời cao, ngắm một mảng mây sáng khi cuộn khi mở, liền khiến tầm mắt và lòng trống trải hết thảy.

 Việc đời như ván cờ, không hạ nước nào mới là cao thủ. Đời người như cái chậu sành, đập vỡ rồi mới thấy chân không (chữ nhà Phật: cái "không" chân thật, tức mọi vật vốn không có tự tính cố định; ở đây còn chơi chữ: chậu vỡ thì chỉ còn khoảng trống).

 Rồng mà nuôi được thì không phải rồng thật, hổ mà bắt được thì không phải hổ thật. Cho nên tước lộc (chức tước và bổng lộc của quan) có thể làm mồi nhử bọn ham tiến thân vinh hiển, nhưng không thể nào nhốt được người đạm bạc, không ham muốn. Vạc dầu (hình phạt nấu người trong vạc) có thể giáng xuống bọn ham ân sủng và lợi lộc, nhưng không thể nào đặt lên kẻ sĩ ung dung lánh xa cõi đời.

 Một cuộc phú quý hão, giành giật dữ dội mà có được, thì tuy được vẫn là mất. Trăm năm tháng ngày đẹp đẽ, vội vàng cho qua, thì dẫu sống lâu cũng như chết yểu.

 Người ngồi xe cao chê nơi đất hẻo lánh, sao bằng cá và chim biết thân cận với người. Người đi xe bốn ngựa thích cửa nhà cao sang, sao bằng chim oanh và hoa biết lánh xa thói tục.

 Nến đỏ cháy tàn, muôn ý nghĩ tự nhiên nguội lạnh chán chường. Giấc mộng kê vàng tỉnh rồi (điển cố: chàng Lư Sinh ngủ mơ thấy mình hưởng trọn một đời vinh hoa, tỉnh dậy thì nồi kê vàng nấu dở còn chưa chín; ý nói phú quý chỉ như giấc mộng ngắn), cả tấm thân cũng như mây trôi.

 Cuộc gặp gỡ lạ lùng nghìn năm có một không gì bằng gặp sách hay, bạn tốt. Cái phúc thanh nhàn cả một đời chỉ ở trong chén trà và làn khói lò hương.

 Dưới mái lều cỏ ngâm thơ đọc sách, ngày ngày trò chuyện cùng các bậc thánh hiền, ai bảo nghèo là bệnh? Bên vò rượu chén rượu, lấy trời làm màn, lấy đất làm chiếu, lúc nào cũng hòa quyện cùng khí giao hòa của tạo hóa (đấng hay quy luật tự nhiên sinh thành và biến đổi muôn vật), ai bảo đó chẳng phải là thiền (phép tu của nhà Phật, giữ tâm lặng lẽ để giác ngộ)? Hứng lên thì say ngã trước hoa rơi, trời đất chính là chăn gối. Lòng mưu tính lắng xuống, ngồi lặng quên mình trên tảng đá lớn (tọa vong: phép của Trang Tử, ngồi yên quên cả thân mình lẫn ngoại vật), thì xưa nay đều chỉ như loài phù du (loài côn trùng chỉ sống một ngày).

 Con hạc già hiên ngang tuy đói, uống nước mổ mồi vẫn thong thả, lẽ nào chịu cùng gà vịt tất tả tranh ăn? Cây tùng cong queo trong giá lạnh dẫu đã già, phong thái vẫn tự tại, há giống đào mận rực rỡ đua nhau khoe sắc!

 Chúng ta thỏa chí lúc hoa liễu rực rỡ, tìm được thú vui nơi đàn sáo ca hát rộn ràng, ấy chỉ là cảnh ảo do tạo hóa bày ra, là ý nghĩ buông thả của lòng người. Phải từ sau khi cây trút lá, cỏ khô héo, từ giữa chỗ tiếng thưa thớt, vị nhạt nhòa, mà tìm ra được chút manh mối, thì mới là cái ống bễ của càn khôn (càn khôn: trời đất; ống bễ: Lão Tử ví khoảng giữa trời đất như ống bễ thổi lửa, trống rỗng mà sinh ra muôn vật — ý chỉ then chốt của sự sinh hóa), là cội rễ của con người và muôn vật.

 Ở chỗ tĩnh lặng mà xem việc đời, thì đến công nghiệp của Y Doãn, Lã Vọng (hai bậc hiền thần giúp dựng nên nhà Thương và nhà Chu), tiết nghĩa của Bá Di, Thúc Tề (hai anh em không chịu ăn thóc nhà Chu, nhịn đói đến chết ở núi Thú Dương) cũng chẳng qua là bọt nước nổi giữa biển cả. Lúc nhàn rỗi mà ngắm tình trạng của muôn vật, thì dù là cây đá khô héo lệch lạc, hươu lợn ngu đần, cũng đều là chân như (chữ nhà Phật: bản tính chân thật, luôn như thế, không đổi) của tính ta.

 Hoa nở hoa tàn, mùa xuân chẳng màng; việc trái ý thì thôi đừng nói với người. Nước ấm nước lạnh, cá tự biết; chỗ lòng mình lĩnh hội được thì hãy để mình tự thưởng thức.

 Nhàn rỗi nhìn con ruồi cứ đâm vào giấy dán cửa sổ, cười kẻ ngốc tự sinh ra chướng ngại cho mình. Lặng lẽ ngó đàn chim khách tranh tổ, than cho kẻ tài giỏi uổng công khoe khoang anh hùng.

 Nhìn thấu tấm thân xác rồi sẽ có lúc hết, thì trần duyên (những mối ràng buộc với cõi đời) với muôn cảnh tự lặng đi. Ngộ ra và bước vào cảnh giới không bao giờ hư hoại, thì vầng trăng trong lòng một mình sáng tỏ.

 Giường gỗ gối đá, nếp nhà lạnh lẽo, nhưng lúc ôm chăn thì hồn mộng cũng sảng khoái. Cơm lúa mạch, canh đậu, mùi vị đạm nhạt, nhưng lúc buông đũa răng má vẫn còn thơm.

 Kẻ nói chuyện phồn hoa mà tỏ ra chán ghét, có khi gặp phồn hoa lại mừng. Kẻ nói chuyện đạm bạc mà vui thích, có khi ở cảnh đạm bạc lại chán. Phải quét sạch cái nhìn phân biệt đậm nhạt, diệt hết cái tình ưa và chán, mới có thể quên phồn hoa mà cam lòng với đạm bạc.

 "Chim làm lòng kinh sợ", "hoa làm nước mắt rơi" (ý thơ Đỗ Phủ thương thời loạn): mang tấm lòng nóng nảy như thế thì làm sao lĩnh hội được gió trăng thanh lạnh. "Núi vẽ chân dung", "nước truyền thần thái": nhận ra được bộ mặt thật của mình thì mới có thể thoát khỏi trời đất huyễn ảo.

 Phú quý thì được vinh sủng cả một đời, đến lúc chết lại thêm một chữ "luyến" (lưu luyến không nỡ rời), như phải gánh gánh nặng. Nghèo hèn thì chịu thanh khổ cả một đời, đến lúc chết lại thoát được một chữ "chán", như được tháo cái gông nặng. Người ta nếu thật nghĩ được đến đây, thì nên gấp rút quay đầu khỏi lòng tham luyến, và mạnh mẽ giãn đôi mày sầu khổ ra.

 Sự sống của con người như một hạt gạo trong kho lớn, như tia chớp lóa mắt, như khúc gỗ mục bên vách núi, như một con sóng trôi ra biển. Biết được điều này thì làm sao không buồn? Làm sao không vui? Làm sao lại không nhìn thấu nó mà cứ ôm nỗi lo tham sống? Làm sao lại không coi trọng nó mà để lại nỗi hổ thẹn vì sống uổng?

 Con cò và con trai giằng co nhau (điển cố: cò mổ trai, trai kẹp mỏ cò, ông chài bắt được cả hai), con thỏ và con chó cùng chết (điển cố: chó đuổi thỏ đến kiệt sức, cả hai cùng chết, người nông dân nhặt được cả đôi): lạnh lùng mà nhìn thì khiến người ta mất hết khí hăng hái. Chim âu và vịt trời cùng tắm, hươu và lợn cùng ngủ: nhàn nhã mà ngắm thì khiến lòng mưu toan của ta lập tức lắng xuống.

 Mê thì cảnh vui thành biển khổ, như nước đông lại thành băng. Ngộ thì biển khổ thành cảnh vui, như băng tan ra thành nước. Đủ thấy khổ và vui chẳng phải hai cảnh riêng, mê và ngộ chẳng phải hai tấm lòng, chỉ ở trong một lần xoay chuyển ý nghĩ mà thôi.

 Xem khắp tình người mới biết sự phóng khoáng không câu nệ là đáng quý; nếm đủ mùi đời mới biết đạm bạc mới là thật.

 Đất rộng trời cao mà vẫn thấy đường bay của chim bằng (loài chim khổng lồ trong sách Trang Tử, một lần bay chín vạn dặm — ví chí lớn) là chật hẹp. Mây sâu tùng già mới biết giấc mộng của hạc là thong dong.

 Hai nắm tay không mà nắm cả xưa nay, nắm được rồi vẫn phải buông tay. Một cây gậy trúc gánh cả gió trăng, gánh đến nơi rồi cũng phải nghỉ vai.

 Dưới thềm mấy chiếc lá xanh bay, mấy cánh hoa đỏ rụng, thu nhặt lại đều là chất liệu làm thơ. Trước song cửa một mảng xanh trôi, sắc trắng soi chiếu, chỗ ngộ ra đều là thiền cơ (then máy, chỗ khơi mở sự giác ngộ của thiền).

 Chợt thấy mây ngũ sắc nơi chân trời, thường ngờ rằng việc tốt đều là việc hão. Lại nhìn cây cối nhàn nhã trong núi, mới tin người nhàn là người có phúc.

 Nước biển Đông xưa nay nghe nói chẳng có sóng nào yên định, vậy việc đời cần gì phải nắm cổ tay mà than tiếc? Núi Bắc Mang (nghĩa địa lớn ở phía bắc Lạc Dương, chỉ nơi chôn người chết) chưa từng thấy để lại chỗ đất trống, vậy đời người hãy cứ giãn mày ra.

 Trời đất còn không ngừng nghỉ, mặt trời mặt trăng còn có lúc đầy lúc khuyết, huống chi cõi người nhỏ bé lại có thể việc việc tròn đầy, lúc lúc nhàn nhã được sao? Chỉ cần trong lúc bận rộn trộm lấy chút nhàn, gặp chỗ thiếu hụt thì biết đủ, thì quyền điều khiển ở nơi ta, làm hay nghỉ đều tự do, đến tạo hóa cũng không thể cùng ta bàn chuyện nhọc hay nhàn, so chuyện thiếu hay đủ được nữa!

 "Trời sương nghe hạc kêu, đêm tuyết nghe gà gáy": ấy là được cái khí trong trẻo thuần khiết của trời đất. "Trời quang nhìn chim bay, nước chảy xem cá lội": ấy là nhận ra sức sống sinh động của vũ trụ.

 Nhàn nhã nấu trà núi, lắng nghe tiếng ấm nước reo, trong lò lửa nhận ra lẽ âm dương (hai mặt đối lập mà nương tựa vào nhau của muôn vật, như lửa và nước). Thong thả đến bên bàn cờ xem ván cờ, trong tay ngộ ra then máy của sống và chết.

 Trong vườn rừng thơm hoa nhìn đàn ong bận rộn, nhìn thấu bao nhiêu tình đời thói tục. Dưới mái nhà tranh vắng vẻ xem chim én ngủ, gợi lên một thú vui thanh lạnh, một mối suy tư sâu kín.

 Lĩnh hội không cần ở xa, tìm được thú vui không cần ở nhiều. Giữa chậu nước nhỏ, hòn đá bằng nắm tay, đã nghiễm nhiên có thế núi sông vạn dặm; trong một lời nửa chữ, đã như thấy được tấm lòng thánh hiền muôn đời; ấy mới là tầm mắt của bậc cao sĩ (kẻ sĩ thanh cao), tấm lòng của bậc đạt nhân (người thông suốt lẽ đời).

 Lòng cùng với cây trúc đều rỗng không, thử hỏi chuyện phải trái đặt chân vào đâu được? Dáng người cùng với cây tùng đều gầy guộc, thì biết lo hay mừng chẳng có lối nào lên được đôi mày.

 Chạy theo chỗ nóng (bám vào kẻ quyền thế) tuy ấm, nhưng ấm rồi lại càng thấy cái lạnh dữ dội. Ăn mía thì ngọt, nhưng ngọt xong lại sinh vị đắng. Sao bằng nuôi chí trong sự tu dưỡng thanh sạch, để nóng lạnh không dính đến mình, đặt lòng nơi đạm bạc, để ngọt đắng đều quên, cái tự đắc ấy còn nhiều hơn.

 Chiếu phủ đầy hoa bay tơ liễu rụng, ngồi trong rừng như ngồi trên nệm gấm thêu. Lò nấu tuyết trắng băng trong, như đang nấu thứ nước tủy long lanh trên trời.

 Dáng ung dung, tình nhàn nhã, chỉ mong tự mình quý trọng, việc gì phải chải chuốt bề ngoài. Phong cách thanh cao, cốt cách kiêu hãnh, không muốn người thương hại, chẳng cần mua nhiều phấn son.

 Cảnh vật trời đất, như màu xanh biếc trong không gian núi, gợn sóng trên mặt nước, bóng mây trong đầm, ánh khói ven cỏ, dáng hoa dưới trăng, vẻ liễu trong gió — như có như không, nửa thật nửa ảo, rất đủ để làm vui lòng mắt người và mở mang tính linh. Thật là một cảnh tuyệt diệu giữa trời đất.

 "Ý vui gắn bó, chim cùng nhau trò chuyện; hương sống không dứt, cây cùng hoa đan xen": đây là không phân bên này bên kia mà nắm được cái lẽ sống chân thật. "Sắc đồng nội chẳng bị núi ngăn cách, ánh trời luôn liền với mặt nước": đây là thấu suốt trên dưới mà được cái ý chân thật. Chúng ta lúc nào cũng đem cảnh tượng ấy rót vào lòng vào mắt, thì lo gì tâm tư không sinh động, khí độ không rộng rãi bình hòa!

 Hạc kêu, tuyết và trăng, trời sương: tưởng thấy sự kích liệt lúc tỉnh táo của Khuất đại phu (Khuất Nguyên, trung thần nước Sở thời Chiến Quốc, từng nói "người đời đều say, chỉ mình ta tỉnh", sau gieo mình xuống sông Mịch La). Chim âu ngủ, gió xuân, nắng ấm: thì hiểu được cái phong lưu trong cơn say của Đào xử sĩ (Đào Uyên Minh, ẩn sĩ đời Tấn, rất thích rượu; xử sĩ: người có tài mà ở ẩn không ra làm quan).

 Chim vàng anh tình nhiều, thường vào trong giấc mộng mà gọi khách say. Mây trắng ý lười, lại riêng đến chốn hẻo lánh làm duyên với người ẩn dật.

 Nương náu nơi nhà cỏ, tai mắt tuy gò bó mà tinh thần tự khoáng đạt. Kết giao với các ông già trong núi, lễ nghi tuy sơ sài mà ý nghĩ luôn chân thật.

 Gió mát đầy phòng, trăng sáng đầy án, giữa chỗ ngồi vật nào cũng thấy lòng trời. Một khe nước chảy, một núi mây bay, nơi bước chân đi lúc nào cũng thấy đạo mầu nhiệm.

 Quay chim phượng, nấu thịt rồng (món ăn quý hiếm), lúc buông đũa cũng chẳng khác gì rau và muối (?). Treo vàng đeo ngọc, đến lúc hóa tro thì có khác gì gạch ngói.

 "Quét đất thì mây trắng đến": vừa mới dụng công là liền sinh chướng (cái che lấp, ngăn trở lòng). "Đào ao thì trăng sáng vào": biết làm trống cảnh giới thì tự sinh ánh sáng.

 Tạo hóa được gọi là "đứa trẻ" (người xưa nói đùa tạo hóa như đứa trẻ hay trêu ngươi người), ta chớ để nó đùa bỡn. Trời đất vo lại làm một khối lớn, ta phải tùy ý nung rèn bằng lò và búa của mình.

 Nghĩ đến xương trắng nơi suối vàng (cõi chết), gan ruột tráng sĩ tự nguội lạnh. Ngồi đến già bên khe trong, giữa núi biếc, lòng dạ kẻ tầm thường cũng trở nên nhàn.

 Đêm ngủ chỉ cần tám thước, ngày ăn chỉ hết hai thăng (thăng: đơn vị đo lường thóc gạo thời xưa, mỗi thăng chừng một bát lớn), cần gì tính toán trăm đường. Sách đọc đầy năm xe, tài chiếm tám đấu (điển cố: Tạ Linh Vận nói tài trong thiên hạ có một thạch, tức mười đấu, riêng Tào Thực chiếm tám đấu — chỉ người tài rất cao), mà chưa từng nghe được một ngày thanh nhàn.

 Tâm sự của người quân tử (người có đức hạnh, phẩm cách cao) phải như trời xanh ngày sáng, không thể để người khác không biết. Tài hoa của người quân tử phải như ngọc giấu châu cất, không thể để người khác dễ biết.

 Tai thường nghe lời trái tai, lòng thường gặp việc trái lòng, ấy mới là hòn đá mài để tiến đức, tu sửa nết hạnh. Nếu lời nào cũng êm tai, việc nào cũng sướng lòng, thì là đem cả đời này chôn vào thuốc độc chim trấm (loài chim có lông cực độc, ngâm rượu dùng để giết người).

 Gió lớn mưa dữ thì chim chóc rầu rĩ; trăng trong gió mát thì cỏ cây hớn hở. Đủ thấy trời đất không thể một ngày thiếu hòa khí, lòng người không thể một ngày thiếu niềm vui.

 Béo ngậy, cay, ngọt không phải vị thật, vị thật chỉ là nhạt. Thần kỳ, khác thường không phải bậc chí nhân (con người đạt đến chỗ tột bậc), bậc chí nhân chỉ là bình thường.

 Đêm khuya người lặng, ngồi một mình xem xét lòng mình, mới biết khi cái vọng (ý nghĩ sai lầm, giả dối) cạn hết thì cái chân (bản tâm chân thật) một mình hiển lộ, mỗi lần như thế lại được thú vị lớn; nhưng đã thấy cái chân hiện ra mà cái vọng vẫn khó trốn đi, thì lại từ đó mà thấy hổ thẹn lớn.

 Trong ân sủng xưa nay vẫn sinh ra tai hại, cho nên lúc đắc ý phải sớm quay đầu. Sau thất bại có khi lại thành công, cho nên chỗ trái lòng chớ vội buông tay.

 Kẻ ăn rau lê, rau dền (sống nghèo khổ) phần nhiều trong như băng, sạch như ngọc. Kẻ mặc áo cổn (áo lễ thêu rồng của bậc quyền quý), ăn món ngon quý, lại cam lòng quỳ gối làm tôi tớ. Bởi chí nhờ đạm bạc mà sáng tỏ, còn khí tiết thì vì béo ngọt mà mất đi.

 Mảnh ruộng đất trước mặt (ví cách đối xử với người khi còn sống) phải để cho rộng, khiến người không phải than bất bình. Ân huệ để lại sau khi mất phải chảy cho dài, khiến người còn nhớ mãi không cạn.

 Chỗ đường hẹp thì chừa một bước cho người khác đi; món ăn vị đậm thì bớt ba phần nhường người khác thưởng thức. Đây là một phép sống rất an vui khi ở đời.

 Làm người không cần sự nghiệp gì cao xa, thoát được tình tục là đã vào hàng danh lưu (người cao nhã có tiếng). Làm việc học không cần công phu gì thêm thắt, bỏ được sự lụy vì vật chất là đã đến cảnh giới thánh nhân.

 Ân sủng và lợi lộc chớ giành đứng trước người; đức hạnh và sự nghiệp chớ để rơi lại sau người; hưởng thụ chớ vượt quá phận mình; tu dưỡng chớ bớt đi phần mình phải làm.

 Ở đời nhường một bước là cao, lùi một bước chính là nền móng để tiến bước. Đối xử với người rộng rãi một phần là phúc, làm lợi cho người thực ra là gốc rễ làm lợi cho mình.

 Công lao trùm cả đời cũng không chịu nổi một chữ "khoe". Tội lỗi ngập trời cũng không địch nổi một chữ "hối".

 Danh tiếng trọn vẹn, tiết tháo tốt đẹp, không nên ôm cả một mình, chia bớt cho người thì có thể tránh hại, giữ trọn thân. Hạnh nhục nhã, tiếng xấu xa, không nên đẩy hết cho người, nhận bớt về mình thì có thể giấu bớt ánh sáng mà nuôi đức.

 Việc gì cũng nên để lại chút ý còn dư, chưa tận, thì tạo hóa không ghen ghét được ta, quỷ thần không làm hại được ta. Nếu sự nghiệp ắt cầu cho đầy, công lao ắt cầu cho tràn, thì không sinh biến loạn bên trong cũng ắt chuốc lo âu từ bên ngoài.

 Trong nhà có một vị Phật thật, trong đời sống hằng ngày có một đạo thật. Người ta nếu thành tâm hòa khí, nét mặt vui vẻ, lời nói dịu dàng, khiến giữa cha mẹ anh em thân thể [hòa hợp, ý khí thông nhau, thì hơn việc ngồi điều hòa hơi thở quán tâm] gấp vạn lần (?).

 Chỉ trích cái xấu của người chớ quá nghiêm khắc, phải nghĩ xem người ấy có chịu nổi không. Dạy người làm điều thiện chớ đòi quá cao, nên khiến người ấy có thể làm theo được.

 Con sâu trong phân là thứ dơ bẩn nhất, mà hóa thành con ve, uống sương trong gió thu. Cỏ mục không có ánh sáng, mà hóa thành đom đóm, tỏa sáng dưới trăng hè. Cho nên biết cái sạch thường từ cái dơ mà ra, cái sáng thường từ cái tối mà sinh.

 Kiêu căng ngạo mạn chẳng qua là khách khí (thứ khí nóng nảy nổi lên bề ngoài, không phải bản tính thật); hàng phục được khách khí, khách khí lui xuống thì chính khí mới vươn lên. Tình dục và ý thức đều thuộc về vọng tâm (lòng mê lầm, giả dối); tiêu diệt được vọng tâm, vọng tâm hết thì chân tâm (tấm lòng chân thật vốn có) mới hiện ra.

 No rồi mới nghĩ đến mùi vị, thì cảnh đậm hay nhạt đều tiêu tan; sau cuộc ái ân mà nghĩ đến dâm dục, thì cái nhìn về nam nữ đều dứt. Cho nên người ta nên lấy cái hối hận sau khi việc đã xong để phá tan sự si mê lúc đang gặp việc, thì tính tình định lại, hành động không gì không chính đáng.

 Ở giữa xe sang mũ quan (chỉ địa vị quan cao chức trọng), không thể thiếu hương vị của núi rừng; ở chốn rừng suối, phải ôm tài kinh luân (sắp đặt, trị nước) của chốn triều đình. Ở đời không cần cầu công, không mắc lỗi tức là công; với người không cần mong họ mang ơn, không bị oán tức là ơn.

 Lo lắng cần mẫn là đức tốt, nhưng quá khổ thì không thể thỏa tính, vui lòng. Đạm bạc là phong cách cao, nhưng quá khô cằn thì không thể giúp người, lợi vật.

 Với người lâm vào cảnh việc cùng thế bức, nên xét lại tấm lòng ban đầu của họ. Với người công đã thành, hạnh đã trọn, phải xem đoạn đường cuối của họ.

 Nhà phú quý lẽ ra nên khoan hậu, mà lại ghen ghét khắc nghiệt, thế là phú quý mà như nghèo hèn, làm như vậy làm sao hưởng được lâu? Người thông minh lẽ ra nên thu giấu, mà lại khoe khoang, thế là thông minh mà như ngu muội, bệnh ấy làm sao không thất bại!

 Lòng người tráo trở, đường đời gập ghềnh. Chỗ đi không được, phải biết phép lùi một bước; chỗ đi được, phải ra công nhường ba phần.

 Đối xử với tiểu nhân (kẻ hèn kém về đạo đức), cái khó không phải ở chỗ nghiêm khắc mà ở chỗ không ghét bỏ. Đối xử với quân tử, cái khó không phải ở chỗ cung kính mà ở chỗ giữ đúng lễ.

 Thà giữ sự chất phác mộc mạc mà bỏ thông minh, để lại chút chính khí trả cho trời đất. Thà từ chối phồn hoa mà cam đạm bạc, để lại tiếng trong sạch giữa càn khôn.

 Muốn hàng phục ma (những thứ quấy nhiễu, làm hại đường tu) thì trước hết phải hàng phục lòng mình, lòng đã phục thì lũ ma tự lui mà nghe theo. Muốn chế ngự kẻ ngang ngược thì trước hết phải chế ngự khí của mình, khí đã bình thì sự ngang ngược bên ngoài không xâm phạm được.

 Dạy dỗ con em như nuôi con gái trong khuê phòng, cốt nhất là phải nghiêm việc ra vào, cẩn thận việc giao du. Một khi gần gũi kẻ xấu, là gieo một hạt giống không sạch vào ruộng sạch, thì suốt đời khó trồng được mạ tốt.

 Việc trên đường dục vọng, chớ vì thấy tiện mà tạm nhúng tay vào; một khi nhúng tay là sa sâu muôn nhận (nhận: đơn vị đo chiều sâu thời xưa, khoảng bảy tám thước; muôn nhận là sâu thăm thẳm). Việc trên đường đạo lý, chớ vì sợ khó mà hơi lùi bước; một khi lùi bước là xa cách nghìn núi.

 Người ý nghĩ nồng hậu thì tự đãi mình hậu, đãi người cũng hậu, chỗ nào cũng hậu. Người ý nghĩ nhạt nhẽo thì tự đãi mình bạc, đãi người cũng bạc, việc gì cũng bạc. Cho nên người quân tử, thú ưa thích thường ngày không nên quá nồng đậm, cũng không nên quá khô lạnh.

 Người ta có giàu thì ta có nhân, người ta có tước thì ta có nghĩa, cho nên quân tử vốn không bị vua và tể tướng lồng giữ. Người quyết chí có thể thắng trời, chí chuyên nhất thì điều khiển được khí, cho nên quân tử cũng không chịu sự nhào nặn của tạo hóa.

 Lập thân mà không đứng cao hơn một bước, thì như giũ áo trong bụi, rửa chân trong bùn, làm sao siêu thoát được? Ở đời mà không lùi một bước, thì như con thiêu thân lao vào ngọn nến, như con dê đực húc vào hàng rào mắc sừng, làm sao an vui được?

 Người học phải thu gom tinh thần dồn về một chỗ. Nếu tu đức mà để ý đến công lao danh tiếng, ắt không có thực chất; đọc sách mà gửi hứng vào ngâm vịnh phong nhã, ắt không đi sâu vào lòng.

 Ai cũng có một tấm lòng đại từ bi (lòng thương xót rộng lớn, muốn cứu khổ cho mọi loài); bậc Duy Ma (Duy Ma Cật, vị cư sĩ Phật giáo nổi tiếng thời Đức Phật) và kẻ đồ tể, đao phủ không phải hai tấm lòng khác nhau. Chỗ nào cũng có một thú vị chân thật; nhà vàng và mái tranh không phải hai nơi khác nhau. Chỉ vì dục vọng che, tình riêng lấp, nên ngay trước mặt mà để lỡ, thế là gang tấc hóa nghìn dặm.

 Tiến đức tu hạnh cần một ý nghĩ như cây như đá, nếu một khi có lòng ham thích thèm muốn thì liền chạy vào cõi dục. Giúp đời trị nước cần một thú vị như mây như nước, nếu một khi có lòng tham đắm thì liền rơi vào nguy cơ.

 Gan mắc bệnh thì mắt không nhìn được, thận mắc bệnh thì tai không nghe được (theo y học cổ, gan thông ra mắt, thận thông ra tai). Bệnh nhiễm vào ở chỗ người không thấy, ắt phát ra ở chỗ mọi người cùng thấy. Cho nên quân tử muốn không mắc tội ở nơi sáng tỏ, trước hết phải không mắc tội ở nơi tối tăm.

 Phúc không gì bằng ít việc, họa không gì bằng nhiều lòng (đa nghi, nhiều toan tính). Chỉ người ít việc mới biết ít việc là phúc; chỉ người lòng bình thản mới biết nhiều lòng là họa.

 Sống thời thái bình nên vuông vức (ngay thẳng), sống thời loạn lạc nên tròn trịa (mềm mỏng), sống thời suy mạt nên dùng cả vuông lẫn tròn. Đối với người thiện nên khoan dung, đối với kẻ ác nên nghiêm khắc, đối với kẻ tầm thường nên giữ cả khoan lẫn nghiêm.

 Ta có công với người thì không nên nhớ, nhưng có lỗi với người thì không thể không nhớ. Người có ơn với ta thì không thể quên, nhưng có oán với ta thì không thể không quên.

 Lòng dạ trong sạch mới có thể đọc sách, học người xưa. Nếu không, thấy một việc thiện thì lén dùng để mưu lợi riêng, nghe một lời hay thì mượn để che cái dở của mình. Thế chẳng khác gì đưa vũ khí cho giặc, đem lương thực cho trộm.

 Người xa xỉ giàu mà vẫn thấy không đủ, sao bằng người tiết kiệm nghèo mà vẫn có dư. Người tài giỏi nhọc nhằn mà chuốc oán, sao bằng người vụng về nhàn hạ mà giữ trọn chân tính.

 Đọc sách mà không thấy được thánh hiền, thì như kẻ làm thuê chép chữ. Làm quan mà không thương dân, thì như kẻ trộm đội mũ mặc áo quan. Giảng học mà không chuộng tự mình làm, thì như kẻ nói thiền đầu môi. Lập nghiệp mà không nghĩ gieo đức, thì như hoa nở trước mắt, chóng tàn.

 Lòng người có một bộ văn chương thật, đều bị sách vở rách nát lấp kín; có một bộ nhạc thật, đều bị ca múa diêm dúa vùi lấp. Người học phải quét sạch ngoại vật, tìm thẳng về cái vốn có, mới được hưởng dụng thật sự. Trong lúc khổ tâm thường được cái thú vui lòng; lúc đắc ý liền sinh nỗi buồn thất ý.

 Phú quý danh dự do đạo đức mà có, thì như hoa trong núi rừng, tự nhiên thư thả, sinh sôi. Do công nghiệp mà có, thì như hoa trong chậu, liền có lúc bị dời đi, bỏ đi hay dựng lại. Nếu do quyền lực mà có, thì gốc rễ không bám, đứng mà chờ cũng thấy nó héo.

 Người giữ đạo đức thì cô quạnh một thời; kẻ dựa dẫm quyền thế thì thê lương muôn đời. Bậc đạt nhân nhìn đến những gì ở ngoài vật chất, nghĩ đến cái thân sau khi chết, thà chịu cô quạnh một thời, chứ không nhận thê lương muôn đời.

 Xuân đến, khí trời ôn hòa, hoa còn phô ra một vẻ đẹp, chim còn hót lên vài câu hay. Kẻ sĩ quân tử may được nổi bật hơn người, lại gặp cảnh no ấm, mà không nghĩ đến nói lời hay, làm việc tốt, thì dù sống ở đời trăm năm, cũng như chưa từng sống một ngày.

 Người học có một tâm tư thận trọng cần mẫn, lại phải có một thú vị phóng khoáng. Nếu một mực gò bó khổ hạnh, thì như chỉ có mùa thu làm tàn úa mà không có mùa xuân làm sinh sôi, lấy gì nuôi lớn muôn vật?

 Liêm khiết thật thì không có tiếng liêm khiết; kẻ dựng danh liêm khiết chính là vì tham. Khéo léo lớn thì không có mánh khéo; kẻ dùng mánh khóe chính là vụng.

 Lòng dạ sáng suốt thì trong phòng tối cũng có trời xanh; ý nghĩ mờ ám thì giữa ban ngày cũng có quỷ dữ.

 Người ta biết danh vọng địa vị là vui, mà không biết niềm vui không danh không vị mới thật nhất. Người ta biết đói rét là lo, mà không biết cái lo không đói không rét còn nặng hơn.

 Làm ác mà sợ người biết, trong ác vẫn còn đường thiện. Làm thiện mà vội muốn người biết, chỗ thiện ấy chính là gốc ác.

 Then máy của trời không thể lường được, đè xuống rồi lại cho vươn lên, vươn lên rồi lại đè xuống, đều là chỗ trời trêu đùa anh hùng, đảo lộn hào kiệt. Người quân tử chỉ cần nghịch cảnh đến thì thuận lòng chịu, đang yên thì nghĩ đến lúc nguy, thì trời cũng không có chỗ dùng mánh khóe.

 Phúc không thể cầu mà được, chỉ nên nuôi dưỡng niềm vui làm gốc để chiêu phúc. Họa không thể tránh mà khỏi, chỉ nên bỏ lòng sát hại làm cách xa họa.

 Mười lời nói trúng chín, chưa chắc đã được khen là giỏi, một lời không trúng thì lỗi lầm, trách móc dồn đến. Mười mưu thành chín, chưa chắc đã được ghi công, một mưu không thành thì lời chê bai nổi lên. Vì thế người quân tử thà im lặng chứ không nóng vội, thà vụng về chứ không khéo léo.

 Khí của trời đất, ấm thì sinh, lạnh thì giết. Cho nên người tính khí lạnh lẽo thì sự hưởng thụ cũng mỏng manh. Chỉ người khí hòa, lòng ấm thì phúc cũng dày, ân trạch cũng dài.

 Đường thiên lý (lẽ trời, đạo lý chân chính) rất rộng, chỉ hơi để lòng vào là thấy trong ngực rộng lớn sáng sủa. Đường nhân dục (lòng ham muốn riêng tư) rất hẹp, vừa đặt chân vào là trước mắt toàn gai góc bùn lầy.

 Một khổ một vui cùng mài luyện nhau, luyện đến cùng mà thành phúc, phúc ấy mới lâu. Một ngờ một tin cùng đối chiếu nhau, đối chiếu đến cùng mà thành hiểu biết, hiểu biết ấy mới thật.

 Đất dơ thì sinh nhiều vật, nước quá trong thì không có cá. Cho nên người quân tử nên giữ độ lượng dung chứa được cái nhơ bẩn, không thể giữ cái nết ưa sạch mà đi riêng một mình.

 Ngựa chạy lồng làm đổ xe vẫn có thể thuần để rong ruổi; kim loại nhảy khỏi lò đúc rốt cuộc vẫn vào khuôn. Chỉ một khi lười nhác không chấn chỉnh thì suốt đời không tiến bộ được. Bạch Sa (Trần Hiến Chương, nhà nho đời Minh, hiệu Bạch Sa) nói: "Làm người nhiều bệnh chưa đáng thẹn, một đời không bệnh mới là điều ta lo." Thật là lời xác đáng.

 Người ta chỉ cần một ý tham riêng, là biến cứng rắn thành mềm yếu, lấp trí tuệ thành u mê, đổi ân nghĩa thành tàn nhẫn, nhuộm trong sạch thành nhơ nhuốc, làm hỏng nhân phẩm cả một đời. Cho nên người xưa coi không tham là báu vật, nhờ đó mà vượt lên trên cả một đời.

 Tai mắt thấy nghe là giặc bên ngoài, tình dục ý thức là giặc bên trong. Chỉ cần ông chủ (tức cái tâm) tỉnh táo không mê, ngồi vững giữa nhà chính, thì giặc liền hóa thành người nhà.

 Mưu tính công việc chưa thành, không bằng giữ gìn sự nghiệp đã thành. Hối hận lỗi lầm đã qua, cũng phải phòng ngừa sai trái sắp tới.

 Khí độ phải cao rộng, nhưng không được phóng túng ngông cuồng. Tâm tư phải kín đáo tỉ mỉ, nhưng không được vụn vặt. Thú vị phải thanh đạm, nhưng không được khô khan lệch lạc. Tiết tháo phải nghiêm minh, nhưng không được quá khích.

 Gió thổi qua rặng trúc thưa, gió qua rồi trúc không giữ lại tiếng. Nhạn bay qua đầm lạnh, nhạn đi rồi đầm không giữ lại bóng. Cho nên người quân tử việc đến thì lòng mới hiện, việc đi thì lòng cũng theo đó mà trống không.

 Trong sạch mà biết bao dung, nhân từ mà biết quyết đoán, sáng suốt mà không hại vì soi xét quá kỹ, ngay thẳng mà không quá cứng nhắc; ấy gọi là mứt mà không ngọt gắt, đồ biển mà không mặn chát, mới là đức tốt.

 Nhà nghèo quét đất cho sạch, gái nghèo chải đầu cho gọn. Cảnh sắc tuy không lộng lẫy, khí độ tự nhiên phong nhã. Kẻ sĩ quân tử khi gặp cảnh cùng khốn, sầu muộn, quạnh hiu, sao lại tự buông thả chính mình!

 Lúc nhàn không để thời gian trôi uổng, thì lúc bận có chỗ dùng. Lúc tĩnh không rơi vào trống rỗng, thì lúc động có chỗ dùng. Chỗ khuất không dối trá giấu giếm, thì chỗ sáng có chỗ dùng.

 Chỗ ý nghĩ vừa khởi lên, hễ thấy nó hướng về đường dục vọng, liền kéo nó trở về đường đạo lý. Vừa khởi là biết ngay, vừa biết là chuyển ngay; đây là cửa ải chuyển họa thành phúc, cải tử hoàn sinh, chớ để lỡ ngay trước mặt.

 Trời cho ta phúc mỏng, ta làm dày đức mình để đón lấy. Trời bắt thân ta nhọc nhằn, ta giữ lòng nhàn nhã để bù lại. Trời làm cảnh ngộ ta khốn quẫn, ta làm đạo mình hanh thông để vượt qua. Trời làm gì được ta!

 Kẻ sĩ chân chính không có lòng cầu phúc, trời liền ở ngay chỗ vô tâm ấy mà mở lòng cho họ. Kẻ hiểm độc cố ý tránh họa, trời liền ở ngay chỗ cố ý ấy mà đoạt hồn họ. Đủ thấy quyền biến của trời thần diệu nhất, mưu khéo của người có ích gì!

 Kỹ nữ về già lấy chồng đàng hoàng, thì một đời phong trần không còn ngại gì. Người đàn bà tiết hạnh đến bạc đầu lại thất tiết, thì nửa đời thanh khổ đều thành bỏ đi. Tục ngữ có câu: "Xem người chỉ xem nửa đời sau", thật là lời hay.

 Dân thường mà chịu gieo đức, ban ơn, thì chính là khanh tướng không có chức vị. Kẻ làm quan chỉ tham quyền, mua ân sủng, rốt cuộc thành kẻ ăn mày có tước vị.

 Hỏi ân đức của tổ tiên, thì chính là những gì thân ta đang hưởng, nên nghĩ đến sự tích lũy khó khăn. Hỏi phúc phận của con cháu, thì chính là những gì thân ta để lại, phải nghĩ đến sự đổ vỡ dễ dàng.

 Quân tử mà giả làm điều thiện, thì chẳng khác tiểu nhân làm ác bừa bãi. Quân tử mà đổi tiết tháo, thì không bằng tiểu nhân biết tự sửa mình.

 Người trong nhà có lỗi, không nên bêu riếu ra, cũng không nên coi nhẹ mà bỏ qua. Việc ấy khó nói thẳng thì mượn việc khác mà khéo nhắc. Hôm nay chưa tỉnh thì đợi ngày khác lại răn bảo. Như gió xuân làm tan giá, như khí ấm làm tan băng, ấy mới là khuôn mẫu của gia đình.

 Lòng này thường thấy mọi sự tròn đầy, thì thiên hạ tự không có thế giới khiếm khuyết. Lòng này thường để được rộng rãi bằng phẳng, thì thiên hạ tự không có lòng người hiểm hóc.

 Kẻ sĩ đạm bạc ắt bị kẻ ưa xa hoa nghi ngờ; người giữ mình nghiêm cẩn thường bị kẻ phóng túng ghen ghét. Người quân tử ở vào cảnh này, vốn không được thay đổi chút nào tiết hạnh, nhưng cũng không nên quá lộ góc cạnh sắc bén.

 Ở trong nghịch cảnh, quanh mình toàn là kim châm và thuốc chữa bệnh, mài giũa tiết hạnh mà không hay biết. Ở trong thuận cảnh, trước mặt toàn là gươm đao giáo mác, làm tiêu mỡ mòn xương mà không hay biết.

 Người sinh trưởng giữa chốn phú quý, ham muốn như lửa mạnh, quyền thế như ngọn lửa dữ. Nếu không mang chút hương vị thanh lạnh, thì ngọn lửa ấy không đốt người khác cũng ắt tự đốt mình.

 Lòng người một khi chân thành thì sương có thể rơi giữa mùa hè (điển cố: Trâu Diễn bị oan, giữa tháng năm trời đổ sương), thành có thể sụp đổ (điển cố: vợ Kỷ Lương khóc chồng đến đổ cả tường thành), vàng đá có thể xuyên thủng. Còn kẻ giả dối thì chỉ có thân xác, cái chủ thể chân thật bên trong (tức bản tâm) đã chết mất. Đối với người thì mặt mũi đáng ghét, ở một mình thì tự thẹn với hình với bóng.

 Văn chương làm đến chỗ tột cùng, không có gì lạ khác, chỉ là vừa vặn. Nhân phẩm tu đến chỗ tột cùng, không có gì khác thường, chỉ là đúng như bản tính vốn có.

 Xét theo dấu vết huyễn ảo, thì chẳng kể công danh phú quý, ngay cả tay chân thân thể cũng chỉ là thứ trời đất gửi tạm. Xét theo cảnh giới chân thật, thì chẳng kể cha mẹ anh em, ngay cả muôn vật cũng đều cùng một thể với ta. Người nhìn được thấu, nhận được thật, mới có thể gánh vác việc thiên hạ, cũng có thể thoát khỏi dây cương xiềng xích của thế gian.

 Món ăn ngon miệng đều là thuốc làm nát ruột mục xương, chỉ dùng năm phần thì không tai vạ. Việc sướng lòng đều là mối dẫn đến bại thân hỏng đức, chỉ dùng năm phần thì không ân hận.

 Không trách lỗi nhỏ của người, không phơi bày chuyện riêng kín của người, không nhớ điều ác cũ của người; ba điều ấy có thể nuôi đức, lại có thể tránh hại.

 Trời đất còn mãi muôn đời, mà thân này không có lần thứ hai. Đời người chỉ có trăm năm, mà ngày hôm nay lại dễ trôi qua nhất. May mắn được sinh ra giữa đời, không thể không biết niềm vui được sống, cũng không thể không mang nỗi lo sống uổng.

 Bệnh tật lúc về già đều do thời trai tráng chuốc lấy; tội nghiệt lúc suy vi đều do thời thịnh vượng gây nên. Cho nên khi đang giữ cảnh đầy, bước cảnh tràn, người quân tử càng phải nơm nớp lo sợ.

 Bán ơn riêng không bằng ủng hộ lẽ công bằng; kết bạn mới không bằng giữ đậm tình bạn cũ; lập danh tiếng vẻ vang không bằng gieo âm đức (đức làm thầm, không ai biết); chuộng khí tiết khác thường không bằng cẩn thận trong những việc làm bình thường.

 Lẽ công bằng chính đáng không thể nhúng tay xâm phạm, một khi nhúng tay thì để lại nỗi thẹn muôn đời. Cửa quyền và lối đi riêng không thể đặt chân vào, một khi đặt chân thì nhơ nhuốc suốt đời.

 Uốn mình chiều ý để người vui lòng, không bằng giữ tiết ngay thẳng để người ghét. Không có điều thiện mà được người khen, không bằng không có điều ác mà bị người chê.

 Gặp biến cố giữa cha anh ruột thịt, nên ung dung bình tĩnh, không nên kích động. Gặp lỗi lầm của bạn bè, nên thẳng thắn tha thiết mà khuyên, không nên dềnh dàng bỏ qua.

 Chỗ nhỏ không để sơ hở, chỗ khuất không dối trá giấu giếm, lúc cuối đường không biếng nhác buông lơi, ấy mới là anh hùng thật sự.

 Người ham lạ thích điều khác thường rốt cuộc không có hiểu biết xa rộng. Người giữ tiết khắc khổ, đi riêng một mình phải có tiết tháo bền lâu.

 Lúc lửa giận và nước dục đang sôi sục, rõ ràng biết là sai, lại rõ ràng vẫn phạm. Người biết là ai, người phạm lại là ai? Chỗ này nếu có thể chợt xoay chuyển ý nghĩ, thì tà ma liền hóa thành bậc quân tử chân chính (?).

 Chớ tin lệch một phía mà bị kẻ gian lừa; chớ tự phụ mà bị khí nóng sai khiến; chớ lấy cái hay của mình để làm lộ cái dở của người; chớ vì cái vụng của mình mà ghen tài người.

 Chỗ yếu kém của người, phải khéo léo che đậy giúp; nếu phơi bày ra thì là lấy cái kém mà đánh cái kém. Người có tính ngoan cố, phải khéo léo cảm hóa dạy bảo; nếu tức giận ghét bỏ thì là lấy cái ngoan cố mà tiếp thêm cho cái ngoan cố.

 Gặp người trầm lặng ít nói, chớ vội trút hết lòng mình. Thấy người hậm hực tự cao, nên giữ gìn miệng lưỡi.

 Lúc ý nghĩ mê mờ tán loạn, phải biết tự nhắc cho tỉnh. Lúc ý nghĩ căng thẳng gấp gáp, phải biết buông xuống. Nếu không, e rằng vừa bỏ được bệnh mê mờ, lại đến nỗi quấy rầy lăng xăng.

 Ngày tạnh trời xanh, chợt đổi thành sấm sét chớp giật; gió lớn mưa dữ, chợt chuyển thành trăng sáng trời quang. Sự vận hành của khí trời đất nào có chút ngưng đọng, khoảng hư không bao la của vũ trụ nào có chút che lấp; lòng người cũng nên như thế.

 Về công phu thắng lòng riêng, chế ngự dục vọng, có người nói là nhận biết không sớm, sức làm không dễ; có người nói là nhận biết được thấu, mà nhịn không nổi. Bởi nhận biết là một viên ngọc sáng soi ra ma, sức làm là một thanh gươm trí tuệ chém ma, hai thứ không thể thiếu.

 Ngang trái khốn cùng là bộ lò và búa để rèn luyện hào kiệt. Ai chịu được sự rèn luyện ấy thì thân và tâm cùng được lợi; ai không chịu được thì thân và tâm cùng bị tổn hại.

 "Lòng hại người không được có, lòng phòng người không thể không": câu này để răn kẻ sơ suất trong suy tính. "Thà chịu để người lừa, chớ đoán trước sự dối trá của người": câu này để cảnh tỉnh kẻ tổn hại vì soi xét quá mức. Giữ được cả hai lời ấy thì vừa tinh tường vừa hồn hậu.

 Chớ vì mọi người cùng nghi mà bỏ ý kiến riêng của mình; chớ theo ý mình mà gạt bỏ lời người khác; chớ vì ơn nhỏ riêng tư mà làm hại đại cục; chớ mượn lời bàn chung để thỏa tình riêng.

 Người thiện mà chưa thể vội thân gần, thì không nên khen trước, e chuốc lấy kẻ gian gièm pha. Kẻ ác mà chưa thể dễ dàng trừ bỏ, thì không nên vạch trần trước, e chuốc lấy họa bị thêu dệt vu hãm.

 Tiết nghĩa sáng như trời xanh ngày trắng là được vun đắp từ những chỗ phòng tối góc khuất không ai thấy. Tài kinh luân xoay trời chuyển đất là được rèn ra từ sự thận trọng như đứng bên vực sâu, như đạp trên băng mỏng.

 Cha hiền con hiếu, anh thương em kính, dù làm đến chỗ tột cùng, cũng đều là lẽ đương nhiên phải thế, không được có chút ý nghĩ cảm kích. Nếu người cho coi đó là ơn đức của mình, người nhận thì mang ơn, thế là thành người dưng nước lã, thành lối buôn bán ngoài chợ.

 Thói nóng lạnh (đổi thái độ theo giàu nghèo, thế lực), nhà phú quý còn tệ hơn nhà nghèo hèn. Lòng ghen ghét, giữa ruột thịt còn độc hơn với người ngoài. Chỗ này nếu không lấy lòng điềm tĩnh mà đối đãi, lấy khí bình hòa mà chế ngự, thì ít ai không ngày ngày ngồi giữa vòng phiền não.

 Công và tội không nên lẫn lộn chút nào, lẫn lộn thì người ta sinh lòng lười biếng buông xuôi. Ân và thù không nên phân quá rõ, phân quá rõ thì người ta nảy chí hai lòng.

 Điều ác kỵ giấu kín, điều thiện kỵ phô bày. Cho nên điều ác lộ ra thì họa nông, giấu kín thì họa sâu; điều thiện phô ra thì công nhỏ, giấu kín thì công lớn.

 Đức là chủ của tài, tài là tớ của đức. [Có tài mà không có đức, thì như nhà không có chủ mà] đứa tớ nắm việc (?), sao tránh khỏi ma quỷ hoành hành.

 Trừ kẻ gian, dẹp kẻ cầu may, phải chừa cho họ một lối thoát. Nếu dồn họ đến chỗ không còn chỗ dung thân, thì như người lấp hang chuột, mọi lối ra đều bị lấp hết, thì mọi đồ vật tốt đều bị nó cắn nát.

 Kẻ sĩ quân tử không có của cải để giúp người, nhưng gặp chỗ người ta si mê thì nói một lời nhắc cho tỉnh, gặp lúc người ta nguy cấp thì nói một lời giải cứu, thế cũng là công đức vô lượng.

 Người biết tự xét mình thì gặp việc gì cũng thành thuốc chữa bệnh; kẻ chỉ trách người thì động ý nghĩ nào cũng là giáo mác. Một đằng mở đường cho mọi điều thiện, một đằng khơi nguồn cho mọi điều ác, cách nhau như trời với đất.

 Sự nghiệp và văn chương theo thân mình mà tiêu tan, còn tinh thần thì muôn đời vẫn như mới. Công danh và phú quý theo thời thế mà đổi dời, còn khí tiết thì nghìn năm như một ngày. Người quân tử (?) quyết không lấy cái kia đổi cái này.

 Giăng lưới bắt cá thì chim hồng lại mắc vào; bọ ngựa tham mồi thì chim sẻ lại rình sau lưng. Trong mưu có mưu, ngoài biến lại sinh biến, mưu khéo nào đủ để cậy.

 Làm người không có chút ý nghĩ chân thành, thì thành kẻ ăn mày, việc gì cũng giả dối. Ở đời không có chút linh hoạt tròn trịa, thì như người gỗ, chỗ nào cũng vướng mắc.

 Việc có khi càng gấp càng không rõ, nới ra có khi lại tự sáng tỏ, chớ nóng vội mà làm người ta mau giận. Người có khi càng ép càng không theo, buông lỏng ra có khi lại tự cảm hóa, chớ gay gắt mà làm người ta thêm ngoan cố.

 Tiết nghĩa vượt cả mây xanh, văn chương cao hơn khúc Bạch Tuyết (khúc nhạc cao nhã khó hát nhất thời xưa), nếu không lấy đức tính mà hun đúc, thì rốt cuộc chỉ là cái riêng của huyết khí, cái vụn vặt của kỹ năng.

 Từ bỏ việc thì nên từ bỏ lúc đang thịnh; đặt mình thì nên đặt ở chỗ đứng sau người khác; giữ đức thì phải cẩn thận từ việc nhỏ nhất; làm ơn thì phải làm cho người không thể báo đáp.

 Đức là nền móng của sự nghiệp, chưa từng có nền không vững mà nhà cửa bền lâu. Lòng là gốc rễ của con cháu đời sau (?), chưa từng có gốc không bám mà cành lá tươi tốt.

 Đạo là một thứ của chung, nên tùy theo từng người mà dẫn dắt. Học là bữa cơm nhà thường ngày, nên tùy theo từng việc mà cảnh giác.

 Người có ý nghĩ khoan hậu như gió xuân ấp ủ, muôn vật gặp thì sống. Người có ý nghĩ ghen ghét khắc nghiệt như tuyết bấc đông giá, muôn vật gặp thì chết.

 Người cần cù thì siêng về đạo nghĩa, vậy mà người đời mượn sự cần cù để tiếp sức cho lòng tham. Người tiết kiệm thì nhạt với của cải lợi lộc, vậy mà người đời mượn sự tiết kiệm để che đậy thói keo kiệt. Phép giữ mình của người quân tử lại thành công cụ mưu lợi riêng của kẻ tiểu nhân, tiếc thay!

 Lỗi lầm của người khác nên tha thứ, còn của mình thì không thể tha. Khốn khó nhục nhã của mình nên nhẫn nhịn, còn của người khác thì không thể ngồi yên chịu được.

 Ân huệ nên đi từ nhạt đến đậm; trước đậm sau nhạt thì người ta quên ơn. Uy nghiêm nên đi từ nghiêm đến khoan; trước khoan sau nghiêm thì người ta oán sự hà khắc.

 Kẻ sĩ quân tử ở cửa quyền, giữ chức trọng yếu, việc làm phải nghiêm minh, tâm khí phải hòa nhã dễ gần. Chớ hơi a dua mà gần gũi bè đảng tanh hôi, cũng chớ quá khích mà chuốc lấy nọc độc như của ong và bọ cạp.

 Gặp kẻ lừa lọc thì lấy lòng thành mà cảm động họ; gặp kẻ hung bạo thì lấy hòa khí mà hun đúc họ; gặp kẻ tà vạy gian xảo thì lấy danh nghĩa và khí tiết mà khích lệ họ. Như thế thì trong thiên hạ không ai không vào lò nung đúc của ta.

 Một ý nghĩ hiền hòa có thể ủ nên hòa khí giữa trời đất. Một tấc lòng trong trắng có thể để lại hương thơm trong sạch đến trăm đời.

 Mưu kế ngấm ngầm, thói quen quái lạ, hành vi khác thường, tài năng kỳ dị, đều là mầm họa khi ở đời. Chỉ một đức tính bình thường, việc làm bình thường, là có thể giữ trọn sự hồn nhiên chất phác mà chiêu lấy hòa bình.

 Tục ngữ nói: "Lên núi phải chịu được đường hiểm, đạp tuyết phải chịu được cầu nguy." Một chữ "chịu đựng" thật rất có ý vị. Như lòng người nghiêng ngả hiểm độc, đường đời gập ghềnh khúc khuỷu, nếu không có một chữ "chịu đựng" mà chống đỡ đi qua, thì mấy ai không sa xuống bụi rậm hố sâu!

 Khoe khoang công nghiệp, phô trương văn chương, đều là dựa vào vật bên ngoài mà làm người. Không biết rằng lòng dạ trong suốt, vốn chẳng mất đi, thì dù không có tấc công, không có chữ nào, cũng tự có chỗ làm người đường đường chính chính.

 Không dối lòng mình, không trái tình người, không vắt kiệt sức của vật; ba điều ấy có thể vì trời đất mà lập lòng, vì muôn dân mà lập mệnh, vì con cháu mà tạo phúc.

 Làm quan có hai câu: "Chỉ có công bằng mới sinh sáng suốt, chỉ có liêm khiết mới sinh uy nghiêm." Ở nhà có hai câu: "Chỉ có khoan thứ thì tình mới êm, chỉ có tiết kiệm thì mới đủ dùng."

 Ở chốn giàu sang phải biết nỗi đau ngứa của người nghèo hèn. Đang lúc trẻ khỏe phải nghĩ đến nỗi cay đắng của tuổi già yếu.

 Giữ mình không thể quá trong trắng, mọi điều nhơ nhục bẩn thỉu đều phải nuốt chịu được. Đối với người không thể quá rạch ròi, mọi người thiện ác, hiền ngu đều phải bao dung được.

 Đừng gây thù oán với tiểu nhân, tiểu nhân tự có kẻ đối đầu với chúng. Đừng nịnh bợ quân tử, quân tử vốn không ban ơn riêng.

 Rèn luyện nên như vàng trăm lần tôi luyện, kẻ làm vội vàng không phải người có hàm dưỡng sâu. Hành động nên như cây nỏ nặng nghìn quân (quân: đơn vị trọng lượng thời xưa, khoảng ba mươi cân; nỏ nghìn quân là nỏ cực mạnh), kẻ bắn nhẹ dạ không làm nên công lớn.

 Người lập công dựng nghiệp phần nhiều là người khiêm tốn, mềm mỏng tròn trịa. Kẻ làm hỏng việc, lỡ thời cơ ắt là người cố chấp.

 Tiết kiệm là đức tốt, nhưng quá mức thì thành keo kiệt, bủn xỉn, lại làm tổn hại nếp sống thanh nhã. Nhường nhịn là nết hay, nhưng quá mức thì thành cung kính thái quá, lễ phép quanh co, phần nhiều xuất phát từ lòng mưu tính.

 Chớ lo vì việc trái ý, chớ mừng vì việc vừa lòng, chớ cậy cảnh yên ổn lâu dài, chớ sợ khó khăn lúc ban đầu.

 Thú vui yến tiệc nhiều, không phải là nhà tử tế. Thói ưa tiếng tăm phù hoa thịnh, không phải là kẻ học trò tốt. Lòng ham danh vị nặng, không phải là bề tôi tốt.

 Người nhân đức lòng dạ rộng rãi thư thái, thì phúc dày và điều lành lâu dài, việc gì cũng thành khí tượng rộng rãi thư thái. Kẻ hèn kém ý nghĩ chật hẹp gấp gáp, thì lộc mỏng và ân trạch ngắn ngủi, việc gì cũng thành quy mô chật hẹp gấp gáp.

 Dùng người không nên khắc nghiệt, khắc nghiệt thì người muốn ra sức sẽ bỏ đi. Kết bạn không nên bừa bãi, bừa bãi thì kẻ xu nịnh sẽ kéo đến.

 Bậc đại nhân (người có đức lớn, địa vị cao) không thể không kính sợ, kính sợ đại nhân thì không có lòng phóng túng. Dân thường cũng không thể không kiêng nể, kiêng nể dân thường thì không mang tiếng hống hách.

 Việc hơi trái ý thì nghĩ đến người không bằng mình, oán trách tự nhiên tiêu tan. Lòng hơi biếng nhác thì nghĩ đến người hơn mình, tinh thần tự nhiên phấn chấn.

 Không thể nhân lúc vui mà hứa dễ dàng; không thể nhân lúc say mà nổi giận; không thể nhân lúc hứng khởi mà sinh nhiều chuyện; không thể nhân lúc mệt mỏi mà bỏ dở nửa chừng.

 Câu cá là việc nhàn nhã, mà còn nắm quyền sống chết. Đánh cờ là trò chơi thanh nhã, mà còn khơi lòng tranh đấu. Đủ thấy ham việc không bằng bớt việc cho thảnh thơi, nhiều tài không bằng không tài để giữ trọn chân tính.

 Nghe tiếng chuông trong đêm thanh vắng, đánh thức giấc mộng ở trong mộng. Ngắm bóng trăng trong đầm nước lặng, nhìn thấy cái thân ở ngoài thân.

 Tiếng chim tiếng côn trùng đều là bí quyết truyền lòng; sắc hoa màu cỏ đều là văn chương bày đạo. Người học phải giữ tính linh trời phú cho trong suốt, lòng dạ cho long lanh, thì chạm vào vật gì cũng có chỗ lĩnh hội.

 Người ta biết đọc sách có chữ, không biết đọc sách không chữ; biết gảy đàn có dây, không biết gảy đàn không dây (điển cố: Đào Uyên Minh có cây đàn không dây, chỉ vuốt để gửi ý). Chỉ dùng cái hình thức bên ngoài, không dùng cái thần bên trong, thì làm sao được cái thú hay của đàn và sách?

 Núi sông đất đai đã chỉ là hạt bụi nhỏ, huống chi là bụi trong bụi! Thân xác máu thịt rồi cũng về bọt nước bóng hình, huống chi là bóng ngoài bóng! Không phải bậc trí tuệ cao nhất thì không có tấm lòng hiểu thấu suốt.

 Trong ánh lửa lóe từ hòn đá đập vào nhau (ví thời gian chớp nhoáng), tranh dài giành ngắn, được bao nhiêu thời gian? Trên chiếc sừng con ốc sên (điển trong Trang Tử: hai nước ở trên hai sừng ốc sên đánh nhau — ví tranh giành nhỏ nhặt), so hơn đọ kém, thế giới lớn được bao nhiêu?

 Có phong cách coi phú quý như mây nổi, mà không cần ở ẩn trong núi trong hang. Không có tật mê suối đá đến tận xương tủy, mà thường tự say rượu, mê thơ. Tranh đua thì mặc người, mà không chê người đời say hết; điềm đạm cho vừa ý mình, mà không khoe một mình tỉnh táo. Đây là điều nhà Phật gọi là không bị pháp trói buộc, không bị cái "không" trói buộc (pháp: các giáo lý và sự vật; không: tính trống rỗng của vạn vật — ý là không chấp vào cái có lẫn cái không), thân và tâm đều tự tại.

 Thời gian dài hay ngắn là do một ý nghĩ, không gian rộng hay hẹp là do tấc lòng. Cho nên người lòng nhàn thì một ngày còn dài hơn nghìn năm, người ý rộng thì căn phòng nhỏ còn rộng hơn cả trời đất.

 Mọi việc trước mắt, người biết đủ thì là cõi tiên, người không biết đủ thì là cõi phàm. Mọi nhân duyên trên đời, người khéo dùng thì là cơ hội sống, người không khéo dùng thì là mầm chết.

 Cái họa của việc theo nóng bám thế lực rất thảm khốc lại rất nhanh. Cái vị của việc ở yên giữ nhàn rất nhạt lại rất lâu dài.

 Lửa sắc dục bùng cháy, mà một khi nghĩ đến lúc bệnh tật, thì hứng thú liền như tro nguội. Danh lợi ngọt như mạch nha, mà một khi nghĩ đến lúc chết, thì mùi vị liền như nhai sáp. Cho nên người ta thường lo đến cái chết, nghĩ đến bệnh tật, cũng có thể tiêu trừ nghiệp huyễn ảo (nghiệp: những việc làm tạo ra quả báo về sau) mà tăng trưởng lòng hướng đạo.

 Con đường tranh lên trước thì chật hẹp, lùi lại một bước thì tự rộng rãi bằng phẳng thêm một bước. Mùi vị nồng đượm thì ngắn ngủi, thanh đạm một phần thì tự dài lâu thêm một phần.

 Trong rừng ẩn dật không có vinh nhục; trên đường đạo nghĩa không còn nóng lạnh. Chỗ tiến bước thì nghĩ ngay đến lùi bước, mới mong tránh được họa dê húc rào mắc sừng. Lúc bắt tay vào việc thì trước tính chuyện buông tay, mới thoát được cảnh nguy như cưỡi hổ.

 Kẻ tham lam được chia vàng còn hận không được ngọc, được phong tước công còn oán không được phong tước hầu (công, hầu: các bậc tước phong thời xưa), dù quyền thế giàu sang vẫn tự cam làm kẻ ăn mày. Người biết đủ thì thấy canh rau lê ngon hơn thịt béo cơm thơm, áo vải ấm hơn áo lông cáo lông chồn, dù là dân thường cũng chẳng kém bậc vương công.

 Khoe danh không bằng cái thú trốn danh, thạo việc sao bằng cái nhàn bớt việc. Đám mây lẻ ra khỏi hang núi, đi hay ở chẳng vướng víu gì; tấm gương sáng treo giữa không trung, tĩnh hay động đều chẳng can hệ.

 Núi rừng là nơi cảnh đẹp, một khi lưu luyến bám víu thì thành chốn chợ búa quan trường. Thư họa là việc thanh nhã, một khi tham đắm si mê thì thành kẻ buôn bán. Bởi lòng không nhiễm không dính thì cảnh trần tục cũng là cõi tiên; lòng còn vướng một sợi tơ thì cảnh vui cũng thành đất buồn.

 Lúc ồn ào hỗn tạp thì những điều ngày thường ghi nhớ đều mơ hồ quên mất. Khi ở cảnh thanh tịnh thì những điều trước kia đã quên lại chợt hiện ra trước mắt. Đủ thấy tĩnh và động hơi khác nhau, thì mê và sáng liền khác hẳn.

 Dưới tấm chăn bông lau, nằm trên tuyết ngủ giữa mây, giữ trọn được một ổ dạ khí (khí trong sạch lúc đêm khuya yên lặng; theo Mạnh Tử, đó là lúc lương tâm dễ hồi phục). Trong chén rượu lá trúc, ngâm gió vờn trăng, tránh xa được muôn trượng hồng trần (bụi đỏ, chỉ cõi đời náo nhiệt bon chen).

 Đạo xuất thế (thoát ra khỏi đời tục) ở ngay trong việc sống giữa đời, không cần cắt đứt với người để trốn đời. Công phu liễu tâm (thấu suốt và giải thoát tâm mình) ở ngay trong việc tận tâm, không cần dứt bỏ dục vọng đến mức lòng nguội như tro.

 Thân này thường đặt ở chỗ nhàn, thì vinh nhục được mất ai sai khiến được ta? Lòng này thường giữ yên trong tĩnh lặng, thì phải trái lợi hại ai lừa gạt che mắt được ta?

 Ta không mong vinh hiển, thì lo gì miếng mồi thơm bổng lộc. Ta không tranh tiến thân, thì sợ gì nguy cơ chốn quan trường.

 Cất giữ nhiều thì mất mát nặng, nên biết giàu không bằng nghèo không phải lo âu. Bước lên cao thì ngã nhanh, nên biết sang không bằng hèn thường được yên ổn.

 Người đời chỉ vì nhận chữ "ta" quá thật, nên mới có đủ thứ ham muốn, đủ thứ phiền não. Người xưa nói: "Chẳng còn biết có ta, sao biết vật là quý." Lại nói: "Biết thân chẳng phải ta, phiền não sao xâm được." Thật là lời trúng đích.

 Tình người thói đời chợt thay đổi muôn vẻ, không nên nhận là quá thật. Nghiêu Phu (Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống, tự Nghiêu Phu) nói: "Ngày trước gọi là ta, hôm nay lại là người ấy; chẳng biết ta hôm nay, mai sau lại thuộc về ai?" Người ta thường nhìn nhận như thế, thì có thể gỡ bỏ được lưới vướng trong lòng.

 Có một cảnh vui thì có một cảnh không vui đối lại; có một cảnh đẹp thì có một cảnh không đẹp bù trừ. Chỉ có cơm nhà thường ngày, phong vị sống yên phận mình, mới là cái tổ an vui.

 Biết thành công rồi ắt có thất bại, thì lòng cầu thành không cần quá cố chấp. Biết có sống ắt có chết, thì cách giữ gìn sự sống không cần quá nhọc nhằn. Mắt thấy nhà Tây Tấn rồi sẽ thành bụi gai (điển cố: Sách Tịnh đời Tấn đoán trước loạn lạc, chỉ con lạc đà đồng trước cửa cung mà than rằng sẽ thấy nó nằm trong bụi gai), mà còn khoe gươm sáng. Thân rồi sẽ thuộc về lũ cáo thỏ ở núi Bắc Mang, mà còn tiếc vàng. Tục ngữ nói: "Thú dữ dễ phục, lòng người khó hàng; khe hố dễ lấp, lòng người khó đầy." Đúng thay!

 Trên mảnh đất lòng không có sóng gió, thì đâu đâu cũng là núi xanh cây biếc. Trong bầu trời bản tính có sự sinh thành nuôi lớn, thì chạm đâu cũng thấy cá nhảy diều bay.

 Cáo ngủ trên thềm đổ, thỏ chạy trên đài hoang, đều là nơi ca múa năm xưa. Sương lạnh trên hoa cúc vàng, khói mờ trên cỏ úa, đều là chiến trường thuở trước. Thịnh suy nào có thường, mạnh yếu nay ở đâu, nghĩ đến điều này khiến lòng người nguội lạnh.

 Được sủng ái hay bị nhục nhã đều không kinh động, nhàn nhã xem hoa nở hoa tàn trước sân. Đi hay ở đều không bận lòng, thong thả theo mây cuộn mây tan ngoài trời.

 Trời quang trăng sáng, khoảng trời nào không bay lượn được, vậy mà con thiêu thân lại cứ lao vào ngọn nến đêm. Suối trong trúc biếc, thứ gì không uống không ăn được, vậy mà con cú vọ lại thích ăn chuột thối. Ôi! Người đời không làm thiêu thân, cú vọ được mấy ai!

 Kẻ quyền quý vươn mình như rồng, kẻ anh hùng tranh đấu như hổ, lấy con mắt lạnh lùng mà nhìn, thì như ruồi bu vào mùi tanh, như kiến tranh giọt máu. Chuyện phải trái nổi lên như ong vỡ tổ, chuyện được mất dấy lên như lông nhím dựng, lấy tấm lòng lạnh lùng mà đối, thì như lò nung chảy vàng, như nước sôi làm tan tuyết.

 Chân không thì không phải là trống rỗng (theo nhà Phật, cái "không" chân thật không phải là hư vô); chấp tướng (bám vào hình tướng bề ngoài của sự vật) không phải là chân thật, mà phá bỏ tướng cũng không phải là chân thật. Hỏi tình đời phải xử trí ra sao (?)? Ở giữa đời mà vượt ra khỏi đời; chạy theo tục là khổ, dứt bỏ tục cũng là khổ, tùy chúng ta khéo tự tu dưỡng giữ gìn.

 Bậc liệt sĩ nhường cả nước nghìn cỗ xe (chỉ một nước chư hầu lớn), kẻ tham lam tranh một đồng tiền, nhân phẩm cách nhau như sao trời với vực sâu, vậy mà ham danh cũng chẳng khác ham lợi. Bậc thiên tử lo việc nước nhà, kẻ ăn mày kêu xin bữa ăn, địa vị cách nhau như trời với đất, vậy mà khắc khoải lo nghĩ có khác gì kêu gào khổ sở.

 Bầu trời bản tính trong suốt, thì đói ăn khát uống cũng đều là nuôi khỏe thân tâm. Mảnh đất lòng mê muội, thì dù có diễn giảng kệ (bài thơ ngắn nói lý nhà Phật), bàn chuyện thiền, cũng chỉ là đùa bỡn tinh hồn.

 Lòng người có một cảnh giới chân thật, không cần đàn sáo mà tự vui vẻ, không cần hương trà mà tự thơm trong. Phải ý nghĩ trong sạch, cảnh giới trống không, lo âu quên hết, thân xác buông lơi, mới được thong dong dạo chơi trong đó.

 Muôn vật trong trời đất, muôn tình trong quan hệ giữa người với người, muôn việc trên thế giới, lấy con mắt trần tục mà xem thì rối rít khác nhau; lấy con mắt đạo mà xem thì thứ nào cũng là lẽ thường. Cần gì phân biệt, cần gì lấy bỏ!

 Bị trói buộc hay được giải thoát chỉ là ở lòng mình; lòng đã thông suốt thì hàng thịt, chỗ bã rượu cũng nghiễm nhiên là tịnh độ (cõi Phật trong sạch). Nếu không, dù có một cây đàn một con hạc, một khóm hoa một khóm trúc, thú ưa thích tuy thanh cao mà ma chướng (những chướng ngại ngăn trở đường tu) rốt cuộc vẫn còn. Lời xưa nói: "Dứt được cảnh trần tục mới là cảnh chân thật, chưa thông suốt thì nhà chùa cũng là nhà tục."

 Lấy ta mà xoay chuyển vật, thì được cũng không mừng, mất cũng không lo, khắp mặt đất đều là cõi thong dong tự tại. Để vật sai khiến ta, thì gặp nghịch sinh ghét, gặp thuận sinh yêu, chỉ một sợi lông cũng sinh ra trói buộc.

 Thử nghĩ trước khi chưa sinh ra mình có hình dạng gì, lại nghĩ sau khi chết đi có cảnh sắc gì, thì muôn ý nghĩ đều nguội lạnh, bản tính lặng yên một mình, tự có thể vượt ra ngoài vật mà dạo chơi ở chốn trước khi có hình tượng.

 Người đào kép thoa phấn tô son, bắt chước vẻ đẹp xấu trên đầu ngọn bút. Chốc lát hát tàn, trò dứt, đẹp xấu còn đâu? Người đánh cờ tranh trước giành sau, so hơn thua trên từng nước đi. Chốc lát ván cờ hết, quân cờ thu lại, hơn thua ở đâu?

 Khi sức nắm giữ của lòng còn chưa vững, nên lánh xa chốn bụi bặm ồn ào, để lòng không thấy điều đáng ham mà không loạn, nhằm lắng trong cái thể tĩnh lặng của ta. Khi sự giữ gìn đã bền chắc, lại nên hòa mình vào chốn phong trần, để lòng thấy điều đáng ham mà vẫn không loạn, nhằm nuôi dưỡng sự linh hoạt tròn đầy của ta.

 Người ưa vắng lặng, ghét ồn ào thường tránh người để cầu tĩnh. Không biết rằng để ý ở chỗ không có người, thì đã thành ngã tướng (theo nhà Phật: sự chấp vào cái "ta" riêng biệt); lòng dính vào sự tĩnh, thì đó lại là gốc của động. Làm sao đến được cảnh giới người và ta đều không, động và tĩnh đều quên!

 Cõi họa và cảnh phúc trong đời người đều do ý nghĩ tạo nên. Cho nên nhà Phật nói: lòng ham lợi (?) bùng cháy tức là hố lửa; tham luyến chìm đắm liền thành biển khổ. Một niệm trong sạch thì lửa dữ thành ao nước; một niệm tỉnh ngộ thì thuyền cập bỉ ngạn (bờ bên kia, ví cõi giải thoát). Ý nghĩ hơi khác đi, cảnh giới liền khác hẳn. Có thể không thận trọng sao!

 Dây kéo mãi cũng cưa đứt gỗ, nước nhỏ giọt mãi cũng xuyên thủng đá, người học đạo phải gắng sức tìm tòi. Nước chảy đến thì thành kênh, dưa chín thì cuống tự rụng, người đắc đạo cứ mặc theo lẽ tự nhiên của trời. Người biết dựa vào một thân mà xong việc của một thân, mới có thể đem muôn vật trả về cho muôn vật. Người biết trả thiên hạ về cho thiên hạ, mới có thể vượt ra khỏi thế gian ngay giữa thế gian.

 Đời người vốn là con rối, chỉ cần cán điều khiển nằm trong tay mình, một sợi dây cũng không rối, cuộn hay mở đều tự do, đi hay dừng đều do mình, không chút nào bị người khác giật dây, thì đã vượt ra khỏi sân khấu này.

 "Thương chuột thường để phần cơm, thương thiêu thân nên không thắp đèn": chút ý nghĩ ấy của người xưa chính là chút mầm sống sinh sôi của ta; không có điều này (?) thì chỉ là cái thân xác như đất như gỗ mà thôi.

 Thói đời có nóng có lạnh, mà ta không giận không mừng; mùi đời có đậm có nhạt, mà ta không ưa không chán. Không chút nào rơi vào khuôn sáo của tình đời, thì đó chính là phép sống ở giữa đời mà vượt ra khỏi đời.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video