● Bình nghị (phần bàn luận, nhận xét)
Không vật gì lớn hơn trời đất, mặt trời, mặt trăng, vậy mà Tử Mỹ (tức Đỗ Phủ, nhà thơ đời Đường) nói: "Mặt trời mặt trăng là chim trong lồng, trời đất là cánh bèo trên nước." Không việc gì lớn hơn nhường ngôi và đem quân đánh dẹp, vậy mà Khang Tiết (tức Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống) nói: "Đường Ngu nhường ngôi như ba chén rượu, Thang Vũ đánh dẹp như một ván cờ." (Đường Ngu: vua Nghiêu và vua Thuấn thời thượng cổ, nổi tiếng nhường ngôi cho người hiền chứ không truyền cho con. Thang Vũ: vua Thành Thang diệt vua Kiệt, Chu Vũ vương diệt vua Trụ, dùng binh lật đổ bạo chúa.) Người nào có tấm lòng và tầm mắt như thế thì có thể thu cả lục hợp (bốn phương cùng trên trời dưới đất, tức cả vũ trụ) vào lòng, nhìn suốt nghìn đời xưa nay. Việc đến như bọt nước nổi lên giữa biển lớn, việc đi như bóng tan giữa trời rộng. Như thế thì tự nhiên lo liệu muôn việc biến đổi mà lòng không động một hạt bụi.
Người quân tử mà ham danh thì nảy ra ý lừa người. Kẻ tiểu nhân mà ham danh thì vẫn còn mang lòng sợ người. Cho nên nếu ai cũng ham danh thì mở cửa cho thói giả vờ làm điều thiện. Nhưng nếu người ta không ham danh chút nào thì lại dứt mất con đường làm điều thiện. Vì vậy, khi chê trách kẻ ham danh, nên nghiêm khắc với người quân tử, không nên đòi hỏi quá đáng ở kẻ tiểu nhân.
Cái ác lớn thường nấp ở chỗ mềm mỏng, người sáng suốt phải đề phòng cây kim giấu trong bông (ví bề ngoài êm dịu mà bên trong giấu điều hiểm độc). Mối thù sâu thường từ chỗ yêu thương mà ra, người hiểu đời nên tránh xa mật ngọt trên lưỡi dao (ví cái ngọt ngào đi kèm tai họa).
Giữ mình và ra đời, không được để hoàn cảnh làm mình thay đổi. Phải như lửa lớn làm chảy cả kim loại mà gió mát vẫn êm đềm. Sương giá làm chết muôn vật mà khí ôn hòa vẫn ấm áp. Mây mù che kín trời mà mặt trời vẫn sáng rực. Sóng lớn lật cả biển mà cột đá Để Trụ vẫn sừng sững (Để Trụ: khối núi đá giữa dòng Hoàng Hà, sóng nước xô đập mãi không lay; ví người đứng vững giữa cơn biến loạn). Được như thế mới là nhân phẩm chân chính trong trời đất. Ái (lòng yêu luyến, bám chấp theo nhà Phật) là gốc của muôn duyên (mọi mối ràng buộc với người và vật), nên biết cắt bỏ. Thức (cái tâm phân biệt, so đo theo nhà Phật) là gốc của mọi ham muốn, phải ra sức quét sạch.
Làm người phải thoát khỏi thói tục, nhưng không được giữ lòng cố tình làm cho khác người đời. Ứng xử với đời phải tùy thời, nhưng không được nảy ý chạy theo thời thượng.
Thà bị chê bai dù mình đã cố làm cho trọn vẹn, chứ không nên được khen quá sự thật. Thà gặp tai họa bất ngờ không do mình gây ra, chứ không nên hưởng phúc không phải phần mình.
Kẻ chê bai người khác thì chẳng tốt đẹp gì. Còn người bị chê, mỗi lần gặp lời gièm pha lại thêm một lần xét lại và sửa mình, nhờ đó gột bỏ được điều sai lệch và thêm điều tốt đẹp. Kẻ lừa người khác thì chẳng phải là phúc. Còn người bị lừa, mỗi lần gặp chuyện ngang ngược lại lớn thêm một phần độ lượng, nhờ đó có thể biến họa thành phúc.
Trong mộng đeo vàng mang ngọc, việc gì cũng như thật; lúc ngủ thì tưởng thật, tỉnh dậy mới biết là giả. Lúc nhàn rỗi đọc kệ (bài thơ ngắn trong kinh Phật để nói đạo lý), bàn huyền (đạo lý sâu kín của Đạo gia), lời nào cũng giống hệt lời thánh hiền; nói ra thì đúng, nhưng đến lúc đem ra dùng thì sai.
Trời muốn gieo họa cho ai, ắt trước ban cho chút phúc nhỏ để người ấy sinh kiêu. Cho nên phúc đến chưa hẳn đã đáng mừng, phải xem người ấy có biết đón nhận hay không. Trời muốn ban phúc cho ai, ắt trước giáng chút họa nhỏ để răn người ấy. Cho nên họa đến chưa hẳn đã đáng lo, phải xem người ấy có biết cứu vãn hay không.
Vinh và nhục chung một cuống, đã ghét nhục thì cần gì cầu vinh. Sống và chết cùng một gốc, đã ham sống thì chẳng cần sợ chết.
Làm người chỉ cần một mực chân thật thì dấu vết dù ẩn vẫn hiện rõ. Giữ lòng mà còn nửa mảy chưa trong sạch thì việc làm dù có vẻ vì việc chung cũng thành ra vì riêng.
Con chim ri nhỏ chiếm được một cành cây, lại cười chim bằng (loài chim khổng lồ trong sách Trang Tử, bay một lần chín vạn dặm) có lòng xa xỉ. Con thỏ đào ba hang, lại chê tổ hạc ở cao là nguy hiểm. Kẻ trí nhỏ không thể bàn việc lớn, kẻ chí thú thấp không thể cùng nói chuyện cao. Thật đúng vậy!
Nghèo hèn mà kiêu với người, tuy có phần kiêu rỗng, nhưng vẫn còn vài phần khí phách hào hiệp. Anh hùng mà lừa đời, dù trông có vẻ phóng khoáng rộng tay, thực ra hoàn toàn không có nửa điểm thật lòng. Bã rượu cám gạo cho lợn ăn đâu phải để lợn được béo tốt (mà để giết thịt), cớ sao cứ tham miếng mồi dưới lưỡi câu? Gấm vóc khoác lên con vật đem tế đâu phải vì nó quý (mà vì sắp đem giết), có ai hiểu được nỗi khổ của con chim mồi (?) trong lồng.
Đàn, sách, thơ, tranh, người hiểu đạo dùng để nuôi dưỡng tâm hồn, còn kẻ tầm thường chỉ thưởng thức cái vẻ bề ngoài. Núi sông, mây cảnh, bậc cao nhân dùng để giúp mở mang học thức, còn kẻ tục chỉ ngắm nghía vẻ rực rỡ. Đủ thấy sự vật không có giá trị cố định, cao hay thấp là tùy hiểu biết của mỗi người. Cho nên đọc sách và cùng lý (tìm hiểu đến tận cùng lẽ của sự vật), phải lấy hiểu biết và chí hướng làm đầu.
Người con gái đẹp (?) không chuộng phấn son, như cành mai thưa in dưới trăng nhạt. Thiền sư không rơi vào không tịch (chỉ chăm vào cõi trống rỗng lặng lẽ mà xa lìa cuộc đời), như ao nước biếc nở ra hoa sen xanh.
Quan thanh liêm thường không có con cháu nối dõi, vì quá trong sạch. Kẻ khờ khạo thường lắm phúc, vì gần với sự đôn hậu. Cho nên người quân tử tuy trọng sự liêm khiết cương trực, cũng không thể thiếu độ lượng bao dung cả những điều dơ bẩn. Tuy tránh sự ngu muội, cũng không cần sự tinh tường đến mức soi thấu đáy vực, gột tận từng vết bẩn (ý: xét người quá kỹ thì chẳng lành).
Chặt chẽ quá thì tinh thần gò bó, bức bối; thưa thoáng thì tính thật hồn nhiên, tươi tắn. Há chỉ cái hay dở của thơ văn mới phân ra từ đó! Ta thấy người chu đáo kín kẽ thì toàn dùng mưu mẹo khéo léo, còn kẻ phóng khoáng thì chỉ sống theo tính thật. Lòng người sống hay chết cũng phân ra từ đây.
Trúc non xanh biếc đứng vững trước sương giá, khí tiết dù cô độc cao vời cũng không hại đến sự hòa nhã. Sen hồng làm duyên bên dòng nước thu, màu sắc dù rực rỡ cũng chẳng tổn gì đến sự tu dưỡng trong sạch.
Cái khó khi nghèo hèn không phải là giữ vững khí tiết, mà là cư xử cho phải tình. Cái khó khi giàu sang không phải là ban ơn cho người, mà là ưa chuộng lễ nghĩa.
Con nhà trâm anh (dòng dõi quan lại; trâm cài tóc và dải mũ là đồ dùng của quan) thường không bằng người con nhà côi cút nghèo hèn ở chỗ giữ vững khí tiết, hết lòng trung thành. Người ở miếu đường (triều đình) thường không bằng người quê mùa nơi núi đồng ở chỗ liệu việc và thấu lẽ. Vì sao vậy? Vì bên này bị sự giàu sang rực rỡ làm hao mòn chí khí, còn bên kia nhờ sống đạm bạc mà giữ trọn được tính thật.
Bên cạnh vinh hoa sủng ái có nỗi nhục đang chờ, chẳng cần dương dương đắc ý. Sau lưng cảnh khốn cùng có phúc đi theo, sao phải buồn rầu.
Chỗ người xưa sống nhàn thích, người nay lại bận rộn hết một đời. Chỗ người xưa được lợi ích thực, người nay lại sống uổng một kiếp. Tóm lại là vì đắm vào cái rỗng, đuổi theo cái giả, không nhìn thấu cái sắc thân (thân xác thịt, theo nhà Phật là thứ tạm bợ), không nhận đúng cái pháp thân (thân chân thật, tức bản tính thật không sinh không diệt) mà thôi.
Cỏ linh chi (loài nấm quý, xưa coi là điềm lành) không có rễ, rượu ngọt không có nguồn (ý: điều tốt đẹp không cần gốc gác, tự mình làm nên), người có chí nên hăng hái giương cánh bay lên. Mây ngũ sắc dễ tan, lưu ly dễ vỡ (ý: vinh hoa chóng tàn), người hiểu đời nên sớm quay đầu.
Người trẻ khỏe, việc gì cũng nên để tâm, vậy mà lòng lại hời hợt, chỉ lềnh bềnh như con vịt trời trên mặt nước, làm sao vươn cánh lên tận trời mây? Người già yếu, việc gì cũng nên buông bỏ tình cảm, vậy mà tình lại càng nặng, chỉ tất tả như con ngựa non dưới càng xe, làm sao thoát thân khỏi dây cương xiềng khóa?
Buồm chỉ giương năm phần thì thuyền mới yên. Nước chỉ rót năm phần thì đồ đựng mới vững. Như Hàn Tín (danh tướng giúp Lưu Bang lập nhà Hán) vì tài dũng lược khiến chủ phải sợ mà bị bắt. Lục Cơ (văn sĩ đời Tấn) vì tài danh đứng đầu một thời mà bị giết. Hoắc Quang (quyền thần đời Hán) thất bại vì quyền thế lấn át vua. Thạch Sùng (phú hào đời Tấn) chết vì của cải giàu ngang một nước. Họ đều vì lấy đủ cả mười phần mà chuốc lấy thất bại. Khang Tiết nói: "Uống rượu chớ để say khướt, ngắm hoa chớ đợi đến lúc hoa tàn rã." Lời ấy thật sâu sắc thay!
Kẻ bám theo quyền thế như cây tầm gửi bám vào cây: cây bị chặt thì tầm gửi cũng khô. Kẻ ăn cắp lợi như loài sâu ký sinh (?) hút máu người: người chết thì sâu cũng chết theo. Lúc đầu dùng quyền thế và lợi lộc để hại người, cuối cùng lại vì quyền thế và lợi lộc mà tự hại mình. Cái hại của quyền thế và lợi lộc là như thế đó!
Mất máu chỉ vì chén rượu, thật đáng cười con đười ươi ham rượu (tích xưa: người ta bày rượu dụ đười ươi uống say rồi bắt lấy máu để nhuộm). Làm tổ trên tấm màn lều, thật đáng thương con chim én chỉ biết tạm yên trước mắt (tổ trên màn lều có thể bị dỡ bỏ bất cứ lúc nào).
Con hạc đứng giữa bầy gà, có thể nói là vượt hẳn lên, không ai sánh bằng. Nhưng nhìn xa hơn đến con chim bằng ngoài biển lớn thì hạc hóa ra nhỏ bé. Lại nhìn xa hơn nữa đến con phượng trên chín tầng trời thì thấy cao vời không theo kịp. Cho nên bậc chí nhân (người đạt đạo đến mức cao nhất) thường như không có gì, như trống rỗng, còn người có đức lớn phần nhiều không khoe khoang, không kể công. Kẻ lòng tham quá nặng thì đuổi thú mà không thấy núi Thái Sơn sừng sững trước mặt, bắn chim sẻ mà không biết giếng sâu ngay sau lưng. Kẻ lòng nghi quá nặng thì thấy bóng cây cung in trong chén rượu mà sợ là con rắn (tích xưa: có người thấy bóng cây cung treo trên tường in vào chén, tưởng là rắn, sợ đến phát bệnh), nghe người nói mà tin chợ có cọp (tích xưa: ba người cùng nói ngoài chợ có cọp thì người ta tin là thật). Lòng người một khi lệch lạc thì coi có thành không, bịa không thành có. Như thế thì lòng có thể để động càn được sao!
Con thiêu thân lao vào lửa, lửa đốt cháy thiêu thân, chớ bảo tai họa sinh ra không có gốc. Gieo hạt thành hoa, hoa lại kết quả, phải biết phúc đến là có nguyên nhân.
Xe tranh nhau trên đường hiểm, ngựa phóng giành vượt lên trước, đến lúc đổ vỡ khó tránh khỏi hối hận không kịp. Thóc mừng vì chất cao như núi, vàng khoe vì nhiều hơn cả đấu, nhưng đến lúc lìa đời vẫn ra đi tay trắng.
Hoa khoe sắc xuân, chỉ một trận mưa, một trận gió là bị giục về với bụi đất. Trúc giữ vững tiết tháo thanh cao, trải qua mấy buổi sương, mấy buổi tuyết, càng đứng ngạo nghễ, xanh như ngọc lang can (loại đá đẹp như ngọc, thường dùng để ví thân trúc xanh).
Giàu sang là thứ vô tình: càng coi nó nặng, nó càng hại mình nặng. Nghèo hèn là người bạn bền lâu: biết sống tốt với nó, nó sẽ giúp ích mình sâu xa. Cho nên kẻ tham đất Thương Ư (đất phong của Thương Ưởng, nhà cải cách nước Tần, về sau bị xé xác), kẻ luyến vườn Kim Cốc (khu vườn xa hoa của Thạch Sùng), rốt cuộc bị giết phơi thây trước mắt người đời. Còn người vui với giỏ cơm bầu nước (như Nhan Hồi, học trò Khổng Tử, sống nghèo mà vẫn vui đạo), cam lòng mặc áo bông cũ rách (như Tử Lộ, học trò Khổng Tử), cuối cùng được hưởng tiếng thơm nghìn năm.
Chim bồ câu ghét tiếng chuông đeo trên mình nên bay vút lên cao, không biết rằng chỉ cần xếp cánh lại thì chuông tự im. Người ghét cái bóng của mình nên chạy thật nhanh, không biết rằng chỉ cần đứng vào chỗ râm thì bóng tự mất. Cho nên kẻ ngu chỉ biết chạy nhanh bay cao, khiến đất bằng hóa thành biển khổ. Người hiểu đời biết đứng vào chỗ râm, biết xếp cánh lại, nên núi đá hiểm trở cũng thành đường bằng. Côn trùng mùa thu, chim chóc mùa xuân đều thỏa thuận theo thiên cơ (sự vận hành tự nhiên của trời đất), cần gì vô cớ sinh buồn sinh vui. Cây già, hoa mới đều chứa sức sống như nhau, sao lại càn phân biệt xấu đẹp.
Trồng nhiều đào mận, ít trồng gai góc, ấy là mở ra một con đường phúc. Không chứa sách vở mà chỉ chứa ngọc ngà, chẳng khác gì xây một cái nền cho tai họa.
Muôn cảnh vốn cùng một lối, vốn chẳng có chỗ nào để phân ra bế tắc hay hanh thông. Muôn vật vốn cùng một thể, vốn chẳng có chỗ nào để chia ra ta với người. Người đời mê mất cái thật, đuổi theo cái giả, nên trên đường bằng tự đặt ra một chỗ gập ghềnh, giữa khoảng trống không tự dựng lên một hàng rào. Thật đáng than thay!
Người rất thông minh thì việc nhỏ ắt để mơ hồ. Người rất hồ đồ thì việc nhỏ ắt soi mói dò xét. Bởi vì sự soi mói dò xét chính là gốc của hồ đồ, còn sự mơ hồ chính là chỗ ẩn của thông minh.
Công lớn, kế lớn thường do người thong thả điềm tĩnh làm nên, không cần vội vã. Điềm lành, phúc lớn phần nhiều tụ về những nhà rộng lượng đôn hậu, cần gì phải tính toán vụn vặt.
Kẻ nghèo mà chịu giúp người, mới thật là ân huệ xuất phát từ bản tính trời phú. Ở chốn ồn ào mà vẫn học được đạo, mới thật là công phu tu dưỡng trong lòng.
Đời người chỉ vì chữ "dục" (lòng ham muốn) mà bị ràng buộc, liền như ngựa như trâu, để người ta tròng dây dàm. Hóa thành chim ưng, thành chó săn, mặc cho ngoại vật quất roi. Nếu quả thật một ý niệm trong sáng, thanh đạm không ham muốn, thì trời đất cũng không xoay chuyển được ta, quỷ thần cũng không sai khiến được ta, huống chi là mọi sự vật nhỏ nhặt!
Kẻ tham được thì thân giàu mà lòng nghèo, người biết đủ thì thân nghèo mà lòng giàu. Người ở địa vị cao thì thân nhàn mà tinh thần mệt nhọc, người ở chỗ thấp thì thân nhọc mà tinh thần thảnh thơi. Ai được ai mất, cái nào ảo cái nào thật, người hiểu đời nên tự phân biệt lấy.
Người thường lấy cảnh thuận làm vui, còn người quân tử thì niềm vui đến từ cảnh trái ngược. Người thường lấy điều trái ý làm lo, còn người quân tử thì nỗi lo dấy lên từ chỗ vừa lòng. Bởi người thường lo hay vui là theo tình cảm, còn người quân tử lo hay vui là theo lẽ phải.
Con Tạ Báo che mặt, còn biết tự thẹn (Tạ Báo: loài vật trong truyện xưa, hễ gặp người là lấy chân trước che mặt như xấu hổ). Con chuột Đường đổi ruột, còn biết tự hối (chuột Đường: loài chuột núi, tương truyền mỗi năm nôn ruột ra để thay ruột mới). Bởi vì hai chữ "thẹn" và "hối" là cửa để chúng ta bỏ điều ác mà theo điều thiện, là con đường để từ cõi chết trở lại cõi sống. Đời người nếu không có ý niệm ấy thì chẳng khác gì đống tro lạnh đã tắt, khúc gỗ đã khô héo. Còn tìm đâu ra chút sức sống?
Của báu lạ, ngọc quý hiếm đều là thứ người ta ắt tranh giành. Tiết tháo khác thường, hành vi lạ lùng phần nhiều phải mang tiếng chẳng lành. Rốt cuộc chẳng bằng sống bình thường như mọi người, giản dị lúc ra làm việc cũng như lúc lui về ở ẩn. Như thế mới giữ trọn được cái chân chất mộc mạc của trời đất, hưởng được cái phúc hòa bình cùng muôn dân muôn vật.
Phúc ban cho người thiện không ở nơi mờ mịt xa xôi, mà ngay trong lúc ăn, lúc nghỉ, lúc ngồi, lúc đứng, đã mở lối cho lòng họ. Họa giáng cho kẻ gian ác không ở chốn u ẩn khó thấy, mà ngay trong lúc động lúc tĩnh, lúc nói lúc im, đã cướp mất hồn vía họ. Đủ thấy tinh thần sáng suốt của con người luôn thông với trời, uy quyền và mệnh lệnh của trời cũng gửi ngay nơi con người. Trời với người há có xa nhau đâu!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video