Thiên 2 — Ứng thù (cư xử, giao tiếp với người đời)
ỨNG THÙ (cách ứng xử, giao tiếp với người và với việc đời) Giữ gìn tâm phải có chân tể (cái chủ thật sự làm chủ trong lòng). Không có cái chủ ấy thì gặp việc liền ngã, lấy gì dựng nên cây cột đá đứng sừng sững giữa trời đất? (Để Trụ là cột đá giữa dòng Hoàng Hà, nước lũ không cuốn được; ví người đứng vững giữa sóng gió.) Đem ra ứng dụng phải có sự linh hoạt tròn trịa. Không linh hoạt thì chạm vào việc gì cũng vướng, lấy gì làm nên tài kinh luân xoay trời chuyển đất? (Kinh luân là tài sắp đặt, gánh vác việc lớn của đất nước.) Sĩ quân tử (người có học vấn và có đạo đức) bước vào đời, đối với người thì không được dễ dàng để lộ vui giận. Vui giận dễ dàng thì những điều sâu kín trong lòng đều bị người khác nhìn thấu. Đối với vật thì không được yêu ghét quá nặng. Yêu ghét quá nặng thì ý chí và tinh thần đều bị vật chi phối. Cậy tài cao mà coi thường, đùa cợt việc đời thì sau lưng phải đề phòng con trùng ngậm cát bắn vào bóng người. (Đây là con vật trong truyền thuyết, phun cát vào bóng người khiến người ấy sinh bệnh; ví kẻ ngầm hãm hại.) Tô vẻ ngoài thật thà để lừa người thì trước mặt e có tấm gương soi thấu gan mật. (Đây là tấm gương trong truyền thuyết, soi được lòng dạ thật của người.) Lòng trong suốt, thường ở trong cảnh như gương sáng, như nước lặng, thì thiên hạ tự nhiên không có việc gì đáng chán. Ý khí ôn hòa, thường ở giữa nắng đẹp gió lành, thì thiên hạ tự nhiên không có người nào đáng ghét. Khi đứng giữa phải và trái, tà và chính, không được chiều theo dù chỉ một chút. Chiều theo một chút là mất cái đúng đắn trong việc nên theo hay nên bỏ. Khi gặp lúc lợi hại, được mất, không nên tính toán quá rạch ròi. Tính toán quá rạch ròi thì nảy lòng riêng muốn chạy theo lợi, né tránh hại. Con ruồi bám vào đuôi ngựa ký (ngựa tốt chạy nghìn dặm), nhanh thì nhanh thật, nhưng khó tránh nỗi hổ thẹn vì phải ở phía sau. Dây leo bám vào cây tùng, cao thì cao thật, nhưng không khỏi nỗi nhục vì phải ngước lên mà bám víu. Cho nên quân tử thà tự mình chịu gió sương (giữ mình cứng cỏi, chịu gian khổ), chứ không làm loài chim cá quấn quýt bên người (để được người nuôi cho ăn). Lòng phân biệt đẹp xấu quá rõ thì không hòa hợp được với vật. Lòng phân biệt hiền ngu quá rõ thì người ta không thân với mình. Sĩ quân tử phải bên trong tinh tường sáng suốt mà bên ngoài chất phác hồn hậu, khiến cả đẹp lẫn xấu đều được đối xử công bằng, cả hiền lẫn ngu đều được nhờ. Như thế mới là tấm lòng độ lượng nuôi dưỡng muôn vật như trời đất. Kẻ cho rằng dò xét là sáng suốt thường vì cái sáng ấy mà sinh ra tối, nên quân tử lấy sự điềm tĩnh mà nuôi trí tuệ. Kẻ cho rằng hăng hái vội vàng là nhanh thường vì nhanh mà hóa chậm, nên quân tử lấy sự vững vàng thận trọng mà kìm giữ tính nông nổi. Sĩ quân tử giúp người, làm lợi cho vật thì nên giữ lấy cái thực, không nên giữ lấy cái danh. Giữ lấy cái danh thì đức bị tổn. Sĩ đại phu (tầng lớp trí thức làm quan) lo cho nước, vì dân, nên có tấm lòng ấy, không nên nói ra lời ấy. Nói ra lời ấy thì lời chê bai kéo đến. Kẻ gặp việc lớn mới giữ gìn nghiêm cẩn thì việc nhỏ ắt buông lỏng. Kẻ ở chốn đông người mới giữ dáng chỉnh tề thì trong buồng tối ắt phóng túng. Quân tử chỉ giữ một ý niệm đến cùng, tự nhiên gặp việc nhỏ cũng như gặp giặc lớn, ngồi trong phòng kín cũng như ngồi giữa ngã tư đường. Làm cho người ta khen mình trước mặt chẳng bằng làm cho người ta không chê mình sau lưng. Làm cho người ta vui khi mới quen chẳng bằng làm cho người ta không chán khi ở lâu với nhau. Người khéo mở mang lòng người nên dựa vào chỗ họ đã hiểu mà dần dần dẫn cho thông suốt, chớ cố ép mở chỗ họ còn đóng kín. Người khéo thay đổi phong tục nên dựa vào chỗ dễ đổi mà dần dần lan tới, chớ vội uốn nắn chỗ khó đổi. Bút màu vẽ vào khoảng không, bút không mất màu mà khoảng không cũng chẳng nhuốm màu. Dao sắc cắt nước, dao không mẻ lưỡi mà nước cũng chẳng lưu vết. Hiểu được ý này mà giữ mình, bước vào đời, thì cảm và ứng (việc đến với mình và cách mình đáp lại) đều thích đáng, lòng và cảnh đều quên cả. Tình dục của mình không được buông thả, phải dùng cách đi ngược lại nó để chế ngự, mà đường lối chỉ ở một chữ Nhẫn (nhịn, kìm nén). Tình dục của người không nên làm trái, phải dùng cách thuận theo nó để điều hòa, mà đường lối chỉ ở một chữ Thứ (lấy lòng mình suy ra lòng người mà khoan dung). Người nay đều khoan dung để chiều mình và kìm nén để chế ngự người, chẳng phải là không nên sao! Thích dò xét không phải là sáng suốt; biết xét mà cũng biết không xét mới gọi là sáng suốt. Cứ phải thắng không phải là dũng; có thể thắng mà cũng có thể chịu không thắng mới gọi là dũng. Trong lúc thuận theo thời thế mà vẫn khéo cứu đời, như gió hòa làm tan cái nóng gay gắt. Ở giữa chốn hòa lẫn với thế tục mà vẫn thoát tục được, như vầng trăng nhạt soi qua làn mây mỏng. Muốn bước vào đời mà làm nên việc thì trước hết phải thấu được phong cảnh ngoài cõi đời (cảnh giới siêu thoát), nếu không thì lấy gì thoát khỏi duyên trần nhơ đục. Muốn ra khỏi đời mà không vướng nhiễm thì trước hết phải nếm trải hết mùi vị trong đời, nếu không thì lấy gì giữ được cái thú thanh khổ của cảnh không tịch (trống không, lặng lẽ, như cảnh tu hành) (?). Giao thiệp với người, thay vì về sau dễ xa cách, chẳng bằng lúc đầu khó thân. Xử lý công việc, thay vì về sau khéo léo xoay xở, chẳng bằng lúc đầu vụng về mà giữ chắc. Tai họa khốc liệt phần nhiều nổi lên từ kẻ lơ là, coi thường. Công nghiệp đầy đủ, thịnh vượng thường hỏng vì việc nhỏ nhặt. Cho nên có câu: "Mọi người đều khen tốt, phải phòng một người tức giận (?); việc nào cũng có công, phải phòng một việc không trọn." Công danh phú quý, cứ từ lúc nó tiêu tan mà xem kết cục, thì lòng tham luyến tự nhẹ đi. Ngang trái khốn cùng, cứ từ lúc nó khởi đầu mà xét nguyên do, thì lòng oán trách tự dứt. Việc trong trời đất phải ra sức gánh vác, lại phải khéo buông bỏ. Không gánh vác thì không có sự nghiệp giúp đời. Không buông bỏ thì không có hoài bão siêu thoát ra ngoài cõi đời. Đối đãi với người mà chừa lại phần ơn nghĩa, lễ độ chưa dùng hết thì có thể giữ được lòng người vốn không bao giờ biết đủ. Xử lý việc mà chừa lại phần tài trí chưa dùng hết thì có thể đề phòng biến cố không lường trước được. Dứt được lòng thì tự dứt được việc, như nhổ rễ thì cỏ không mọc lại. Trốn đời mà không trốn danh thì như mùi tanh còn đó, ruồi muỗi vẫn kéo đến. Cây nỏ bên phía kẻ thù thì dễ tránh, mà ngọn giáo giấu trong ân tình thì khó phòng. Hố hầm lúc khổ thì dễ thoát, mà cạm bẫy chốn vui thì khó thoát. Tanh hôi thì ruồi muỗi xúm lại đốt; thơm ngát thì ong bướm tranh nhau xâm. Cho nên quân tử không làm việc nhơ bẩn, cũng không lập tiếng thơm. Chỉ giữ nguyên khí (khí chất gốc của con người) hồn hậu trọn vẹn, không lộ góc cạnh, ấy là cái tổ yên vui để giữ mình mà sống ở đời. Từ trong cái tĩnh mà quan sát vật động, từ chỗ nhàn mà nhìn người bận rộn, mới có được cái thú vượt khỏi bụi trần, thoát khỏi thế tục. Gặp lúc bận biết trộm lấy chút nhàn, ở giữa ồn ào giữ được sự tĩnh, ấy là công phu an thân lập mệnh (yên thân và đặt vững chỗ nương tựa cho cả đời mình). Lấy lòng nghìn trăm người chẳng bằng hóa giải mối oán của một người. Mong cầu vinh hiển trong nghìn trăm việc chẳng bằng tránh được điều xấu hổ trong một việc. Người lạnh nhạt, ít giao du thì khó hợp mà cũng khó tan. Người hớn hở, dễ dãi thì dễ thân mà cũng dễ tan. Vì vậy quân tử thà vì cứng cỏi ngay thẳng mà bị người e dè, chứ không dùng lời nịnh, vẻ chiều chuộng để được người dung nạp. Ý khí hướng tới thiên hạ như gió xuân làm tươi tốt muôn loài, không nên giữ chút dáng vẻ ngăn cách nào. Tấm lòng thành thật soi với thiên hạ như trăng thu chiếu thấu muôn vật, không được có mảy may dáng vẻ mập mờ. Đường làm quan tuy rực rỡ, nhưng thường nghĩ đến phong vị chốn rừng núi (cảnh về ẩn), thì ý nghĩ ham quyền thế (?) tự nhẹ đi. Đường đời tuy rộn ràng hoa lệ, nhưng thường nghĩ đến cảnh dưới suối vàng (lúc chết), thì lòng ham lợi tự nhạt đi. Chim hồng chưa tới đã giương cung, thỏ đã chạy mất mới gọi lấy tên, đều không phải là cách hành động đúng thời cơ. Gió đã lặng thì đừng khuấy sóng, thuyền tới bờ thì rời thuyền, mới là công phu biết dừng tay. Từ giữa chốn náo nhiệt nói ra vài câu lời thanh lạnh, liền quét sạch vô số sát khí. Trên con đường nghèo hèn dùng chút lòng nhiệt thành, tự vun trồng được nhiều sức sống. Tùy duyên (thuận theo nhân duyên, tức hoàn cảnh do nhiều nguyên nhân hợp lại mà thành) chính là cách buông bỏ duyên, như bướm múa cùng hoa bay, đôi bên đều thong dong. Thuận theo việc thì tự nhiên không còn việc, như trăng tròn soi chậu nước, cả hai cùng tròn. Sự giữ lòng đạm bạc phải đem thử ở chốn giàu sang xa hoa. Tiết tháo trấn định còn phải đem khảo nghiệm ở cảnh rối ren. Nếu không, sự giữ gìn chưa vững, cách ứng dụng chưa tròn, e rằng một khi gặp dịp lên đàn giảng pháp, thì vị thiền sư bậc thượng lại hóa thành kẻ phàm tục bậc hạ. Liêm (trong sạch, không tham) là để răn lòng tham. Nếu ta quả thật không tham thì cần gì nêu lên tiếng liêm, để chuốc lấy cái liếc mắt ghen ghét của kẻ tham. Nhường là để răn sự tranh giành. Nếu ta quả thật không tranh thì cần gì dựng lên cái đích "nhường", để kẻ hung bạo nhắm vào mà giương cung. Lúc không có việc mà thường như lúc có việc, đề phòng như vậy mới bù đắp được biến cố bất ngờ. Lúc có việc mà thường như lúc không có việc, trấn tĩnh như vậy mới hóa giải được nguy hiểm trong cuộc. Ở đời mà muốn người mang ơn mình, ấy là con đường gom oán. Gặp việc mà trừ hại cho người, chính là dịp mở đường đến lợi. Giữ mình như núi Thái Sơn, như chín chiếc đỉnh đồng (vạc lớn tượng trưng cho quốc gia), vững vàng bất động, thì lỗi lầm tự ít. Ứng phó với việc như nước chảy hoa trôi, thong thả trôi qua, thì thú vị thường nhiều. Quân tử nghiêm cứng như đá, người ta sợ khó gần, nên ít ai không coi viên ngọc sáng là vật quái lạ mà nảy lòng nắm chuôi kiếm (như người đi đêm bị ném ngọc vào trước mặt, tưởng là vật lạ, liền chực rút kiếm). Kẻ tiểu nhân trơn như mỡ, người ta ưa vì dễ hợp, nên ít ai không coi nọc độc là đường mật mà buông lòng thèm muốn thò ngón tay vào nếm. Gặp việc chỉ một mực điềm tĩnh, thong thả, thì dù rối như tơ vò cuối cùng cũng vào nề nếp. Đối đãi với người không mảy may giả dối, lừa lọc, che giấu, thì dù xảo quyệt như quỷ núi cũng tự đem lòng thành ra đáp lại. Lòng dạ ấm áp như gió xuân thì dù trong túi không có một đồng vẫn thương xót kẻ cô quạnh. Khí cốt trong như nước mùa thu thì dù nhà chỉ có bốn bức vách, rốt cuộc vẫn coi thường bậc vương công. Chiếm được phần lợi trong việc đời, ắt phải chịu thiệt từ đạo trời. Tham được cái bổ béo của mùi vị đời, ắt chuốc lấy tổn hại cho bản tính. Người bước vào đời nên xét chọn cho kỹ, chớ tham bắt chim sẻ vàng mà rơi xuống giếng sâu, chớ bỏ viên ngọc Tùy hầu (viên ngọc quý vô giá) để làm đạn bắn chim bay. Tốn nghìn vàng để kết giao với người hiền tài hào kiệt, sao bằng dốc nửa bầu thóc giúp người đói. Dựng nhà nghìn gian để đón tân khách, sao bằng sửa mấy gian nhà tranh để che chở kẻ học trò nghèo cô độc. Người can kẻ đánh nhau, nếu thuận theo mà góp thêm uy thế cho họ, thì cơn giận tự lắng. Người trị kẻ tham, nếu đáp ứng phần nào lòng muốn của họ, thì lòng ham lợi lại nhạt đi. Đó gọi là theo thế mà dẫn dắt cho có lợi, cũng là một phép quyền biến (cách xử trí linh hoạt, tạm thời) để cứu thời ứng biến. Ban ơn để mua lòng người không trọng hậu bằng báo đáp ân đức. Rửa hận không cao bằng nhịn nhục. Cầu tiếng khen không thảnh thơi bằng lánh danh. Làm bộ trái lòng không chân thật bằng giữ tiết tháo ngay thẳng. Cứu vãn việc đã hỏng như điều khiển con ngựa đến sát bờ vực, chớ dễ dàng quất thêm một roi. Mưu tính công việc sắp thành như kéo thuyền lên thác, chớ ngừng dù chỉ một mái chèo. Bậc tiền bối hiển đạt còn cười chuyện phủi mũ chờ được tiến cử (lấy tích người xưa thấy bạn làm quan liền phủi mũ, chờ bạn tiến cử mình ra làm quan), vậy chớ vội đến cửa nhà quyền quý mà kéo vạt áo xin làm môn khách. Người quen biết nhau còn nắm chuôi kiếm nghi ngờ, vậy chớ trên đường đời đem ngọc quý ném vào chỗ tối (đem của quý trao cho người không biết quý). Dương Tu (mưu sĩ đời Tam Quốc) bị Tào Tháo giết vì phô bày cái giỏi của mình. Mộ Vi Đản (nhà thư pháp đời Tam Quốc) bị Chung Do (?) đào lên vì giấu cái hay của mình. Cho nên người hiền triết thường giấu vẻ sáng để thu ánh hào quang, bậc chí nhân (người đạt đạo đến mức cao nhất) thường nhường cái đẹp cho người và đem cái tốt ra chung cùng mọi người. Người tuổi trẻ không lo không hăng hái, chỉ thường lo vì hăng hái mà thành lỗ mãng, nên phải kìm bớt lòng nóng vội. Người già dặn không lo không thận trọng, chỉ thường lo vì thận trọng mà thành rụt rè, nên phải vực dậy cái khí lười nhác. Danh vọng được giới thân sĩ (tầng lớp quan lại, người có chức tước) kính trọng, sao bằng được người nghèo hèn ca tụng đức độ. Bạn bè kéo đến từ khắp bốn biển, sao bằng ruột thịt một lòng tin nhau. Lưỡi còn mà thường thấy răng rụng, cứng mạnh rốt cuộc không thắng được mềm yếu. Cánh cửa mục mà chưa từng nghe bản lề bị mọt (vì bản lề luôn xoay chuyển), cố chấp sao bằng được tròn trịa, dung hòa.