● Tu thân (rèn sửa bản thân)
Muốn có nhân cách quý như vàng ròng, ngọc đẹp, ắt phải được tôi luyện từ trong lửa dữ. Muốn lập nên sự nghiệp lớn lao như lật trời chuyển đất, phải từng bước qua như đi trên lớp băng mỏng (tức là luôn thận trọng, dè dặt).
Chỉ một ý nghĩ sai, liền thấy trăm việc làm đều hỏng. Cho nên phải phòng giữ như người vượt biển giữ cái phao hơi, không để hở dù chỉ một lỗ kim. Muôn điều thiện đều trọn vẹn thì mới được một đời không hổ thẹn. Cho nên phải tu dưỡng như cây báu cao vút tận mây, cần nhờ nhiều cây khác chống đỡ.
Những việc làm lúc bận rộn, nên kiểm điểm trước từ lúc rảnh rỗi, thì việc làm sai lầm tự nhiên sẽ ít đi. Những ý nghĩ lúc hành động, nên giữ gìn kỹ trước từ lúc yên tĩnh, thì những ý nghĩ sai trái tự nhiên sẽ lắng xuống.
Làm việc thiện mà muốn tự đề cao để hơn người, ban ơn mà muốn cầu danh tiếng, kết thân với người, tu sửa sự nghiệp mà muốn làm cho đời kinh ngạc, giữ khí tiết mà muốn tỏ ra khác lạ để người khác chú ý, những điều ấy đều là giáo mác ẩn trong ý nghĩ thiện, là gai góc trên con đường đạo lý. Chúng dễ lẫn vào nhất và khó nhổ bỏ nhất. Phải gột sạch hết cặn bã, chặt đứt tận mầm mống, mới thấy được bản thể chân thật vốn có (cái tâm trong sáng tự nhiên của con người, chưa bị vẩn đục).
Có người coi nhẹ được giàu sang, nhưng chưa coi nhẹ được cái tâm "ta coi nhẹ giàu sang". Có người coi trọng danh dự và nghĩa lý, nhưng lại còn coi trọng cái ý nghĩ "ta coi trọng danh nghĩa". Đó là bụi trần trong cảnh sự việc chưa quét sạch, cái gợn vướng trong cảnh giới của tâm chưa quên được. Chỗ này mà nhổ bỏ không sạch, e rằng dời được hòn đá đi rồi cỏ lại mọc lên.
Chốn ồn ào rối rắm vốn là nơi làm chìm đắm chí hướng, nhưng chốn khô khan vắng lặng cũng là nơi làm tâm héo khô. Cho nên người học đạo nên đặt tâm vào chỗ sâu xa lặng lẽ để giữ yên bản thể chân thật của mình, nhưng cũng nên để tâm ý được thư thái vui vẻ để nuôi dưỡng viên cơ (sự linh hoạt, ứng biến tròn trịa, tự nhiên của tâm).
Cái sai của ngày hôm qua không được giữ lại; giữ lại thì như gốc cây đã cháy lại nảy mầm, tình cảm trần tục rốt cuộc sẽ làm vướng bận cái thú của đạo lý. Cái đúng của ngày hôm nay không được bám chấp; bám chấp thì cặn bã chưa tan hết, cái thú của đạo lý trái lại biến thành gốc rễ của dục vọng.
Lúc không có việc, hãy nghĩ xem mình có những ý nghĩ tạp nhạp, vẩn vơ không. Lúc có việc, hãy nghĩ xem mình có khí sắc thô bạo, nông nổi không. Lúc đắc ý, hãy nghĩ xem lời nói, nét mặt mình có kiêu căng không. Lúc thất ý, hãy nghĩ xem lòng mình có oán trách không. Luôn luôn kiểm điểm như vậy, đến khi những điều ấy từ nhiều thành ít, từ có thành không, đó mới là chỗ then chốt thật sự của việc học.
Kẻ sĩ (người có học, có chí) có tấm lòng chân thật trăm lần vấp ngã vẫn không lùi bước, mới có được khả năng ứng dụng kỳ diệu, gặp muôn biến đổi vẫn không cùng đường. Lập sự nghiệp, dựng công lao thì việc gì cũng phải đặt chân từ chỗ thực tế; nếu hơi ham danh tiếng thì sẽ thành quả giả. Giảng đạo, tu đức thì ý nghĩ nào cũng phải đặt nền từ chỗ trống rỗng, không vụ lợi; nếu hơi tính toán công hiệu thì sẽ rơi vào tình cảm trần tục.
Thân không nên bận rộn quá, nhưng bận rộn vào lúc nhàn rỗi thì cũng có thể răn được thói lười biếng. Tâm không được buông thả, nhưng buông lỏng sau khi đã thu giữ được nó thì cũng có thể làm cho thiên cơ (sức sống tự nhiên, linh động trời phú trong lòng người) được thư thái, phấn chấn.
Chuông trống bên trong rỗng, vì có tiếng vang nên chuốc lấy sự gõ đánh. Hươu nai tính vốn tự do, vì được người nuôi nên phải chịu trói buộc. Đủ thấy danh tiếng là gốc rễ chuốc lấy tai họa, ham muốn là cái mối làm tán loạn chí hướng. Người học đạo không thể không ra sức quét sạch chúng.
Một ý niệm luôn tỉnh táo, mới tránh được cung thần tên quỷ (những tai họa vô hình). Một hạt bụi nhỏ cũng không vướng, mới gỡ được lưới đất lưới trời (sự trói buộc, trừng phạt không thoát được).
Một chút lòng không nỡ (lòng thương xót) là mầm gốc làm cho dân sống, muôn vật sinh sôi. Một phần khí tiết không chịu làm điều sai là cột đá chống đỡ trời đất. Cho nên người quân tử (người có đạo đức) đối với một con sâu, con kiến cũng không nỡ làm tổn hại; một sợi tơ, sợi chỉ cũng không cho phép mình tham lấy. Như thế thì có thể (?) vì muôn vật mà xác lập mệnh sống, vì trời đất mà xác lập cái tâm (tức là giữ gìn sự sống và đạo lý cho cả thế gian).
Gạt bỏ bụi trần của thế gian thì trong lòng tự nhiên không còn lúc nóng như lửa đốt, lúc run sợ như đi trên băng (?). Tiêu trừ được tính hẹp hòi, keo kiệt trong lòng thì trước mắt lúc nào cũng có trăng sáng đến, gió mát về.
Người học đạo lúc động và lúc tĩnh giữ gìn khác nhau, lúc ồn ào và lúc vắng lặng hứng thú khác nhau, ấy là do sự rèn luyện chưa thuần thục, tâm thần còn lẫn lộn mà thôi. Phải giữ gìn và nuôi dưỡng tâm, sao cho giữa mây đứng nước lặng vẫn có cảnh diều bay cá nhảy (hình ảnh trong Kinh Thi, chỉ sức sống tự nhiên, sinh động của vạn vật); giữa nơi gió cuồng mưa dữ vẫn có quang cảnh sóng yên biển lặng. Như vậy mới thấy được cái diệu của việc giữ tâm trong cái Một, hòa đồng với mọi biến hóa (tức là động hay tĩnh đều như nhau).
Tâm là một viên ngọc sáng. Bị dục vọng về vật chất che lấp thì như viên ngọc sáng lẫn bùn cát, rửa đi còn dễ. Bị tình cảm và tri thức gán ghép bám vào thì như viên ngọc sáng được trang sức bằng bạc vàng, rửa đi khó nhất. Cho nên người học đạo không lo bệnh dơ bẩn, mà lo cái bệnh "ưa sạch" khó chữa; không sợ sự chướng (chướng ngại do phiền não, dục vọng gây ra khiến tâm không sáng), mà sợ lý chướng (chướng ngại do bám chấp vào hiểu biết, đạo lý của chính mình) khó trừ.
Cái "ta" là thân xác phải nhìn cho thấu suốt, thì mọi thứ đều là không, lòng luôn trống rỗng; lòng trống rỗng thì nghĩa lý sẽ đến cư ngụ. Cái "ta" là tính mệnh (bản tính chân thật trời phú cho con người) phải nhận cho đúng, thì muôn lẽ đều đầy đủ, lòng luôn đầy đặn; lòng đầy đặn thì dục vọng vật chất không lọt vào được.
Trên mặt phải bóc đi mười lớp vỏ cứng, mặt mày mới không đáng ghét. Trong lòng phải gột đi mấy đấu bụi, lời nói mới thấy có ý vị.
Giữ trọn được cái vốn có của tâm thì mới có thể nói đến chuyện hiểu thấu tâm. Làm trọn được đạo thường của thế gian thì mới đáng bàn đến chuyện xuất thế (thoát khỏi đời tục, vượt lên trên thế gian).
Nếu ta thật là lò lửa lớn, xưởng đúc lớn, thì lo gì vàng cứng sắt cùn không nung chảy được. Nếu ta thật là biển cả sông dài, thì lo gì dòng nước tràn lan, mương rãnh dơ bẩn không dung chứa được.
Ban ngày lừa dối người, khó thoát được quả báo của quỷ thần trong đêm thanh vắng. Thời tuổi trẻ mà bỏ mất chí hướng, chỉ để lại nỗi buồn đau lúc bạc đầu.
Lấy cái lòng tích góp của cải mà tích góp học vấn, lấy cái ý cầu công danh mà cầu đạo đức, lấy cái lòng yêu vợ con mà yêu cha mẹ, lấy cái kế giữ chức tước mà giữ nước nhà; rời chỗ này sang chỗ kia, ý nghĩ chỉ cách nhau một mảy may, nhưng thoát khỏi phàm tục mà bước vào cõi thánh, thì nhân cách đã cách nhau xa như sao trên trời với vực sâu. Sao người ta không mạnh mẽ chuyển ý nghĩ đi!
Lập nền cho trăm điều phúc, chỉ ở một ý niệm hiền từ. Mở cửa cho muôn điều thiện, không gì bằng tấm lòng biết khiêm nhường, tự nhún mình.
Lấp được con đường dục vọng vật chất, mới có thể mở cánh cửa đạo nghĩa. Trút được gánh trần tục khỏi vai, mới có thể gánh vác gánh nặng của thánh hiền.
Bao dung được những thiên lệch riêng tư trong tính tình người khác, đó chính là một học vấn lớn. Xóa được những hiềm khích (?) trong gia đình, mới là trồng được sen trong lửa (hình ảnh nhà Phật, chỉ việc rất khó mà làm được, hiếm có).
Lẽ của sự việc nhờ lời người khác mà hiểu ra, thì có lúc hiểu rồi lại còn mê; rốt cuộc không bằng tự mình hiểu ra thì rõ ràng sáng suốt. Hứng thú do cảnh bên ngoài mà có, thì có được rồi lại còn mất; rốt cuộc không bằng tự mình có được thì an nhiên thư thái.
Chỗ chung giống nhau của tình cảm chính là tính (bản tính trời phú cho con người); bỏ tình cảm thì không thấy được tính. Chỗ công bằng chung của ham muốn chính là lý (lẽ phải của trời đất); bỏ ham muốn thì không làm sáng tỏ được lý. Cho nên người quân tử không thể diệt bỏ tình cảm, chỉ cốt làm cho tình cảm được bình hòa mà thôi; không thể dứt bỏ ham muốn, chỉ mong ít ham muốn mà thôi.
Muốn gặp biến cố mà không hốt hoảng vội vàng, thì lúc bình thường phải giữ cho từng ý nghĩ được vững vàng. Muốn lúc lâm chung mà không tham luyến, thì lúc còn sống phải coi nhẹ mọi việc.
Một ý nghĩ sai lầm đủ làm mất hết điều thiện cả đời. Cả đời kiểm điểm, răn giữ cũng khó che được lỗi của một việc.
Từ trên gối chiếu lúc canh năm (khoảng 3 đến 5 giờ sáng, lúc trời sắp sáng) mà xét kỹ bản thể của tâm, khi khí chưa động, tình chưa nảy, mới thấy được bộ mặt vốn có. Trong ba bữa ăn hằng ngày mà rèn cho quen mùi vị cuộc đời, món đậm không mừng, món nhạt không chán, mới là công phu thiết thực.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video