Lời tựa sách "Cát Hồng Trửu hậu bị cấp phương" (sách bài thuốc của Cát Hồng, "để sau khuỷu tay" tức mang theo bên mình, phòng lúc cấp cứu)
Nghề thuốc có phương (bài thuốc) là chuyện từ xưa. Từ xưa đến nay, người soạn sách bài thuốc có đến hàng mấy chục, mấy trăm nhà. Số bài thuốc hầu như không đếm xuể, sách vở mênh mông. Nếu không có thầy thuốc giỏi thì biết theo đâu? Huống chi ở làng nghèo, đất xa, có bệnh mà không có thầy, có phương mà không có thuốc, người thoát được cảnh chết non thật hiếm hoi.
Cát Trĩ Xuyên ở Đan Dương (tức Cát Hồng, tên chữ là Trĩ Xuyên, người Đan Dương) xét kỹ học thuyết của các nhà thuốc xưa nay. Ông chọn những phương đã thử nghiệm, gọn gàng, thuốc dễ kiếm, cách đo phân tấc (đơn vị đo chiều dài, mười phân là một tấc) khi châm cứu (châm: dùng kim đâm vào huyệt trên thân; cứu: đốt ngải hơ trên huyệt) dễ hiểu, chắc chắn cứu được người khỏi chết, rồi làm thành sách "Trửu hậu bị cấp phương". Người có bệnh có được sách này thì dù không có Hàn Bá Hưu (người đời Hán, bán thuốc ở chợ, không bao giờ nói thách) nhà vẫn có thuốc, dù không có Phong Quân Đạt (người đời Hán, giỏi nghề thuốc) thì ai cũng làm thầy thuốc được. Dùng sách để phòng lúc cấp cứu thật là thích hợp.
Đào Hoằng Cảnh ở Hoa Dương nói: "Sách của họ Cát lợi cho đời thật nhiều, nhưng lưu hành đã lâu nên không khỏi có chỗ sai lầm." Ông bèn soạn sách "Bách nhất phương" (một trăm lẻ một bài thuốc), chép nối vào sau sách "Bị cấp". Chỗ sai thì sửa, chỗ thiếu thì bổ, lại kèm theo các phép bào chế, cách uống dùng, tỉ mỉ đầy đủ. Ông còn chia bệnh làm ba mục: bệnh bên trong, bệnh phát ra ngoài, và bệnh do vật khác gây hại. Như vậy không phải tốn công tìm, mở sách ra là thấy bệnh, dùng để phòng lúc cấp cứu càng thích hợp.
Ai cũng biết hai ông Cát, Đào là bậc có đạo, việc học không gì không thấu, nghề thuật không gì không thông. Thế mà hai ông vẫn phải mất nhiều năm mới làm xong tập này, vì mỗi phương, mỗi lời bàn đều đã thử rồi mới chép, chứ không chỉ chọn cái giản dị mà thôi. Nếu nhà nào cũng để một bộ thì gặp bệnh sẽ tìm được phương, mà phương ắt chữa khỏi bệnh. Cũng như vào hàng của Biện Hòa (người nước Sở thời xưa, giỏi nhận biết ngọc) thì món nào cũng là ngọc đẹp, vào chuồng của Bá Lạc (người thời Xuân Thu, giỏi xem ngựa) thì con nào cũng là ngựa hay. Há có thể vì sách dễ dùng mà xem thường được sao?
Lời tựa của chính họ Cát nói: "Người ta nếu tin theo thì có thể tránh được cảnh chết non, chết oan." Ý ông có thể thấy rõ. Từ khi trời đất biến đổi lớn, sách này bị chìm mất, gần như không còn. Thỉnh thoảng còn sót một bản thì người ta [giấu đi] (?) giữ làm của quý riêng, đâu phải ý vốn có của người làm ra phương.
Ông Ô, quan liên soái (chức quan đứng đầu một vùng gồm nhiều châu), xưa nay hay đau ốm. Ngoài lúc làm quan và học hành, ông để tâm vào thuốc thang. Trước kia ông làm Án sát (chức quan xét hỏi việc hình ngục, giám sát quan lại) đạo Hà Nam Bắc, có được sách này ở nhà họ Quách ở Bình Hương. Bố vợ họ Quách có được sách từ dịch đình (khu nhà trong cung cấm, nơi cung nữ ở) ở Biện Kinh (kinh đô cũ, nay là Khai Phong). Trong lúc biến loạn, ông ấy giữ sách như giữ mạng mình, chưa từng tùy tiện đưa cho ai xem. Đến nay sách mới được đưa ra, ấy là ý trời. Ông Ô sai đem khắc in, thúc cho mau xong, chỉ sợ người bệnh thấy phương quá muộn.
Tuy vậy, sách thuốc được hiện ra hay bị chìm khuất thì sự sống chết, vui buồn của người ta gắn liền vào đó. Sách xuất hiện là có thời của nó, nhưng nỗi xót thương đau đáu, gấp gáp đến thế, là do tấm lòng không nỡ nhìn người khác chịu khổ. Có tấm lòng không nỡ nhìn người chịu khổ thì mới có cách cai trị không nỡ để người chịu khổ. Vậy lòng thương dân của ông há chỉ ở một quyển sách thuốc thôi sao? Sách thuốc này ra đời chính là chỗ lòng nhân ấy bộc lộ. Nhân được giao viết lời tựa, tôi ghi lại đầu đuôi để báo cho những người chưa biết.
Năm Bính Tý, niên hiệu Chí Nguyên (năm 1276), tháng cuối mùa thu, Đoạn Thành Dĩ ở Tắc Đình đề.
Lời tựa sách "Cát Hồng Trửu hậu bị cấp phương"
(Còn gọi là "Trửu hậu tốt cứu phương", tức sách bài thuốc mang theo bên mình để cứu bệnh gấp; Ẩn cư, tức Đào Hoằng Cảnh, lại gọi là "Bách nhất phương")
Bão Phác Tử (tên hiệu của Cát Hồng), Cát Trĩ Xuyên ở Đan Dương, nói: Tôi đã đọc khắp các sách cổ. Lúc rảnh việc viết sách, tôi kiêm học thuật số (các môn như bói toán, chiêm nghiệm, nghề thuốc). Tôi đã xem các sách thuốc bí truyền như "Kim quỹ", "Lục trật", "Hoàng tố" của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán), Nguyên Hóa (Hoa Đà, danh y cuối Hán), họ Lưu, họ Đới, gần một nghìn quyển. Tôi lo vì chúng lẫn lộn, rườm rà, lúc cần tìm thì khó thấy. Vì thế tôi đi khắp chín châu đất Hoa Hạ (đất Trung Hoa), thu nhặt những phương lạ, lượm những phương bị sót, chọn lọc gom lại, xếp theo từng loại, chia ra bệnh gấp và bệnh thong thả, phương dễ và phương giản, cả thảy trăm quyển, đặt tên là "Ngọc hàm" (hộp ngọc).
Nhưng không có của cải thì không chép hết được. Tôi lại thấy các nhà họ Chu, họ Cam, họ Đường, họ Nguyễn, mỗi nhà đều soạn sách phòng cấp cứu. Song sách của họ đã không nói hết các chứng bệnh, lại dùng nhiều thuốc quý, nhà nghèo ở chốn quê làm sao sắm ngay được? Họ lại bảo người ta dùng kim châm. Nếu không phải người đã học kỹ sách thuốc, vốn biết minh đường lưu chú (minh đường: hình vẽ chỉ vị trí các huyệt trên thân người; lưu chú: đường khí huyết chảy và dồn tụ trong thân), thì đến vinh vệ (vinh: khí chạy trong mạch để nuôi dưỡng thân thể; vệ: khí chạy ngoài mạch để che chở thân thể) trong người mình còn không biết ở đâu, sao dùng kim mà chữa được! Như thế chẳng khác gì bắt vịt, nhạn vồ chụp, bắt bò, dê cắn xé (bắt làm việc trái với khả năng của mình). Dù có phương cũng không tránh khỏi bị hại.
Nay tôi chọn những điều cốt yếu, gọn gàng, làm thành ba quyển "Trửu hậu cứu tốt" (sách mang theo bên mình để cứu bệnh gấp). Phần nhiều là thuốc dễ kiếm, những thứ bất đắc dĩ phải mua cũng đều rẻ, cây cỏ, khoáng thạch chỗ nào cũng có. Tôi lại thêm phép cứu, nhưng chỉ nói khoảng cách bao nhiêu phân tấc, không gọi tên huyệt. Người thường đọc là hiểu cách dùng. Có khi chẳng cần ra khỏi rào giậu nhà mình, ngoảnh nhìn quanh là đủ thuốc.
Nếu tin theo được thì có thể tránh được tai họa bất ngờ! Người đời mắc thói quý cái ở xa mà coi rẻ cái ở gần, cho xưa là đúng mà nay là sai. Tôi e họ thấy phương này không mang tên Hoàng Đế (vua thời thượng cổ, được coi là ông tổ nghề thuốc), Thương Công (Thuần Vu Ý, danh y đời Hán), Hòa (thầy thuốc Hòa nước Tần), Thước (Biển Thước, danh y thời Chiến Quốc), Du Phụ (danh y thời Hoàng Đế) thì không chịu dùng. Như thế thì làm sao ép được?
Lời tựa sách "Bổ khuyết Trửu hậu bách nhất phương" (bổ sung chỗ thiếu cho sách Trửu hậu, thành một trăm lẻ một bài) của Hoa Dương ẩn cư (tức Đào Hoằng Cảnh)
Năm Canh Thìn, Ẩn cư nói: Tôi ở ẩn trong núi sâu đã gần mười năm. Tuy thường làm việc thiện, gây dựng phúc đức, nhưng phần nhiều chỉ là việc giúp nhất thời. Muốn truyền phương thuốc xa đến đời sau thì không gì bằng soạn sách. Tôi thấy sách "Trửu hậu cứu tốt" của họ Cát rất đáng để dựa vào đó mà nghĩ rộng thêm. Cái lo lớn nhất của người sống không gì gấp bằng bệnh tật. Có bệnh mà không chữa thì như cứu lửa mà không dùng nước.
Nay quanh kinh thành thì thầy thuốc dễ tìm, ra ngoài thành đã khó gặp. Huống chi ở thôn nghèo, đồng xa, núi thẳm, bến vắng, người chết oan, chết non sao kể xiết? Sách phương thuật thì quyển trục (?) nhiều mà vô ích, giúp người được rất ít, muốn mở ra đọc thì rối trí đủ đường. Sách này của Bão Phác thật có ích sâu xa. Nhưng sách vẫn còn chỗ thiếu sót, nên tôi sưu tập thêm để bổ sung, cả thảy một trăm lẻ một bài, dùng chữ đỏ để phân biệt, gọi là "Trửu hậu bách nhất phương". Với các bệnh lặt vặt chữa bằng phương đơn giản thì đại để đã đủ khắp.
Xưa Ứng Cừ làm thơ "Bách nhất" để răn lòng dạ, nết na. Nay tôi soạn sách này là muốn giữ gìn, giúp đỡ thân mình. Vả lại, kinh Phật nói người ta do tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió) hợp thành thân, mỗi đại có một trăm lẻ một bệnh. Cho nên rất nên tự suy nghĩ. Trên từ người học rộng, dưới đến dân thường, ai cũng nên chép lại mà nghiên cứu cho thấu.
Tôi lại soạn riêng sách "Hiệu nghiệm phương" năm quyển, bàn đủ các chứng bệnh, chỉ theo vị thuốc mà biến đổi linh hoạt. Nhưng đó đều là những phép chữa lớn, không phải thứ người ở nơi nghèo khó cần đến. Còn các nhà cao cửa rộng thì cũng nên xem xét. Lời tựa của họ Cát nói sách có thể dùng cho nhà nghèo ở chốn quê, nhưng thật ra không chỉ như vậy.
Nay các vị quan lại, quân tử, nếu thường ở nhàn rỗi thì mới có thể giở sách thuốc ra xem. Nhưng có khi đi làm quan ở nơi xa, vâng mệnh đi đường dài; có khi trực đêm ở cửa cung, sáng tối cách biệt với bên ngoài; có khi gấp ra trận, cửa thành canh giữ rất nghiêm. Chợt gặp bệnh bất ngờ thì chỉ biết khoanh tay nhìn nhau. Sao bằng lấy sách này trong túi, trong tráp ra, thì đến người tầm thường, kẻ hầu hạ cũng thành thầy thuốc. Cho nên tôi bàn đủ về chứng hậu (các dấu hiệu, biểu hiện của bệnh), để người đọc hiểu rõ, không vướng mắc, mở ra là nắm được điều mục, không đến nỗi sai lệch.
Xét phương cũ của họ Cát đến nay đã khoảng hai trăm năm, truyền khắp trong nước, người nhờ đó mà được cứu thật nhiều. Nay tôi lại làm cho nó đầy đủ mà gọn, mong sách cũng truyền được nghìn năm, há chỉ để giữ thân mình thôi sao!
Phương cũ cả thảy có tám mươi sáu bài. Xét thấy bốn bài về rắn cắn, hai bài về chó cắn không cần đặt đề mục riêng. Họng và lưỡi cũng không phải hai chỗ khác nhau. Bài về vào mồ mả, ngự khí (?) không đáng đặt tên riêng. Mục "chữa bệnh lặt vặt" vốn vẫn thuộc các loại bệnh, gượng tách riêng ra thì lại sai thể lệ. Nay tôi ghép lại thành bảy mươi chín bài, đối chiếu kỹ với nguyên văn thì không hề bớt đi chút nào. Tôi lại thêm hai mươi hai bài: có bài nhân một việc của họ Cát mà mở rộng thành thiên, có bài bổ sung chỗ họ Cát bỏ sót, theo lối văn của ông mà soạn thêm, đều chép đủ ở sau.
Xem xét kỹ thì thấy thứ tự sắp xếp các bệnh trước đây không theo loại. Đến nỗi bệnh lao phục (bệnh tái phát do làm lụng mệt nhọc sau khi vừa khỏi) lại đặt trước thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ bên ngoài, gây sốt), hoắc loạn (bệnh nôn mửa, tiêu chảy dữ dội cùng lúc) lại đặt sau bệnh tai mắt, còn việc âm dịch (bệnh lây sang người giao hợp với người vừa khỏi thương hàn) lại nằm trong mục chữa bệnh lặt vặt. Đề mục và tên thiên cũng không hoàn toàn khớp nhau, lúc gấp khó tìm. Nay tôi sắp xếp lại thứ tự, mong cho rõ ràng, dễ hiểu.
Còn các bệnh như giải tán (bệnh phát ra do uống thuốc khoáng thạch "hàn thực tán" mà người quyền quý thời ấy hay dùng), cước nhược (chân yếu, tê, phù), hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày), khát lỵ (?) (bệnh khát nước nhiều và bệnh kiết lỵ), phát bối (nhọt độc mọc ở lưng), ẩu huyết (nôn ra máu), phần nhiều là bệnh của người sang giàu. Còn thương hàn, trúng phong (bệnh đột ngột ngã quỵ, méo miệng, liệt người), việc xem xét chẩn đoán khó phân biệt nhất, đều phải dựa vào mạch, người tầm thường sao xét nổi? Các phương chép ở đây đều rõ ràng dùng được, chỉ cần theo đúng phép mà chữa, đừng làm trái.
Về ung thư (nhọt độc, ung là nhọt nổi ở nông, thư là nhọt ăn sâu) và kim sang (vết thương do dao, kiếm, binh khí), hình dạng biến đổi rất nhiều, nếu không có đủ phương thì khó trừ tận gốc. Bệnh của phụ nữ, bệnh của trẻ em, cùng những phương pháp chữa bệnh khó cũng không ít, nên cũng chép những điều cốt yếu. Các phương này đều là chọn lấy chỗ then chốt: hoặc do danh y ghi lại, hoặc truyền qua nhiều đời là hay, hoặc nghe rộng biết có hiệu nghiệm, hoặc chính mình dùng thấy công hiệu. Vì vậy không (?) ghi riêng lời "bí truyền" cho từng bài, để tránh văn rườm rà.
Việc dùng thuốc có phép tắc cũ, cũng không cần việc nào cũng giảng giải. Nay đặt chung một lệ định để làm chuẩn chung.
Phàm uống thuốc mà không nói uống trước bữa ăn thì đều uống trước bữa. Thuốc nào nên uống sau bữa thì đã tự ghi riêng.
Phàm uống thang (thuốc sắc) mà nói chia ba lần uống hay hai lần uống thì phải xét (?) nguồn gốc bệnh nặng nhẹ, lúc thưa lúc mau, cốt sao cho sức thuốc nối tiếp nhau. Thuốc độc, thuốc xổ đều phải uống lúc bụng đói. Giữa các lần uống thuốc bổ, thuốc tả (thuốc trừ bỏ cái xấu ra khỏi người) thì có thể ăn cháo.
Phàm thuốc tán (thuốc bột) uống ngày ba lần thì nên uống vào buổi sáng, buổi trưa và buổi tối. Nếu uống bốn, năm lần thì trong một ngày chia đều theo giờ.
Phàm uống thuốc hoàn (thuốc viên) và thuốc tán mà không nói uống với rượu, nước lã hay nước cơm thì phương gốc vốn như thế. Nếu chỗ khác nói dùng rượu, nước lã, nước cơm thì có nghĩa là có thể dùng cả ba thứ đó để uống thuốc.
Phàm nói "phân đẳng" (các vị lượng bằng nhau) thì đều là thuốc hoàn, thuốc tán. Tùy bệnh nặng nhẹ mà dùng, nhiều ít không nhất định. Dù ba vị hay năm vị, số thù số lạng (thù: đơn vị trọng lượng rất nhỏ, hai mươi bốn thù là một lạng) đều chia đều nhau.
Phàm nói thuốc hoàn, thuốc tán bao nhiêu phân, bao nhiêu lạng là chỉ tỉ lệ nên nhiều nên ít giữa các vị thuốc, chứ không phải chỉ dùng đúng bấy nhiêu. Giả như mỗi ngày uống ba phương thốn chủy (cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc dùng để đong thuốc bột), uống đến khi khỏi thì thôi, thì cũng chỉ hết ba, năm lạng thuốc mà thôi.
Phàm nói "mạt chi" (tán bột) là giã và rây theo đúng phép. Nói "phủ trớ" thì đều là thái nhỏ. Phàm nói nấu thang lấy ba thăng (thăng: đơn vị đo dung tích), chia ba lần uống thì đều vắt bỏ bã rồi mới đong lường.
Về chữ viết trong phương: phân của chim thú viết bằng chữ "thỉ", nước tiểu viết bằng chữ "nịch", chuột đực cũng viết là "hùng thử", chữ "khô" viết bằng chữ "can" (?).
Phàm nói "tiền chủy" (đong bằng đồng tiền) thì lấy đồng tiền lớn xúc đầy mặt. Nếu nói "bán tiền" (nửa đồng tiền) thì dùng một đồng tiền xúc lấy một bên. Đều dùng đồng tiền ngũ thù (đồng tiền nặng năm thù). Phương thốn chủy thì dùng cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà xúc. Đao khuê (một lượng thuốc rất nhỏ) thì lượng bằng hai hạt đậu lớn.
Về các phép bào (vùi vào tro nóng hoặc nướng cho nứt vỏ), ngao (sao khô trên chảo), chích (nướng trên lửa), rửa để chế các vị thuốc: Phàm dùng bán hạ đều rửa bằng nước nóng năm, sáu lần cho hết nhớt. Phụ tử, ô đầu thì bào, bỏ vỏ; khi nào dùng sống thì phương sẽ nói rõ. Phàn thạch thì sao cho hết nước. Hạt tiêu đều sao cho ra dầu. Mạch môn đông đều bỏ lõi. Thuốc hoàn, tán dùng keo thì đều nướng. Ba đậu đều bỏ lõi và vỏ, rồi sao; khi nào dùng sống thì sẽ nói rõ. Hạnh nhân bỏ đầu nhọn và vỏ, rồi sao; khi nào dùng sống thì nói rõ. Đình lịch đều sao. Tạo giác bỏ vỏ và hạt. Lê lô, chỉ xác, cam thảo đều nướng. Đại táo, chi tử thì bẻ vỡ. Các loại như ba đậu, đào nhân, hạnh nhân đều nghiền giã riêng cho nhuyễn như cao rồi mới trộn với các vị khác. Các loại sừng đều cạo thành vụn. Ma hoàng đều bỏ đốt.
Phàm trong thang có dùng mang tiêu, a giao, di đường (mạch nha) thì đều vắt bỏ bã thuốc trước, rồi mới cho các thứ ấy vào thang, nấu nhỏ lửa thêm cho tan. Hồng tuyết, phác tiêu cũng theo cách đó mà cho vào thuốc. Dùng ma hoàng thì bỏ đốt, nấu trước cho sôi ba, năm dạo, hớt bỏ bọt rồi mới cho các vị khác vào.
Các phép như trên đều đã chép đủ trong quyển thượng của sách bản thảo (sách về các vị thuốc) do tôi soạn. Người nay có sách "Trửu hậu bách nhất phương" chưa chắc đã được thấy sách bản thảo ấy, nên tôi lại chép những thứ dùng trong phương vào đây. Việc này nếu không để tâm vào nghề thuốc thì không thể biết hết, như vậy làm sao tránh khỏi lệch lạc, sai lầm?
Xét ra bệnh tuy có nghìn loại, nhưng đại lược chỉ có ba loại. Một là tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể như tim, gan, dạ dày…) và kinh lạc (hệ thống đường dẫn khí huyết khắp thân) bị tà khí (khí độc hại từ bên ngoài xâm nhập) mà sinh bệnh. Hai là bệnh ở tứ chi và cửu khiếu (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn và lỗ tiểu), trong ngoài liên quan với nhau (tức bệnh phát ra bên ngoài). Ba là do vật khác bất ngờ gây hại. Ba loại này nay đều xếp theo loại mà phân biệt, cốt để lúc vội vàng tìm tra cho dễ. Nay lấy bệnh bên trong làm quyển thượng, bệnh phát ra ngoài làm quyển trung, bệnh do vật khác gây hại làm quyển hạ, xếp đủ như sau.
Quyển thượng gồm ba mươi lăm bài, chữa bệnh bên trong.
Quyển trung gồm ba mươi lăm bài, chữa bệnh phát ra bên ngoài.
Quyển hạ gồm ba mươi mốt bài, chữa bệnh do vật khác gây khổ.
Lời tựa viết nối theo lời tựa xưa, của người ở núi Lộc Minh
Xem trong phương xưa, lượng các vị thuốc và khoảng cách phân tấc của huyệt cứu không giống với ngày nay, có lẽ vì thân thể người xưa và người nay lớn nhỏ có khác, tạng phủ, huyết mạch cũng có chênh lệch. Xin cứ tùy ý mà cân nhắc lượng thuốc. Lời tựa xưa đã nói rõ: lấy lượng uống nhiều hay ít mà phối hợp, hoặc lấy một phân làm một lạng, hoặc lấy hai thù làm một lạng, lấy một chén thay cho một thăng là được.
Ví như phương "Tử hoàn" ở cuối quyển trung: đại giả, xích thạch chi mỗi thứ một lạng, ba đậu bốn mươi hạt, hạnh nhân năm mươi hạt. Trẻ nhỏ uống một viên bằng hạt vừng, trẻ trăm ngày tuổi uống một viên bằng hạt đậu nhỏ mà còn là nhiều. Nếu mỗi lạng đổi thành hai thù bốn lụy (lụy: đơn vị trọng lượng rất nhỏ), ba đậu bốn hạt, hạnh nhân năm hạt, thì cũng đủ chữa cho hàng chục đứa trẻ. Những trường hợp khác cũng theo loại này.
Khoảng cách phân tấc khi cứu thì lấy đốt giữa ngón tay giữa bên trái hay bên phải của chính người bệnh làm chuẩn là được. Còn những vị thuốc có tính độc, mạnh như sói hổ, dùng là để cứu gấp tính mạng. Nếu gặp lúc ngộ độc phát ra gấp thì đào đất làm một cái hố nhỏ, đổ nước vào cho đầy, khuấy kỹ, để lắng một chút, rồi uống nước ấy thì tự giải độc. Thứ nước này gọi là địa tương (nước bùn đất lắng trong). Tôi đặc biệt thêm lời này vào sau phần đề mục.
Lời tựa sách "Phụ quảng Trửu hậu phương" (sách Trửu hậu phương có phụ thêm, mở rộng)
Xưa Y Doãn (tướng hiền đầu đời Thương) soạn sách bàn về thang dịch (thuốc sắc), Chu Công (người đặt ra lễ chế đầu đời Chu) đặt các chức quan y sư (quan coi việc thuốc men), đều là để cứu chữa bệnh tật cho dân, khiến dân được sống trọn vẹn, hưởng hết tuổi trời. Vậy thì bề tôi hiền thời xưa yêu vua và yêu lan đến dân, không chỉ lo cho người sống được yên ổn mà thôi. Người ta có bệnh, nếu ngồi nhìn họ nguy khốn đau khổ mà không có cách cứu chữa thì lòng cũng không nỡ.
Kính nghĩ: nhà nước nhận mệnh trời, thống nhất bốn biển. Nhà vua lấy lòng nhân che chở thiên hạ, nhẹ thuế, bớt lao dịch, giản luật, giảm hình phạt, xóa nợ đọng, vỗ về phương xa, chuyên lấy đức mà nuôi dân. Cho nên bề tôi bên dưới vâng theo cũng không ai không lấy việc thấu hiểu ý nước, thương yêu dân làm lòng mình. Các vị đại thần trong ngoài triều đình cùng hợp sức phò giúp, để cùng giữ vững cơ nghiệp trời ban lâu dài mãi mãi, mà lúc này tấm lòng ấy lại càng tha thiết hơn.
Dân trải qua binh lửa, nay được thấy thái bình. Biên giới yên ổn, trộm cướp dứt hẳn, nên người ta không còn lo chết vì gươm giáo. Hình phạt trong sạch, ngục tù trống không, nên người ta không còn lo chết trong gông cùm. Mùa màng được, của cải tích trữ nhiều, nên người ta không còn lo chết đói nơi khe rãnh. Điều còn đáng lo chỉ là dân có bệnh tật, chết non, thương tổn mà thôi. Nghĩ cách cứu giúp việc ấy, há chẳng phải nằm ở sách thuốc sao?
Nhưng sách thuốc lưu hành ở đời thì nhiều lắm, sách lớn tập rộng, thuốc lạ đủ loại, đến danh y và nhà quyền quý có khi cũng không thông hết, không sắm đủ ngay được, huống chi đem dùng cho dân thường! Vì thế hành tỉnh (cơ quan cai quản một vùng lớn) tìm được bản tốt của sách "Trửu hậu phương" in trong khoảng niên hiệu Can Thống (?). Đó chính là sách mà Cát Hồng nói: thuốc đều dùng riêng từng vị, cách chữa thẳng, dễ, gọn mà đã nghiệm. Ở bên rào, bên bờ ruộng, ngoảnh nhìn đâu cũng là thuốc. Nhà có phương này thì có thể không cần thầy thuốc.
Sách ấy qua Đào ẩn cư sửa chữa, bổ sung lại càng hoàn chỉnh. Sau lại có sách "Chứng loại bản thảo" của Đường Thận Vi; các phương kèm theo trong đó đều thấy rộng, chọn tinh, thiết thực cho việc cứu chữa. Nhưng sách ấy rất nhiều quyển, nặng nề, vả lại phương chép theo từng vị thuốc nên lúc gấp khó tra dùng. Vì thế lại trích chép các phương ấy, chia theo từng loại, phụ vào dưới từng chứng bệnh trong sách Trửu hậu, đặt tên là "Phụ quảng Trửu hậu phương". Rồi giao xuống Quốc tử giám (cơ quan giáo dục cao nhất của nhà nước) khiến hiệu đính, sắp xếp lại, viết lời tựa và cho in ra.
Phương tuy gọn mà bao quát được nhiều bệnh, thuốc phần nhiều dễ tìm mà hiệu quả sâu xa. Sách sẽ khiến nhà nào cũng tự chữa bệnh được, người không chết non, chết oan, để cứu giúp khắp dân này cho được sống yên lành, sống lâu, và để mở rộng ân đức ban phát rộng khắp, thương yêu muôn vật của nhà nước. Cái lợi ấy há phải là giúp ích nhỏ sao!
Năm Hoàng Thống thứ tư (năm 1144), tháng mười, ngày Mậu Tý, Nho lâm lang (một bậc hàm quan văn), Bác sĩ Quốc tử giám ở Biện Kinh (chức quan dạy học ở Quốc tử giám) là Dương Dụng Đạo kính cẩn viết lời tựa.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video