Quyển một
Thiên thứ nhất: Các bài thuốc cứu người đột tử do trúng ác (trúng ác: bị khí độc tà ác xâm phạm thình lình, ngã vật ra bất tỉnh như chết)
Cứu người đột tử: có người trước đó đã đau ốm, có người vẫn ở nhà, nằm ngủ như thường, bỗng chốc tắt thở. Đó đều là chết do bị tà khí xâm phạm. Các bài cứu như sau.
Một bài: lấy lõi non màu vàng của cây hành đâm vào mũi, nam bên trái, nữ bên phải, đưa vào bảy tám tấc (tấc: đơn vị đo chiều dài, thời ấy khoảng 2,3–2,4 cm). Nếu làm máu trong mắt chảy ra thì tốt. Phép của Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) cũng như vậy. Phép này có trong điều thổi tai ở phía sau. Có lẽ ở đây Cát Hồng (tác giả sách) nói là thổi mũi, nên tách riêng thành một phép (?).
Lại một bài: cho hai người lấy áo bịt kín quanh miệng mình rồi thổi vào hai tai người bệnh, mệt thì đổi người; cũng có thể dùng ống mà thổi. Đồng thời đỡ vai người bệnh. Người thổi nghiêng mình tránh ra xa, đừng cúi sát lên trên người chết.
Lại một bài: lấy cọng hành đâm vào tai. Trong tai, trong mũi chảy máu thì đừng lấy làm lạ; không có máu thì khó chữa. Có máu là dấu hiệu còn sống. Lúc ấy nên nâng hai tay người bệnh lên rồi bỗng buông ra; chốc lát người chết tự sẽ giơ tay níu lấy người, kêu đau thì thôi. Nam đâm lỗ mũi trái, nữ đâm lỗ mũi phải, cho vào hơn bảy tám tấc, rất hiệu nghiệm. Cũng chữa được người thắt cổ chết. Bài này giống bài của Biển Thước.
Lại một bài: lấy bông ngâm vào rượu ngon, chốc lát đặt vào mũi người chết, lấy tay ấn cho nước rượu thấm vào trong mũi, đồng thời giữ chặt tay chân, đừng để người bệnh bị kinh động.
Lại một bài: xem phía trong môi trên, chỗ có sợi gân căng như dây cung, nếu có nốt trắng to bằng hạt kê thì lấy kim chích bỏ đi.
Lại một bài: lấy nước tiểu dội lên mặt, vài lần thì nói được. Đây là phép của Biển Thước.
Lại một bài: lấy bồ kết (quả cây bồ kết, tán bột) một lượng bằng hạt đậu to, thổi vào hai lỗ mũi; hắt hơi được thì khí thông.
Lại một bài: cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) chỗ lõm dưới môi, tức huyệt Thừa tương (huyệt ở chỗ lõm giữa, dưới môi dưới, trên cằm), mười tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết gọi là một tráng), rất hiệu nghiệm.
Lại một bài: cắt cổ gà trống lấy máu bôi lên mặt, khô lại bôi tiếp, đồng thời lấy tro rắc thành một vòng quanh người chết.
Lại một bài: dùng ống thổi vào hậu môn, cho mấy người thay nhau thổi; khí thông thì sống.
Lại một bài: mổ một con chó trắng, áp lên ngực, trên vùng tim. Không có chó trắng thì gà trắng cũng tốt.
Lại một bài: lấy một con vịt đực, ngay phía trên miệng người chết chặt đầu vịt, cho máu nóng nhỏ vào miệng. Đồng thời lấy ống tre thổi vào hậu môn, mệt thì đổi người; khí thông xuống dưới thì sống.
Lại một bài: lấy phân trâu bò hoặc phân ngựa còn ướt, vắt lấy nước, đổ vào miệng cho chảy vào họng. Nếu miệng đã cấm khẩu (hàm răng nghiến chặt không mở được) thì lấy vật cạy mạnh ra; nếu cạy không được thì gõ gãy răng mà đổ xuống. Nếu không có phân tươi thì lấy nước tiểu người hòa với phân khô, vắt lấy nước. Đây là lời Biển Thước.
Lại một bài: lấy dây đo vòng quanh khuỷu tay và cổ tay người chết, nam bên trái, nữ bên phải. Xong, duỗi sợi dây ấy đặt từ huyệt Đại chùy (huyệt ở chỗ lõm ngay dưới đốt xương lồi to nhất sau gáy) trên lưng đo xuống, cứu ở chỗ đó, rồi đo ngang ra hai bên mỗi bên nửa sợi dây mà cứu. Phép này cứu ba chỗ, mỗi chỗ ba tráng thì người bệnh ngồi dậy.
Lại một bài: bấm móng tay vào nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên, cũng là tên huyệt) của người bệnh cho tỉnh. Không tỉnh thì nắm bàn tay người ấy lại, cứu ở đầu đường chỉ tay phía dưới, số tráng bằng số tuổi.
Lại một bài: cứu nhân trung ba tráng.
Lại một bài: cứu chỗ lông mọc tụ lại trên móng ngón chân cái của hai chân, bảy tráng. Đây là phép của Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán). Có chỗ nói là ba lần bảy, tức hai mươi mốt tráng.
Lại một bài: cứu giữa rốn một trăm tráng.
Phép của Biển Thước lại nói: chặt đuôi lợn, lấy máu cho uống, đồng thời buộc [con lợn] (?) mà kê làm gối cho người bệnh; người chết chốc lát sống lại.
Lại nói: bột bán hạ (củ của cây bán hạ, vị thuốc cay, có độc) một lượng bằng hạt đậu to, thổi vào mũi.
Lại một bài: giã bột nữ thanh (?) (một loại cây thuốc) nặng một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam), cạy miệng cho vào họng, chiêu bằng nước pha giấm, lập tức sống lại.
Xét: bốn bài cứu đột tử ở trên cùng chuyện bệnh thi quyết ở phía sau đều là phép Biển Thước học được từ Trường Tang công tử (thầy của Biển Thước), do Chính Nhất Chân nhân kể trong truyện "Ngụy đại phu". Xét ra truyện này ra đời sau Cát Hồng chừng hơn hai mươi năm, Cát Hồng không thể nào được biết, được thấy; ắt là phép này đã có ở đời từ lâu, cho nên khi thì nói là chuyện Sở vương, khi thì nói là Triệu vương, mà thứ tự lời lẽ cũng so le khác nhau.
Lại các bài thuốc trọng yếu của Trương Trọng Cảnh (danh y cuối Đông Hán, tác giả sách "Thương hàn tạp bệnh luận"): giã củ kiệu lấy nước đổ vào mũi.
Lại một bài: cắt mào gà trống lông đỏ lấy máu, dùng ống thổi vào mũi.
Lại một bài: lấy mào gà cùng máu bôi lên mặt, rắc tro vây quanh bốn phía, lập tức dậy.
Lại một bài: mỡ lợn bằng quả trứng gà, một thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít) giấm, nấu sôi rồi đổ vào họng.
Lại một bài: đậu tương hai lần bảy (mười bốn) hạt, hòa với lòng trắng trứng gà và rượu, nuốt hết.
Cứu người đột tử mà sốt cao: phèn chua nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng), nước một đấu rưỡi (đấu: bằng mười thăng), nấu cho tan rồi ngâm chân, cho ngập quá mắt cá.
Cứu người đột tử mà mắt nhắm: dắt trâu cho người cưỡi đến kề sát mặt người bệnh, giã củ kiệu lấy nước đổ vào tai, thổi bột bồ kết vào mũi, lập tức hiệu nghiệm.
Cứu người đột tử mà trợn mắt, thè lưỡi: cứu sau móng của tay chân mười bốn tráng xong, cho uống các loại thuốc cao, thuốc bột "ngũ độc" có ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc).
Cứu người đột tử mà tay chân mềm rũ, đại tiện són ra: phân ngựa một thăng, nước ba đấu, nấu còn hai đấu để rửa. Lại lấy một thăng phân trâu loãng, hòa rượu ấm đổ vào miệng. "Đỗng" nghĩa là phân loãng. Cứu ở chỗ dưới tim một tấc, trên rốn ba tấc, dưới rốn bốn tấc, mỗi chỗ một trăm tráng thì khỏi.
Nếu cứu trẻ nhỏ đột tử mà nôn mửa, tiêu chảy, không biết là bệnh gì: lấy một viên phân ngựa, vắt lấy nước cho nuốt. Không có phân ướt thì nấu với nước, lấy nước ấy.
Lại có thuốc viên, thuốc bột "Bị cấp tam vật" (thuốc ba vị dùng để cấp cứu) và "Bùi công cao", đều chép ở điều thuốc cấp cứu phía sau; dùng cứu đột tử rất tốt, cũng có thể đến lúc cần mới pha chế mà dùng. Phàm đột tử, trúng ác và thi quyết (bệnh bỗng ngất lịm như xác chết nhưng mạch vẫn còn đập) đều do khí âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của khí trong trời đất và trong thân người) tự nhiên của trời đất và thân người bỗng trái lìa, bế tắc, trên dưới không thông, một bên cạn kiệt mà ra. Cho nên dù đã đến cõi chết vẫn còn chữa sống được, vì khí chưa cạn hết. Lúc ấy lại có quỷ thần xen vào trong đó, nên cũng có khi nhờ bùa chú, pháp thuật mà được cứu.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): Biển Thước nói, trúng ác với đột tử, quỷ kích (bệnh bỗng đau như bị đâm, tin là do quỷ đánh) cũng giống nhau; chữa người đã chết thì đều tham khảo dùng các bài này.
Giã rễ xương bồ (cây thủy xương bồ, rễ thơm, dùng làm thuốc) tươi, vắt lấy nước đổ vào miệng, lập tức khỏi.
Bệnh thi quyết: đột tử mà mạch vẫn còn đập, nghe trong tai như có tiếng nói khẽ, khoảng giữa hai đùi còn ấm, chính là bệnh ấy; cũng dùng bài này mà chữa.
Bài chữa đột tử của Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạo, danh y đời Đường): lấy bột bồ kết thổi vào mũi.
Quyển một
Thiên thứ hai: Các bài cứu người đột tử do thi quyết (bệnh bỗng ngất lịm như xác chết nhưng mạch vẫn còn đập)
Bệnh thi quyết: đột tử mà mạch vẫn còn đập, nghe trong tai thấy rì rì như tiếng huýt gió, khoảng giữa hai đùi còn ấm, chính là bệnh ấy. Trong tai tuy chỉ có tiếng huýt nhưng mạch còn đập, nên coi là thi quyết. Các bài cứu như sau.
Dùng ống thổi thật mạnh vào tai trái ba lần, lại thổi tai phải ba lần thì sống.
Lại một bài: giã xương bồ (cây thủy xương bồ, rễ thơm, dùng làm thuốc) khô, lấy một lượng bằng hạt táo, đặt dưới lưỡi.
Lại một bài: cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên, cũng là tên huyệt) bảy tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), lại cứu dưới bìu, cách hậu môn một tấc (tấc: khoảng 2,3–2,4 cm), một trăm tráng. Nếu là đàn bà thì cứu khoảng giữa hai vú. Lại nói: bấm móng tay vào nhân trung hồi lâu, lại châm kim vào nhân trung sâu đến chạm răng, lập tức dậy.
Đây cũng hoàn toàn là phép của Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) trong truyện "Ngụy đại phu", tức là bệnh của thái tử nước Triệu. Lại Trương Trọng Cảnh (danh y cuối Đông Hán) nói: bệnh thi quyết thì mạch đập mà không có hơi thở, khí bế tắc không thông, nên nằm lặng như chết.
Lấy bột xương bồ cho vào hai lỗ mũi rồi thổi vào, bảo người lấy bột quế đặt dưới lưỡi. Lại nói đây là phép của Biển Thước, chữa cho Sở vương có hiệu quả.
Lại một bài: cạo tóc ở góc đầu bên trái, một khoảng vuông hai tấc, đốt thành bột, hòa rượu đổ cho vào họng, lập tức dậy.
Lại một bài: dùng dây đo vòng cổ tay, nam bên trái, nữ bên phải; đặt dây từ trên huyệt Đại chùy (huyệt ở chỗ lõm ngay dưới đốt xương lồi to nhất sau gáy) đo xuống theo sống lưng, cứu ở chỗ đầu dây năm mươi tráng thì sống. Đây là phép bí truyền của Biển Thước.
Lại một bài: chườm nóng hai bên dưới sườn; lấy muội bồ hóng trong bếp bằng viên đạn, hòa với nước tương thủy (nước cơm gạo để lên men chua) cho uống, chốc lát lại uống, ba bốn lần. Dùng ống thổi vào tai, cho ba bốn người thay nhau thổi. Lại lấy ống nhỏ thổi vào lỗ mũi: lấy bụi trên xà nhà bằng hạt đậu cho vào trong ống mà thổi vào, thì khỏi.
Lại một bài: lông đuôi ngựa trắng hai lần bảy (mười bốn) sợi, hai cái "mắt" ở chân trước ngựa trắng (chỗ chai sần ở mặt trong chân ngựa), đốt chung, hòa giấm làm viên bằng hạt đậu nhỏ. Cạy miệng cho nuốt hai viên, chốc lát lại uống một viên.
Lại một bài: châm huyệt Bách hội (huyệt ở giữa đỉnh đầu), ngay thẳng phía trên giữa mũi, cách vào trong chân tóc năm tấc, châm sâu ba phân (phân: một phần mười tấc), dùng phép bổ (cách vê kim làm mạnh chính khí). Châm ở mép thịt dưới móng ngón chân cái, cách móng ba phân; lại châm trên móng ngón chân giữa, đều ba phân; chỗ phía trong ngón cái thì cách đầu ngón bằng bề rộng một lá hẹ. Lại châm vào kinh Thủ thiếu âm (đường kinh của tim, chạy ở mặt trong cánh tay) ở đầu xương nhọn (mỏm xương lồi phía ngón út ở cổ tay), mỗi chỗ một phân.
Lại một bài: cứu huyệt Đản trung (huyệt ở giữa ngực, khoảng giữa hai núm vú) hai mươi tám tráng.
Quyển một
Thiên thứ ba: Các bài cứu người đột tử do khách ngỗ (khách ngỗ: bị khí tà từ bên ngoài đến xúc phạm đột ngột, bỗng ngất, đau bụng)
Khách ngỗ thuộc loại trúng ác (bị khí độc tà ác xâm phạm thình lình), phần nhiều mắc phải trên đường đi hoặc ở ngoài cửa, khiến người đau quặn vùng tim bụng, trướng đầy, khí xông lên tim ngực; không chữa ngay cũng chết người. Các bài cứu như sau.
Cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên, cũng là tên huyệt) ba mươi tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), đặt sát dưới sống mũi. Lấy nước ngâm gạo tẻ, lấy một hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít) nước ấy cho uống. Miệng đã cấm khẩu (hàm răng nghiến chặt) thì lấy vật cạy mạnh ra.
Lại một bài: giã mực, hòa nước, uống một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam).
Lại một bài: dùng đồ đồng hoặc đồ sành đựng nước nóng, đặt lên bụng; nguội dần thì bỏ áo ra cho đồ chạm sát da thịt; nguội hẳn thì thay nước nóng; khỏi thì thôi.
Lại một bài: đặt ba lớp áo lên bụng, đặt đồ đồng lên trên áo, từ từ đốt một ít cỏ tranh trong đồ ấy, tranh cháy hết thì thêm, đừng cho nhiều một lúc; khỏi thì thôi.
Lại một bài: lấy dây đo ngang miệng người bệnh, dùng độ dài ấy đo từ rốn ra bốn phía, mỗi phía một chỗ, cứu mỗi chỗ ba tráng, cho bốn mồi lửa cùng cháy một lúc thì khỏi.
Lại một bài: đo ngang miệng, gập đôi dây, đặt một đầu ở chỗ dưới tim, cứu ở đầu dưới năm tráng.
Lại một bài: chân đan (chu sa, một khoáng chất màu đỏ) một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà không rơi, khoảng 2–3 gam), mật ong ba hợp (hợp: một phần mười thăng), hòa lại uống. Người cấm khẩu thì bẻ răng mà đổ xuống.
Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) chữa chứng ngỗ có bùa cứu đột tử và phép uống nước muối, e rằng người thường ở đời không làm được nên không chép. Bệnh này tức là cái mà người nay gọi là trúng ác, cũng giống với đột tử, quỷ kích (bệnh bỗng đau như bị đâm, tin là do quỷ đánh); khi chữa người đã chết thì đều tham khảo dùng các bài này.
Giã rễ xương bồ (cây thủy xương bồ, rễ thơm, dùng làm thuốc) tươi, vắt lấy nước ngậm, lập tức khỏi.
Bỗng bị ngỗ, nằm cứng như xác, không nói được: cát cánh (rễ một loài cây hoa chuông, vị thuốc) hai củ, đốt, tán bột mà uống.
Lại một bài: bột tế tân (rễ cây tế tân, vị thuốc cay thơm) và bột quế, lượng bằng nhau, cho vào miệng.
Lại một bài: máu mào gà hòa với trân châu (bột ngọc trai), làm viên bằng hạt đậu nhỏ, cho vào miệng ba bốn viên thì khỏi.
Nếu bỗng cấm khẩu không mở miệng: lấy bột phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) sống bỏ vào ống, thổi vào dưới lưỡi thì khỏi.
Lại một bài: máu người hòa với trân châu, làm viên bằng hạt ngô đồng, hai viên, bẻ răng cho vào họng, cho trôi xuống.
Hoa Đà (danh y cuối Đông Hán) chữa bỗng trúng ác, hơi thở ngắn sắp chết: cứu chỗ lông mọc tụ sau móng trên hai ngón chân cái, mỗi bên mười bốn tráng thì khỏi. Chưa khỏi lại cứu mười bốn tráng. Trong bài cứu đột tử ở thiên trước đã có phép cứu hai mươi mốt tráng.
Lại các bài trọng yếu của Trương Trọng Cảnh (danh y cuối Đông Hán): ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi) bốn lạng, hạnh nhân (nhân hạt mơ) bảy mươi hạt, cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt) một lạng. Lấy tám thăng nước nấu còn ba thăng, chia ra cho nuốt dần. Chữa chung các chứng bị cảm, bị ngỗ.
Lại một bài: rễ hẹ một nắm, ô mai (quả mơ hun khói) hai mươi quả, thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng). Lấy một đấu (đấu: bằng mười thăng) nước mà nấu; bỏ lược chải đầu của người bệnh vào nấu sôi ba dạo: lược nổi thì sống, lược chìm thì chết. Nấu được ba thăng thì cho uống.
Lại một bài: quế một lạng, gừng tươi ba lạng, chi tử (quả dành dành) mười bốn quả, đậu xị (đậu đen ủ lên men) năm hợp. Giã ra, lấy ba thăng rượu khuấy đều, đun nhỏ lửa, ra vị thì bỏ bã, uống một lần cho khỏi.
Phi thi tẩu mã thang (thang thuốc "ngựa chạy", chữa phi thi — phi thi: bệnh tà khí như bay chạy khắp người gây đau nhói): ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) hai hạt, hạnh nhân hai hạt. Gói chung trong bông, đập cho nát, cho vào hai hợp nước nóng, lấy ngón tay nặn cho ra nước, rồi cho uống; chừng khoảng thời gian nấu chín một nồi cơm thì đi xổ, khỏi. Người nhỏ thì giảm bớt lượng. Chữa chung các chứng phi thi, quỷ kích.
Lại có các thuốc viên, thuốc bột, đều ở mục thuốc cấp cứu. "Khách" là khách, tức thứ từ ngoài đến; "ngỗ" là phạm vào; nghĩa là khí từ ngoài đến phạm vào người. Đây vốn là khí độc, chữa phần nhiều khỏi. Tuy đó là khí quỷ độc, dịch lệ đến, bỗng gặp chạm phải lúc người đang suy yếu (?), nên không thể chữa như khí độc tự nhiên; nó vào trong thân, xâm hại tạng phủ (các cơ quan nội tạng) và kinh lạc (hệ thống đường dẫn khí huyết trong cơ thể theo y học cổ truyền). Khỏi rồi vẫn nên chữa tiếp để tiêu hết thế bệnh còn lại; nếu không, rốt cuộc sẽ thành bệnh dai dẳng, thỉnh thoảng lại phát.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc đời Đường của Vương Đào) chữa bỗng bị khách ngỗ, nằm cứng như xác, không nói được: tế tân, quế tâm (phần thịt quế đã cạo bỏ vỏ ngoài), lượng bằng nhau, cho vào miệng.
Lại một bài: đốt hai lạng cát cánh, tán bột, uống với nước cơm, lại nuốt xạ hương (chất thơm lấy từ túi hương của con hươu xạ) chừng bằng hạt đậu to thì tốt.
Sách "Quảng lợi phương" chữa bỗng trúng khách ngỗ sắp chết: xạ hương một tiền (đồng cân, khoảng 3–4 gam), nghiền thật kỹ, hòa với hai hợp giấm, uống thì khỏi.
Quyển một
Thiên thứ tư: Các bài chữa bỗng mắc quỷ kích
Bệnh quỷ kích (bệnh tin là do quỷ đánh): mắc phải không có dấu hiệu dần dần mà bỗng nhiên, như bị người dùng sức đâm, trong ngực, sườn, bụng đau quặn thắt, không thể đè ấn; có khi nôn ra máu, có khi chảy máu mũi, có khi đi ngoài ra máu; còn gọi là quỷ bài (quỷ xô). Các bài chữa như sau.
Cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên, cũng là tên huyệt) một tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), lập tức khỏi. Không khỏi có thể thêm vài tráng.
Lại một bài: thăng ma (rễ cây thăng ma, vị thuốc giải độc), độc hoạt (rễ cây độc hoạt, vị thuốc trừ phong thấp), mẫu quế (một loại quế), lượng bằng nhau. Tán bột, uống với rượu một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà không rơi, khoảng 2–3 gam), lập tức khỏi.
Lại một bài: cứu dưới rốn một tấc (tấc: khoảng 2,3–2,4 cm), hai tráng.
Lại một bài: cứu trên rốn một tấc, bảy tráng, và cứu ở chỗ giáp ranh với phần thịt trắng (ranh giới giữa da mu chân và da lòng bàn chân) ở hai gót chân, cho đến khi khỏi.
Lại một bài: ngải cứu đã vò kỹ, ba nắm mỗi nắm bằng quả trứng vịt. Lấy năm thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít) nước nấu còn hai thăng, uống một lần.
Lại một bài: muối một thăng, nước hai thăng, khuấy đều cho uống, đồng thời lấy nước lạnh [phun] (?) vào người. Đừng để nôn ngay; chốc lát mới nôn thì khỏi.
Lại một bài: lấy một nhúm bột gạo, khuấy vào nước mà uống.
Lại một bài: lấy rượu nguyên chất thổi vào hai lỗ mũi.
Lại một bài: giết một con chó trắng, lấy một thăng máu chó còn nóng mà uống.
Lại một bài: cắt mào gà lấy máu nhỏ vào miệng, cho nuốt một ngụm; rồi mổ con gà ấy [áp] (?) lên chỗ dưới tim, nguội thì đem vứt bên đường. Có gà đen thì càng tốt, rất hay.
Lại một bài: phân bê một thăng, rượu ba thăng, nấu lên mà uống. Phân bò lớn cũng dùng được.
Lại một bài: vỏ bao dao một khúc ba tấc, đốt thành bột, uống với nước.
Lại một bài: đốt phân chuột tán bột mà uống, chừng bằng hạt kê; không uống được thì hòa với chút nước cho vào miệng.
Lại có các thuốc viên, thuốc bột, đều ở mục thuốc cấp cứu. Nay thầy cúng thực có thấy người bỗng bị quỷ thần xô quệt: hoặc vì phạm vào hàng ngũ của chúng, hoặc vì gặp nhau va chạm, hoặc vì thần khí trong thân tán loạn yếu ớt, hoặc vì tội lỗi để lại; nhẹ thì nhờ đó mà thoát, nặng thì phần nhiều chết, như chuyện Yên Giản công (vua nước Yên, tương truyền bị oan hồn đánh chết) và những người như thế, không phải chuyện hư dối. Dẫu có lẽ phải chết thì cũng không thể bỏ mặc, cốt yếu là không thể không cứu.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Cổ kim lục nghiệm" chữa người bị yêu mị, miêu quỷ (quỷ mèo, tà thuật nuôi mèo để hại người) mà không chịu nói ra là quỷ gì: mạt sừng hươu giã thành bột, uống với nước một phương thốn chủy, liền nói thật.
Quyển một
Thiên thứ năm: Các bài chữa bỗng bị bóng đè khi ngủ, không tỉnh dậy
Đang ngủ bỗng không tỉnh thì đừng lấy lửa soi, lửa soi thì làm chết người; chỉ cắn thật mạnh vào gót chân và chỗ mép móng ngón chân cái, rồi nhổ nhiều nước bọt vào mặt, thì sống. Lại có các bài chữa như sau.
Bột bồ kết (quả cây bồ kết), dùng ống thổi vào hai lỗ mũi thì dậy; đã ba bốn ngày vẫn còn có thể thổi. Lại lấy lông chim đâm vào lỗ mũi, nam bên trái, nữ bên phải, xoay xoay đưa vào.
Lại một bài: dùng ống sậy thổi vào hai tai; lấy hai lần bảy (mười bốn) sợi tóc của người bệnh bện thành dây, cho vào lỗ mũi; cắt mào gà trống lấy máu, dùng ống thổi vào họng, rất hiệu nghiệm.
Lại một bài: tán bột đất vàng dưới đáy bếp, dùng ống thổi vào mũi. Hoặc bột hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, tức asen sunfua, dùng trừ tà độc) cùng quế thổi vào mũi, đều tốt.
Lại một bài: lấy bùn đáy giếng bôi lên mắt xong, bảo người cúi đầu vào trong giếng gọi họ tên người bệnh thì người bệnh dậy ngay.
Lại một bài: lấy hẹ giã ra, lấy nước thổi vào lỗ mũi. Mùa đông thì đào lấy rễ, lấy nước đổ vào miệng.
Lại một bài: cho uống nước muối, nhiều ít tùy ý.
Lại một bài: đặt người bệnh nằm xuống đất, lấy dao sắc vạch trên mặt đất, bắt đầu từ vai, nam bên trái, nữ bên phải, vạch vòng quanh mặt; lấy mũi dao khía vào mũi người bệnh sâu một phân (phân: một phần mười tấc, tấc khoảng 2,3–2,4 cm), giữ chặt đừng động. Người ấy sẽ nói tiếng của quỷ thần mà xin tha; bèn hỏi: "Là ai? Vì cớ gì mà đến?" Nó sẽ tự xin đi; bèn lấy ngón tay xóa một đoạn vài tấc chỗ đã vạch trên đất ở ngang đầu vai, cho nó đi ra được. Không thể không hỏi gặng cho đủ.
Lại một bài: lấy cái chõ sành (nồi đồ xôi) úp lên mặt người bệnh, sai người đánh mạnh cho vỡ chõ thì tỉnh.
Lại một bài: lấy móng trâu hoặc móng ngựa đặt kề phía trên người bị bóng đè. Cũng chữa được đột tử. Móng trâu đen xanh càng tốt.
Lại một bài: giã hùng hoàng, rây kỹ, dùng ống thổi vào hai lỗ mũi. Quế cũng tốt.
Lại một bài: bột xương bồ (rễ cây thủy xương bồ, thơm, dùng làm thuốc) thổi vào hai lỗ mũi, lại lấy bột cho vào dưới lưỡi.
Lại một bài: lấy dây buộc chõ bện xoắn sang trái (?) buộc ở sau khuỷu tay, nam bên trái, nữ bên phải, phần thừa thì thắt thật chặt; lại lấy dây gai buộc chân, rồi gặng hỏi cớ sự, hẹn ước, răn bảo xong thì cởi ra. Cho một người ngồi giữ ở đầu, một người ở trong nhà gọi họ tên người bệnh, người ngồi đáp: "Dạ, có đây", thì tỉnh lại.
Bỗng bị bóng đè không tỉnh: cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) chỗ lông mọc tụ ở ngón chân cái, hai mươi mốt tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng).
Người hay bị bóng đè và hay gặp ác mộng: lấy tro nguội của lửa đã tắt bỏ vào giày, đặt chung chỗ gối.
Lại một bài: đeo hùng hoàng trên người, nam bên trái, nữ bên phải.
Lại một bài: cứu chỗ lông mọc tụ trên ngón chân cái hai chân, hai mươi tráng.
Lại một bài: dùng xạ hương (chất thơm lấy từ túi hương của hươu xạ) thật, một tự (lượng bột vừa phủ một chữ trên đồng tiền, khoảng một phần tư tiền chủy), đặt bên đầu.
Lại một bài: dùng gối hình đầu hổ càng tốt.
Bài phòng bóng đè: lấy hùng hoàng bằng hạt táo buộc dưới nách trái, khiến người suốt đời không bị bóng đè.
Lại một bài: lấy (vải) màu đỏ thật (?), vuông một thước (thước: mười tấc), để gối đầu.
Lại một bài: làm gối bằng sừng tê giác thì tốt. Lấy thanh mộc hương (rễ thơm của một loài cây, vị thuốc) bỏ vào trong gối, đồng thời đeo trên người.
Lại một bài chữa bỗng bị bóng đè đã lâu: viết lá bùa này lên giấy, đốt cho đen, hòa với chút nước cho vào miệng người chết; treo gương ở trước tai người chết mà gõ, gọi tên người chết; không quá nửa ngày thì sống lại.
Những người nằm ngủ bị bóng đè không tỉnh đều do hồn phách (phần tinh thần, linh hồn của người) đi chơi ra ngoài, bị tà bắt giữ, muốn về mà chưa được; nên kiêng lấy lửa soi, lửa soi thì hồn không trở vào thân được nữa. Còn có người bị bóng đè ngay dưới ánh đèn, là vì hồn vốn đi ra từ chỗ sáng, chỉ là không trở về thân mà thôi.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạo đời Đường) chữa bị quỷ đè không tỉnh: bột bồ kết một đao khuê (lượng thuốc rất nhỏ, khoảng một phần mười thìa vuông một tấc), làm người chết sống lại.
Quyển một
Thiên thứ sáu: Các bài chữa bỗng trúng ngũ thi
Ngũ thi (năm loại bệnh "thi", tức phi thi, độn thi, phong thi, trầm thi, thi chú; các bài chép ở đây chữa chung cả) có triệu chứng: đau bụng, trướng căng, không thở được, khí xông lên tim ngực, đánh sang hai bên sườn, hoặc có khối nổi lên trong bụng, hoặc co rút kéo cả thắt lưng, sống lưng. Các bài chữa chung như sau.
Cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) chỗ sau vú ba tấc (tấc: khoảng 2,3–2,4 cm), mười bốn tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), nam bên trái, nữ bên phải. Không dứt thì thêm số tráng, sẽ khỏi.
Lại một bài: cứu dưới tim ba tấc, sáu mươi tráng.
Lại một bài: cứu dưới vú một tấc, tùy bệnh ở bên trái hay bên phải, cứu nhiều tráng thì khỏi.
Lại một bài: lấy bốn đầu ngón tay ấn vào chỗ đau, cứu dưới mép ngón tay vài tráng, khiến người bệnh đau; phía trên thì bấm móng vào nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên), lại bấm vào chỗ dưới tim một tấc, cứu nhiều tráng cho đến khi khỏi.
Lại một bài: đập trứng gà lấy lòng trắng nuốt một lần. Miệng ngậm chặt thì cho vào họng, lắc mạnh cho trôi xuống, lập tức khỏi.
Lại một bài: đập trứng lấy lòng trắng, nuốt một lần bảy quả. Không đỡ thì uống lần nữa.
Lại một bài: sửa soạn rễ thương lục (rễ cây thương lục, vị thuốc trục nước, có độc), sao lên đựng vào túi, thay phiên chườm, nguội thì đổi. Tuy có tên năm loại thi nhưng đại thể đều giống nhau, chỉ có chỗ hơi khác: (Phi thi: chạy khắp ngoài da, xuyên suốt tạng phủ — các cơ quan nội tạng —, mỗi khi phát thì đau nhói, biến đổi không thường. Độn thi: bám vào xương, ngấm vào thịt, đục khoét mạch máu, mỗi khi phát thì đau không cho ai đến gần, thấy xác người chết, đám tang hay nghe tiếng khóc than thì phát. Phong thi: lan nhảy khắp tay chân, không biết đau ở chỗ nào, mỗi khi phát thì mê mẩn, hoảng hốt, gặp gió tuyết thì phát. Trầm thi: quấn kết trong tạng phủ, xông lên tim sườn, mỗi khi phát thì đau quặn như cắt, gặp lạnh thì phát. Thi chú: cả người nặng nề, tinh thần rối loạn, thường thấy uể oải bải hoải (?), mỗi khi tiết khí — hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm theo lịch cổ — thay đổi thì bệnh trở nặng dữ dội; điều này có cách chữa riêng, chườm ở phía sau.) Phàm ngũ thi là do quỷ chết ở trong thân dắt dẫn, cùng nhau gây bệnh hại. Trong kinh sách đạo thuật có rất nhiều phương pháp tiêu diệt, nhưng người đời không thể dùng được hết; nay lại soạn những điều cốt yếu trong kinh để cứu cái tệ ấy. Bài như sau.
Hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, tức asen sunfua, dùng trừ tà độc) một lạng, tỏi một lạng, giã cho hòa vào nhau thành viên bằng viên đạn, cho vào hai hợp (hợp: một phần mười thăng) rượu nóng mà uống, chốc lát thì khỏi. Chưa khỏi lại làm.
Người đã từng mắc [bệnh này] (?) thì nên thường trữ sẵn thuốc này.
Lại một bài: gừng khô, quế, lượng bằng nhau, tán bột, cùng muối ba nhúm đầu ngón tay (?), sao cho có màu xanh, hòa nước uống thì khỏi.
Lại một bài: giã hạt tật lê (quả cây gai chống, vị thuốc), viên với mật, viên bằng hạt đậu Hồ, uống hai viên, ngày ba lần.
Lại một bài: gạo tẻ hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít), nước sáu thăng, nấu sôi một dạo rồi uống.
Lại một bài: mỡ lá lợn tám hợp, rán trong đồ đồng, hơi sôi thì cho tám hợp giấm vào, hòa đều, uống một lần thì khỏi.
Lại một bài: đào đất làm một cái hố nhỏ, đổ đầy nước, khuấy kỹ, lấy nước ấy uống.
Lại một bài: lấy cỏ tranh ở bốn góc mái nhà cho vào đồ đồng; lấy ba thước (thước: mười tấc) vải phủ lên bụng, đặt đồ đồng lên trên vải, đốt tranh cho nóng, theo chỗ đau mà di chuyển đuổi theo; phía dưới thấy ngứa thì khỏi. Nếu là nhà ngói thì gọt lấy gỗ ở bốn cây cột góc mà đốt, cũng được, rất là thần hiệu.
Lại một bài: quế một thước, gừng một lạng, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) ba hạt. Giã chung thành bột, hòa giấm như bùn, đắp lên chỗ bị thi, khô thì khỏi.
Lại một bài: rễ cây ô cữu (cây sòi), băm nhỏ, hai thăng. Nấu cho đặc, bỏ bã, cô nước lại; cứ năm thăng thì cho vào một lạng nước (?), uống từ năm hợp đến một thăng thì tốt.
Lại một bài: thân và lá cây nhẫn đông (dây kim ngân), băm nhỏ, vài hộc (hộc: bằng mười đấu). Nấu cho đặc, lấy nước cô lại, mỗi lần uống chừng bằng một quả trứng gà, ngày hai ba lần thì tốt.
Lại một bài: tóc rối đốt, hạnh nhân (nhân hạt mơ) sao, lượng bằng nhau. Giã thành cao, viên lại, uống với rượu, mỗi lần ba viên bằng hạt ngô đồng, ngày năm sáu lần.
Lại một bài: long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, vị thuốc) ba phân, lê lô (rễ cây lê lô, vị thuốc gây nôn, rất độc) hai phân, ba đậu một phân (phân ở đây chỉ phần, theo tỷ lệ). Giã ra, làm viên theo cách thường, bằng hạt vừng, uống với nước giếng múc lúc sáng sớm.
Lại một bài: lá cây sơn phơi nắng cho khô, giã bột, uống với rượu.
Lại một bài: gan cá sấu một bộ, nấu chín, thái ra, ăn cho hết; cũng ăn kèm tỏi, kiệu.
Lại một bài: chặt đầu ba ba đốt thành bột, uống với nước, có thể chia làm ba lần; sẽ thải ra vật như miếng thịt; nếu chưa hết, sau bệnh phát lại thì làm nữa.
Lại một bài: hùng hoàng một phân, chi tử (quả dành dành) mười lăm quả, thược dược (rễ cây thược dược) một lạng. Nước ba thăng nấu còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.
Lại một bài: chi tử hai lần bảy (mười bốn) quả, đốt tán bột mà uống.
Lại một bài: gừng khô, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) mỗi thứ một lạng, quế hai phân, ba đậu ba mươi hạt (bỏ lõi, dùng sống). Giã, rây, hòa mật giã một vạn chày, mỗi lần uống hai viên bằng hạt đậu nhỏ. Thuốc này không bệnh gì không chữa được.
Lại bài chữa phi thi vào bụng đau nhói đến chết. Các thuốc như sừng tê giác, xạ võng (nước ép cô đặc từ củ ô đầu, rất độc), Ngũ chú hoàn đều là thuốc tốt, có riêng ở trong "Đại phương". Bài chữa bỗng có vật ở trong da như con cóc, qua một đêm đi xuống vào trong bụng, như cái chén nằm yên không động đậy, giật đau không chịu nổi, qua vài ngày thì chết người, như sau.
Ba đậu mười bốn hạt, long đởm (rễ cây long đởm, vị rất đắng) một lạng, bán hạ (củ cây bán hạ, vị cay, có độc) và hạt thổ qua (hạt cây vương qua) mỗi thứ một lạng, quế một cân rưỡi (cân: bằng mười sáu lạng). Giã chung cho dập, đựng vào hai túi vải, hấp nóng, thay phiên chườm; cũng có thể nấu mà uống, uống từng ít một.
Bài này vốn ở mục "Tạp trị" (các bệnh linh tinh), bệnh tên là âm thi, người mắc phần nhiều chết.
Quyển một
Thiên thứ bảy: Các bài chữa thi chú, quỷ chú (bệnh lây truyền dai dẳng, tin là do tà khí của người chết, của quỷ quái truyền sang; "chú" nghĩa là rót vào, lây sang)
Bệnh thi chú, quỷ chú: Cát Hồng nói, đó tức là bệnh thi chú trong ngũ thi, lại kèm các thứ quỷ tà gây hại. Bệnh biến đổi có từ ba mươi sáu đến chín mươi chín loại; đại để khiến người lúc rét lúc nóng, đầm đìa, mơ màng, lặng lẽ, không biết rõ khổ ở chỗ nào mà chỗ nào cũng khó chịu; kéo dài năm này tháng khác, dần dần suy kiệt, trì trệ đến chết; chết rồi lại truyền sang người bên cạnh, đến nỗi chết cả nhà. Khi nhận ra dấu hiệu này thì nên chữa gấp. Bài như sau.
Lấy vỏ trắng cây dâu, phơi nắng cho khô, đốt thành tro, được chừng hai đấu (đấu: bằng mười thăng, mỗi thăng thời ấy khoảng 0,2 lít), cho vào chõ hấp, hơi thấm khắp thì lấy xuống; lấy ba bốn đấu nước sôi trong nồi dội qua, lại dội nữa, tất cả ba lần, đến khi thật đặc thì thôi. Để lắng trong, lấy hai đấu nước ấy ngâm hai đấu đậu đỏ nhỏ một đêm, phơi khô, khô rồi lại ngâm nước tro, hết nước thì thôi.
Rồi hấp ướt cho chín; lấy thịt dê hoặc thịt hươu nấu canh, ăn cùng cơm đậu này. Ban đầu ăn từ một thăng đến hai thăng cho no; bệnh nhẹ thì ăn tổng cộng ba bốn đấu, bệnh rất nặng thì bảy tám đấu. Khi bệnh rời đi, trong người tự thấy đau ngứa lan rần rần. Nếu gốc bệnh chưa nhổ hết thì làm lại, thần nghiệm.
Lại một bài: nhân hạt đào năm mươi hạt, đập dập, nghiền, nấu với nước lấy bốn thăng, uống một lần cho hết. Sẽ nôn; nôn mà bệnh chưa hết thì hai ba ngày sau làm lại.
Nếu không nôn thì không phải bệnh chú.
Lại một bài: đỗ hoành (rễ cây đỗ hoành, vị thuốc gây nôn) một lạng, [một vị không rõ] (?) một lạng, nhân sâm chừng nửa lạng, hạt bầu (?) hai lần bảy hạt, tùng la (một loài địa y bám trên cây thông) sáu thù (thù: một phần hai mươi bốn lạng), đậu đỏ nhỏ hai lần bảy hạt. Giã thành bột, sáng sớm uống ấm một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà không rơi, khoảng 2–3 gam), đến chiều sẽ nôn ra đủ thứ vật. Nếu chưa hết thì sau lại uống.
Lại một bài: gan rái cá một bộ, phơi trong bóng râm cho khô, giã bột, uống với nước một phương thốn chủy, ngày ba lần. Một bộ chưa khỏi thì làm tiếp. Họ Diêu (Diêu Tăng Viên, thầy thuốc thời Nam Bắc triều) nói bài này rất thần hiệu.
Lại một bài: chu sa, hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, dùng trừ tà độc) mỗi thứ một lạng, quỷ cữu (củ cây quỷ cữu, vị thuốc có độc) và [... thảo] (?) mỗi thứ nửa lạng, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) bốn mươi hạt (bỏ lõi và vỏ), rết hai con. Giã ra, viên với mật mà uống, viên bằng hạt đậu nhỏ; không đi ngoài được thì uống hai viên. Cũng có thể uống lâu dài. Phép của họ Diêu: tro tóc đốt, hạnh nhân (nhân hạt mơ) sao đến màu tím, lượng bằng nhau, giã nhuyễn như mỡ, hòa với mỡ lợn và rượu mà uống, viên bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần thì khỏi.
Lại có các thuốc lớn như Ly cốt tán (thuốc bột xương cáo) của Hoa Đà, Long nha tán, Dương chi hoàn, đều ở trong "Đại phương", cùng Hoài Nam hoàn mà Thành đế (vua Hán Thành đế) nhận được, đều chữa chứng chú lây truyền làm chết cả nhà. Đàn bà, trẻ con hay bị say xe, say thuyền, trong lòng bứt rứt rối loạn, đau đầu, nôn mửa; có chứng này thì nên dùng bài phòng ngừa như sau.
Hạt mã đề, "xa hạ" (?) (đất dưới gầm xe?), vỏ rễ cây mận, thạch trường sinh (một loài dương xỉ), từ trường khanh (rễ cây từ trường khanh, vị thuốc), mỗi thứ vài lạng, lượng bằng nhau. Giã thô, may túi vuông, đựng nửa hợp (hợp: một phần mười thăng), buộc ở dây lưng áo và trên đầu. Nếu say thuyền thì [chỗ này chữ hỏng] (?), hòa chung với các thứ này mà đeo; lại lúc sắp lên thuyền thì khắc lấy một mảnh gỗ của chính chiếc thuyền ấy, tự đốt thành bột, uống với nước.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Tử mẫu bí lục" chữa thi chú: đốt tóc rối một nắm bằng quả trứng gà, tán bột, uống với nước thì khỏi.
Sách "Thực y tâm kính" chủ trị truyền thi (bệnh lao truyền nhiễm), quỷ khí, ho, khối kết trong bụng (?), chú khí, khí huyết không thông, ngày càng gầy mòn. Bài: nhân hạt đào một lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn, giã dập; lấy một thăng rưỡi nước nấu lấy nước, cho gạo vào nấu cháo, ăn lúc bụng đói.
Quyển một
Thiên thứ tám: Các bài chữa bỗng đau tim (đau ở vùng tim và vùng dưới mỏ ác)
Chữa bỗng đau tim: vỏ trắng cây đào nấu lấy nước, nên uống lúc bụng đói.
Lại một bài: bột quế hoặc bột gừng khô, hai vị đều có thể dùng riêng, uống với rượu ấm một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà không rơi, khoảng 2–3 gam), chốc lát lại uống, sáu bảy lần thì khỏi.
Lại một bài: phân lừa vắt lấy năm sáu hợp (hợp: một phần mười thăng; thăng thời ấy khoảng 0,2 lít) nước, uống một lần khi còn nóng, lập tức yên.
Lại một bài: một nắm cành đào mọc về phía đông, thái ra, lấy một thăng rượu sắc còn nửa thăng, uống một lần, rất hiệu nghiệm.
Lại một bài: dầu sống nửa hợp, uống ấm thì khỏi.
Lại một bài: hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng) tám lạng, bảy thăng nước nấu còn một thăng năm hợp, bỏ bã, uống ấm năm hợp, mỗi ngày ba lần.
Lại một bài: cho người bệnh ngồi ngay cửa; nếu đàn ông bệnh thì bảo một người đàn bà lấy một chén nước cho uống; nếu đàn bà bệnh thì bảo một người đàn ông lấy một chén nước cho uống. Có nước mới múc thì càng tốt. Lại lấy một phần mật ong, hai phần nước mà uống, càng tốt.
Lại một bài: lấy vải cũ gói muối thành nắm bằng viên đạn, đốt cho đỏ, tán bột, uống với một chén rượu.
Lại một bài: nấu một thăng nước sôi ba dạo, cho một hợp muối vào khuấy rồi uống. Nếu không có lửa nấu thì dùng nước lã cũng được.
Lại một bài: nín hơi chịu đựng vài chục lần, đồng thời lấy ngón tay cái ấn vào chỗ lõm dưới tim cho đến khi khỏi.
Lại một bài: ngải trắng (loại đã già) ba thăng, nước ba thăng nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần. Nếu là do khách khí (khí tà từ ngoài xâm nhập) gây ra thì sẽ nôn ra sâu bọ.
Lại một bài: giấm một chén, trứng gà một quả, đập vào khuấy đều rồi uống. Rượu ngon cũng dùng được.
Lại một bài: lấy tro nóng dưới bếp, rây bỏ than, đựng vào túi vải cho nóng hổi, thay phiên chườm lên chỗ đau, nguội thì sao nóng lại.
Lại một bài: hấp hoặc nấu đậu tương, đựng vào túi, thay phiên chườm chỗ đau, nguội thì thay.
Lại một bài: gừng tươi hoặc gừng khô thái nửa thăng, hai thăng nước nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần.
Lại một bài: cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) đầu ngón tay giữa ba tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng).
Lại một bài: quế loại tốt, cạo bỏ vỏ ngoài, giã rây, uống với rượu ấm ba phương thốn chủy. Không khỏi thì chốc lát lại uống, có thể đến sáu bảy lần. Không có quế thì bột gừng khô cũng tốt.
Lại một bài: đo ngang miệng người bệnh, gập đôi, lấy độ dài ấy đo từ chỗ lõm dưới xương ức xuống, cứu ở đầu đo ba tráng.
Lại một bài: vạch trên mặt đất viết chữ "ngũ hành" (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ — năm yếu tố cấu thành vạn vật theo triết học cổ), nhón đất ở giữa, hòa với một thăng nước khuấy lên mà uống.
Lại một bài: ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) hai thăng, gừng tươi bốn lạng, đậu xị (đậu đen ủ lên men) một thăng. Sáu thăng rượu nấu còn ba thăng rưỡi, chia ba lần uống.
Lại một bài: nhân sâm, quế tâm (phần thịt quế đã cạo bỏ vỏ ngoài), chi tử (quả dành dành, bẻ ra), cam thảo (rễ cam thảo, nướng), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát) mỗi thứ một lạng. Sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia ba lần uống, hiệu nghiệm lạ thường.
Lại một bài: nhân hạt đào bảy hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, nghiền kỹ, hòa nước uống một lần, tốt. Cũng chữa được bệnh đã ba mươi năm.
Lại một bài: phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) hai lạng (bào: vùi nướng trong tro nóng cho giảm độc), gừng khô một lạng. Giã ra, viên với mật. Uống bốn viên bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần.
Lại một bài: ngô thù du một lạng rưỡi, gừng khô (lượng như trên), quế tâm một lạng, bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị) hai lạng; nhân sâm, vỏ quýt, hạt tiêu (bỏ những quả không nứt miệng và bỏ hạt, sao cho ra dầu), cam thảo (nướng), hoàng cầm, đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu), cát cánh (rễ một loài cây hoa chuông) mỗi thứ một lạng; phụ tử một lạng rưỡi (bào). Giã, rây, hòa mật làm viên bằng hạt ngô đồng. Ngày uống ba lần, tăng dần đến mười viên, mười lăm viên, chiêu bằng rượu; uống trước bữa hay sau bữa tùy ý, hiệu nghiệm.
Lại một bài: quế tâm tám lạng, bốn thăng nước nấu còn một thăng, chia ba lần uống.
Lại một bài: khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng) ba lạng, giấm một thăng rưỡi, nấu còn tám hợp, chia hai lần uống. Không có giấm thì dùng nước nấu cũng được, dùng sống cũng được (?).
Lại một bài: long đởm (rễ cây long đởm, vị rất đắng) bốn lạng, ba thăng rượu nấu còn một thăng rưỡi, uống một lần.
Lại một bài: ngô thù du năm hợp, quế một lạng, hai thăng rưỡi rượu sắc còn một thăng, chia hai lần uống, hiệu nghiệm.
Lại một bài: ngô thù du hai thăng, gừng tươi bốn lạng, đậu xị một thăng. Sáu thăng rượu nấu còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống.
Lại một bài: một con gà trắng, làm sạch như làm thịt để ăn, ba thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ gà ra, cô nước lấy sáu hợp; cho sáu hợp giấm vào, cho trân châu (bột ngọc trai) một tiền (đồng cân, khoảng 3–4 gam), lại cô còn sáu hợp; cho bột xạ hương (chất thơm lấy từ túi hương của hươu xạ) chừng bằng hai hạt đậu to. Uống một lần.
Lại một bài: quế tâm, đương quy mỗi thứ một lạng, chi tử mười bốn quả. Giã thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba đến năm lần. Cũng chữa bệnh tim lâu ngày, phát theo từng lúc.
Lại một bài: quế tâm hai lạng, ô đầu (củ mẹ của cây ô đầu, rất độc, tính nóng) một lạng. Giã, rây, hòa mật làm viên. Mỗi lần uống ba viên bằng hạt ngô đồng, tăng dần.
Bài chữa bỗng đau tim bụng như bị dao đâm: khổ sâm, long đởm mỗi thứ hai lạng; thăng ma (rễ cây thăng ma, vị thuốc giải độc), chi tử mỗi thứ ba lạng. Năm thăng giấm nấu còn hai thăng, chia hai lần uống. Sẽ nôn nhiều, rồi khỏi.
Bài chữa tâm sán (chứng đau dữ dội vùng tim bụng do khí lạnh kết lại; "sán" chỉ chứng đau co thắt trong bụng) phát từng cơn, đau dữ khó chịu: xạ võng (nước ép cô đặc từ củ ô đầu, rất độc) loại thật (?), ngô thù du, lượng bằng nhau. Giã bột, hòa mật làm viên bằng hạt vừng. Uống hai viên, ngày ba lần. Đừng ăn đồ nóng.
Lại một bài: cứu chỗ dưới mỏ ác (đầu dưới xương ức) một tấc, gọi là huyệt Cự khuyết, cùng hai bên trái phải mỗi bên cách một tấc, mỗi chỗ một trăm tráng. Lại lấy vật đo vòng cổ rồi đo trên lưng cũng như thế, cho các chỗ cứu ở lưng đúng đối diện với các chỗ ở trước; tổng cộng cứu sáu chỗ.
Bài chữa đau đã lâu, thường đau, không ăn uống được, trong đầu đau nặng: ô đầu sáu phân, hạt tiêu sáu phân, gừng khô bốn phân (phân ở đây chỉ phần, theo tỷ lệ). Giã bột, viên với mật. Uống với rượu, bốn viên bằng hạt đậu to, tăng dần.
Lại một bài: bán hạ (củ cây bán hạ, vị cay, có độc) năm phân, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay thơm) năm phân, gừng khô hai phân, nhân sâm ba phân, phụ tử một phân. Giã bột, hòa giấm làm viên bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu năm viên, ngày ba lần.
Bài chữa dưới tim co kéo căng thắt, đau bứt rứt: quế tâm ba lạng, gừng tươi ba lạng, chỉ thực (quả non phơi khô của cây cam đắng) năm quả. Năm thăng nước nấu còn ba thăng, chia ba lần uống. Cũng có thể thêm bạch truật hai lạng, mạch nha dẻo nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng).
Bài chữa tim phổi bị tổn thương, đau lạnh: quế tâm hai lạng, cật lợn hai quả. Tám thăng nước nấu còn ba thăng, chia ba lần uống.
Lại một bài: phụ tử hai lạng, gừng khô một lạng, viên với mật, uống bốn viên bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần.
Bài chữa tâm tý (chứng khí huyết ở tim bế tắc gây đau ngực), đau tim: thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức Tứ Xuyên) một lạng (sao cho vàng), tán bột, lấy máu tim chó làm viên bằng hạt ngô đồng. Uống năm viên, ngày năm lần.
Bài chữa dưới tim cứng đau, to như vành bát, như cái mâm xoay (?), gọi là "khí phận", do nước uống vào ứ kết lại: chỉ thực bảy quả, bạch truật (nướng) ba lạng. Một đấu (đấu: bằng mười thăng) nước nấu còn ba thăng, chia ba lần uống. Chỗ cứng sẽ mềm dần.
Nếu dưới tim có trăm khối kết tụ, đau lúc đến lúc đi: bột ngô thù du một thăng, xạ võng thật một cục bằng viên đạn. Giã chung, hòa lòng trắng trứng gà làm viên bằng hạt đậu nhỏ. Uống hai viên thì khỏi.
Bài chữa đau tim, nhiều nước bọt, dường như có sâu: lấy tim của lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu bò, dê, lợn, chó, gà), thái sống thành mười bốn miếng, lấy dao khía dọc ngang, lấy một lạng chân đan (chu sa, khoáng chất màu đỏ) rắc vào chỗ khía. Sáng sớm nuốt hết; cho thêm hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, dùng trừ tà độc) và xạ hương thì tốt.
Đói mà đau tim thì gọi là cơ sán (chứng đau tim lúc đói). Long đởm, phụ tử, hoàng liên, lượng bằng nhau, giã, rây. Uống một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam), ngày ba lần.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Dược tính luận" chủ trị đau tim, trúng ác (bị khí độc tà ác xâm phạm thình lình), hoặc đau lan đến thắt lưng và rốn: muối một nắm bằng quả trứng gà, gói bằng vải xanh đốt cho đỏ, bỏ vào rượu, uống một lần, sẽ nôn ra vật độc.
Lời tựa sách "Bản thảo thập di" nói: diên hồ sách (củ cây diên hồ sách, vị thuốc giảm đau) chữa đau tim, tán bột uống với rượu.
Sách "Thánh huệ phương" chữa đau tim lâu ngày, lúc phát không định, hay nôn ra nước trong, không ăn uống được: hùng hoàng hai lạng, giấm tốt hai thăng, đun lửa nhỏ thành cao, dùng bánh hấp khô trộn làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống bảy viên, chiêu bằng nước gừng.
Lại một bài chữa chín loại đau tim, tức bứt rứt: quế tâm một phân, tán bột, lấy một chén lớn rượu sắc còn nửa chén, bỏ bã, uống lúc còn hơi nóng, lập tức hiệu nghiệm.
Lại một bài chữa hàn sán (chứng đau do khí lạnh kết ở trong bụng) đau tim, tay chân lạnh ngắt từ đầu ngón trở lên, hoàn toàn không ăn uống được: quế tâm hai lạng tán bột; không kể giờ giấc, hòa rượu nóng uống một tiền chủy.
Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc đời Đường của Vương Đào) chữa bỗng đau tim: gừng khô tán bột, hòa nước uống một tiền.
Lại một bài chữa đau tim: đương quy tán bột, uống với rượu một phương thốn chủy.
Lại sách "Tất hiệu" chữa [...] (?) đau tim: mật gấu bằng hạt đậu to, hòa nước uống, rất hiệu nghiệm.
Lại một bài: lấy cá chình, nướng nhạt (không nêm muối) cho chín, cho người bệnh ăn một hai con, khỏi hẳn. Ăn no càng tốt.
Sách "Kinh nghiệm phương" chữa đau tim bốn mươi năm không khỏi: lấy nước vo kê nếp, uống ấm, nhiều ít tùy ý.
Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa đau tim: khương hoàng (củ nghệ) một lạng, ruột quế (?) ba lạng, tán bột, chiêu bằng nước giấm một tiền chủy.
Sách "Giản yếu tế chúng" chữa chín loại đau tim, và khối tích tụ, khí ứ trệ ở bụng sườn: can tất (nhựa sơn khô) loại thành ống hai lạng, giã dập, sao đến khi bốc khói, nghiền mịn, nấu với giấm, hồ bột mì làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ năm đến bảy viên, chiêu bằng rượu nóng, nước giấm cũng được, uống không kể giờ.
Diêu Hòa Chúng chữa bỗng đau tim: nhân hạt úc lý (một loài mận nhỏ) ba lần bảy (hai mươi mốt) hạt, nhai nát, chiêu bằng nước mới múc, uống nước ấm càng hay. Chốc lát hết đau, rồi sắc nước muối loãng nhấp lúc nóng.
Sách "Binh bộ thủ tập" chữa đau tim không chịu nổi, dù đã năm năm, mười năm, dùng vào là hiệu nghiệm: lấy tỏi nhỏ nấu với giấm đặc, ăn một lần cho no. Không cho muối.
Quyển một
Thiên thứ chín: Các bài chữa bỗng đau bụng
Bài chữa bỗng đau bụng: viết chữ "phong" (gió) lên lưỡi, lại vẽ trên giấy hình hai con rết quấn nhau rồi nuốt đi.
Lại một bài: giã bột quế, uống ba phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc mà không rơi, khoảng 2–3 gam). Giấm, nhân sâm, gừng khô thượng hạng cũng tốt.
Lại một bài: gạo tẻ hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít), sáu thăng nước nấu sôi mười bốn dạo, rồi uống.
Lại một bài: muối ăn một nắm to, uống nhiều nước chiêu xuống, bỗng sẽ nôn, thì khỏi.
Lại một bài: đào đất làm một cái hố nhỏ, đổ đầy nước, khuấy kỹ lấy nước ấy uống.
Lại một bài: cho người ngồi cưỡi lên bụng người bệnh, đi tiểu vào rốn.
Lại một bài: bột gạo một thăng, hai thăng nước, hòa lại uống.
Lại một bài: cho người bệnh nằm sấp, một người đứng dạng chân phía trên, hai tay luồn xuống nâng bụng lên, để người bệnh tự buông thả thân mình, nâng lên khi nặng khi nhẹ, cho cách mặt giường chừng ba thước (thước: mười tấc, khoảng 23–24 cm) thì buông ra; làm như vậy mười bốn lần thì thôi. Rồi véo da sống lưng, véo sâu, kéo cho đau, từ xương cụt lên đến đỉnh đầu thì thôi. Chưa khỏi thì làm lại.
Lại một bài: cho người bệnh nằm gối cao chừng một thước, co gối dựng lên để da bụng [chùng ra] (?), khí đi vào ngực; bảo người bấm vào chỗ trên rốn ba tấc thì khỏi. Nếu nuốt khan, nuốt hơi được vài chục lần thì càng tốt. Bài này cũng chữa được đau tim; đây tức là phép phục khí (phép luyện thở, nuốt khí của đạo gia).
Bài chữa bỗng mắc các chứng sán (chứng đau co thắt ở bụng dưới, lan xuống bộ phận sinh dục, do khí lạnh kết lại), bụng dưới và bộ phận sinh dục kéo nhau đau như vặn, tự ra mồ hôi, muốn chết: giã bột sa sâm (rễ cây sa sâm), rây, uống một phương thốn chủy, lập tức khỏi.
Bài này vốn ở mục "Tạp trị", gọi là hàn sán, cũng gọi là âm sán. Chữa như thế mà không khỏi thì có thể uống các thuốc viên xổ để tẩy xuống; làm Tẩu mã thang (thang tẩy gồm ba đậu và hạnh nhân, xem thiên thứ ba) cũng tốt.
Bài chữa hàn sán đau bụng, ăn uống vào mà không thấy thức ăn trôi đi (?): hạt tiêu hai hợp (hợp: một phần mười thăng), gừng khô bốn lạng. Bốn thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho một cân (cân: bằng mười sáu lạng) mạch nha vào, lại cô còn một nửa (?), chia hai lần uống, uống liên tục.
Lại một bài: bán hạ (củ cây bán hạ, vị cay, có độc) một thăng, quế tám lạng, gừng tươi một thăng. Sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia ba lần uống.
Bài chữa hàn sán đau lúc đến lúc đi, mỗi khi phát thì đau quặn: ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) ba lạng, gừng tươi bốn lạng, đậu xị (đậu đen ủ lên men) hai hợp. Bốn thăng rượu nấu còn hai thăng, chia hai lần uống.
Lại một bài: phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) một củ, hạt tiêu hai trăm hạt, gừng khô nửa lạng, bán hạ mười củ, táo to ba mươi quả, gạo tẻ một thăng. Bảy thăng nước nấu đến khi gạo chín, bỏ bã, mỗi lần uống một thăng, uống cho hết.
Lại một bài: nhục quế một cân, ngô thù du nửa thăng. Năm thăng nước nấu còn một thăng rưỡi, chia hai lần uống.
Lại một bài: mẫu lệ (vỏ hàu), cam thảo (rễ cây cam thảo), quế mỗi thứ hai lạng. Năm thăng nước nấu còn một thăng rưỡi, uống hai lần.
Lại một bài: một con gà đen nuôi lâu năm (làm sạch như làm thịt để ăn), sinh địa hoàng (củ tươi của cây địa hoàng) bảy cân. Băm nhỏ chung, đặt lên vỉ chõ mà hấp, lấy đồ đồng hứng bên dưới. Lấy nước ấy, sáng sớm bắt đầu uống, đến giờ Bô (khoảng 3–5 giờ chiều) thì uống hết. Trong lúc ấy sẽ thải ra các khối lạnh tích tụ; xong thì nấu cháo trắng ăn dần. Người bị sán lâu năm thì dùng ba thang.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Bác tế phương" chữa khí lạnh, nóng không hòa, không muốn ăn, hoặc đau bụng như dùi đâm (?): sơn chi tử (quả dành dành), xuyên ô đầu (củ ô đầu đất Tứ Xuyên, rất độc), lượng bằng nhau. Giã sống thành bột, hồ với rượu làm viên bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười lăm viên, chiêu bằng nước gừng tươi sao. Nếu đau do tiểu trường khí (chứng đau bụng dưới lan xuống bìu), thì chiêu bằng nước tiểu hồi hương sao hoặc rượu hành tùy ý, uống hai mươi viên.
Sách "Kinh nghiệm phương" chữa nguyên tạng khí (khí của tạng gốc, tức thận, nguồn dương khí của cơ thể) phát bệnh, lạnh lâu ngày, đau bụng, tiêu chảy do cơ thể suy yếu.
Ứng cấp đại hiệu ngọc phấn đan (thuốc bột ngọc, dùng cấp cứu rất hiệu nghiệm): lưu huỳnh sống năm lạng, thanh diêm (muối xanh, một loại muối mỏ) một lạng; hai vị trên cùng nghiền mịn, dùng bánh hấp trộn làm viên bằng hạt đậu xanh. Mỗi lần uống năm viên với rượu nóng lúc bụng đói, rồi ăn cơm đè lên.
Sách "Tử mẫu bí lục" chữa bụng dưới đau, da xanh đen, hoặc thở không được: khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng) một lạng, một thăng rưỡi giấm sắc còn tám hợp, chia hai lần uống.
Sách "Thánh huệ phương" chữa hàn sán, bụng dưới và bộ phận sinh dục kéo nhau đau, tự ra mồ hôi: đan sâm (rễ cây đan sâm, màu đỏ, vị thuốc làm thông máu) một lạng, giã thành bột; mỗi lần hòa rượu nóng uống hai tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam), tốt.
Quyển một
Thiên thứ mười: Các bài chữa tim và bụng cùng đau
Bài chữa tim và bụng cùng trướng đau, hụt hơi muốn chết hoặc đã tắt thở: lấy chi tử (quả dành dành) mười bốn quả, đậu xị (đậu đen ủ lên men) bảy hợp (hợp: một phần mười thăng; thăng thời ấy khoảng 0,2 lít). Lấy hai thăng nước, trước nấu đậu xị còn một thăng hai hợp, vắt bỏ bã, cho chi tử vào, lại sắc còn tám hợp, lại vắt bỏ bã, uống nửa thăng; không khỏi thì uống hết.
Lại một bài: giặt quần lót, uống một hai thăng nước giặt ấy thì khỏi.
Lại một bài: quế hai lạng (thái ra), một thăng hai hợp nước nấu còn tám hợp, bỏ bã, uống một lần. Không có quế thì dùng gừng khô cũng tốt.
Lại một bài: ô mai (quả mơ hun khói) hai lần bảy (mười bốn) quả, năm thăng nước nấu sôi một dạo, cho mười bốn đồng tiền lớn vào, nấu còn hai thăng rưỡi. Người khỏe có thể uống một lần, người gầy yếu chia làm hai lần; sẽ đi ngoài, rồi khỏi.
Lại một bài: thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) hai lạng, gừng tươi bốn lạng, đậu xị ba hợp, bốn thăng rượu nấu còn hai thăng, chia ba lần uống thì khỏi.
Lại một bài: gừng khô một lạng, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) hai lạng. Giã ra, viên với mật. Mỗi lần uống hai viên bằng hạt đậu nhỏ, sẽ nôn và đi ngoài, rồi khỏi.
Bài chữa tim và bụng liền nhau thường trướng đau: lang độc (rễ cây lang độc, rất độc) hai lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) nửa lạng. Giã, rây, viên với mật bằng hạt ngô đồng. Ngày đầu uống một viên; ngày thứ hai hai viên; ngày thứ ba uống ba viên, rồi lại uống một viên; đến ngày thứ sáu uống ba viên; cứ xoay vòng từ một đến ba viên mà uống thường xuyên thì khỏi.
Lại một bài: ngô thù du một hợp, gừng khô bốn phân; phụ tử, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay thơm), nhân sâm mỗi thứ hai phân (phân ở đây chỉ phần, theo tỷ lệ). Giã, rây, viên với mật bằng hạt ngô đồng. Uống năm viên, ngày ba lần.
Phàm đau tim bụng, nếu không phải do trúng ác (bị khí độc tà ác xâm phạm thình lình) hay hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả dữ dội), thì đều do lạnh nóng kết lại lâu ngày gây ra. Nay các bài này có thể dùng để cứu gấp; khỏi rồi cần chữa trị lớn để tiêu trừ tận gốc.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Mai sư phương" chữa tim bụng trướng cứng, đau tức không yên, tuy chưa nôn chưa tả mà muốn chết: muối năm hợp, nước một thăng, đun cho tan, uống một lần, sẽ tự nôn và đi ngoài; thức ăn ra hết thì yên. Không nôn thì uống thêm.
Bài của Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạo, danh y đời Đường) chữa tim và bụng cùng đau: lấy vải gói hạt tiêu, đắp một lớp mỏng lên chỗ đau, dùng lửa hơ chườm cho nóng, đến khi hạt tiêu ra dầu thì tốt.
Sách "Thập toàn phương" chữa đau vùng tim và tỳ (vùng dưới mỏ ác): cao lương khương (củ riềng, thái nhỏ, sao) giã bột, hòa nước cơm uống một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam), lập tức hết đau.
Quyển một
Thiên thứ mười một: Các bài chữa bỗng thấy tim bụng bứt rứt, đầy tức
Bài chữa bỗng thấy tim bụng bứt rứt, đầy tức, lại ngực sườn đau muốn chết: lấy nước nóng hổi ngâm tay chân, nguội lại thay. Đây là bài bí truyền.
Lại một bài: vải xanh một miếng vuông một tấc, sừng hươu ba phân, tro tóc rối hai tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy trên một đồng tiền, khoảng 1,5–2 gam). Hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích, thời ấy khoảng 0,2 lít) nước nấu còn một thăng năm hợp (hợp: một phần mười thăng). Bỏ bã, uống hết.
Lại một bài: băm rễ ý dĩ (cây cườm gạo, bo bo), nấu đặc lấy nước, uống ba thăng.
Lại một bài: lấy hai mươi đồng tiền đồng lớn như bánh xe (?), năm thăng nước nấu sôi ba dạo, ngày uống ba lần.
Lại một bài: giã rau thơm (?) lấy nước, uống một hai thăng. Nấu gừng khô với nước cũng tốt.
Lại một bài: dùng ngay phép Chi tử xị thang (thang gồm quả dành dành và đậu đen ủ lên men) trong bài chữa đau tim ở trước, thì khỏi.
Lại một bài: hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát) một lạng, hạnh nhân (nhân hạt mơ) hai mươi hạt, mẫu lệ (vỏ hàu) một lạng. Ba thăng nước nấu còn một thăng, uống một lần.
Bài chữa quyết nghịch (chứng khí nghịch lên, tay chân lạnh ngắt), bứt rứt, đầy tức, thường muốn nôn: tiểu thảo (mầm cây viễn chí), quế, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay thơm), gừng khô, hạt tiêu mỗi thứ hai lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng và rất độc) hai lạng (bào: vùi nướng trong tro nóng cho giảm độc). Giã ra, hòa mật làm viên, uống bốn viên bằng hạt ngô đồng.
Bài chữa bỗng nôn ngược lên: cứu (đốt mồi ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh) chỗ dưới vú một tấc (tấc: khoảng 2,3–2,4 cm), bảy tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), thì khỏi.
Lại một bài: cứu ở đầu nếp gấp thứ nhất sau móng, phía mép trong ngón tay cái của hai tay, mỗi chỗ một tráng; lại cứu dưới móng ngón tay giữa của hai tay một tráng, thì khỏi.
Bài này vốn ở mục "Tạp trị". Bệnh ấy cũng thuộc loại đờm ứ tắc, hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả dữ dội), nên kiêm theo phép trong điều hoắc loạn mà chữa. Người bỗng mắc các chứng ở điều trên thì cũng ít, đều là do bệnh khác kéo theo mà thôi: hoặc do thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài) chưa hồi phục; hoặc sau khi hoắc loạn nôn tả mà cơ thể suy kiệt khô táo; hoặc vì lao lực tổn thương, uống các thuốc bổ mà sinh bĩ mãn (ngực bụng bế tắc, đầy tức); hoặc vì phạm phải tà khí lạnh nóng; hoặc ăn uống phải thứ có độc; hoặc uống thuốc quá độ. Đều nên theo gốc bệnh mà chữa, không được chỉ dùng riêng phép này.
Phụ phương (bài thuốc bổ sung của đời sau): sách "Thiên kim phương" (sách thuốc của Tôn Tư Mạo đời Đường) chữa tim bụng trướng, hụt hơi: thảo đậu khấu (quả cây thảo đậu khấu, vị cay thơm) một lạng, bỏ vỏ, tán bột, chiêu bằng nước nấu mộc qua và gừng tươi, mỗi lần nửa tiền chủy.
Sách "Đẩu môn phương" chữa đàn ông, đàn bà lâu ngày bị khí trướng, tức ở vùng tim, không ăn uống được, do ăn uống không điều độ, lạnh nóng xung khắc nhau, khiến tim bụng trướng đầy: hậu phác (vỏ cây hậu phác) nướng trên lửa cho khô, lại nhúng nước gừng mà nướng, đến khi cháy đen là được. Giã, rây mịn như bột mì. Hòa với nước cơm gạo cũ uống hai tiền chủy, ngày ba lần thì tốt. Cũng chữa được chứng phản vị (ăn vào rồi lại nôn ra) và cầm tiêu chảy, rất hay.
Sách "Kinh nghiệm phương" chữa chứng do ăn uống mà cả người vàng phù, thở gấp, không ăn được, ngực tức đầy.
Bồ kết không bị mọt (bỏ vỏ và hạt, bôi giấm tốt, nướng cho cháy, tán bột) một tiền chủy, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc) bảy hạt (bỏ dầu và màng). Hai thứ này dùng giấm loãng và mực tốt mài ra làm viên bằng hạt vừng. Mỗi lần uống ba viên, sau bữa ăn, chiêu bằng nước vỏ quýt lâu năm, ngày ba lần; cách một ngày thêm một viên, lấy việc đi ngoài được làm chừng.
Nếu uống thường xuyên thì giúp tiêu rượu và thức ăn.
Sách "Mai sư phương" chữa bụng đầy không uống thuốc được: gừng tươi vùi tro nướng chín, bọc bông, nhét vào hậu môn, nguội thì thay.
Sách "Thánh huệ phương" chữa phổi bị nhiệt ứ tắc, bứt rứt: bách hợp (củ cây bách hợp) tươi bốn lạng, mật ong nửa chén, trộn đều hấp cho mềm; thỉnh thoảng ngậm một miếng bằng quả táo, nuốt nước bọt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video