Quyển hai
Các phương chữa bệnh hoắc loạn cấp (bệnh phát đột ngột vừa nôn mửa vừa tiêu chảy dữ dội, thường kèm chuột rút, chân tay lạnh) và các chứng cấp khác — Thiên thứ mười hai
Người mắc hoắc loạn phần nhiều là do ăn uống: ăn uống đồ sống lạnh lẫn lộn, ăn đồ béo ngậy, uống rượu, ăn gỏi (?), rồi lại ra chỗ gió, lội chỗ ẩm, mặc áo mỏng ngồi ngoài trời, hoặc ban đêm ngủ không đắp chăn mà sinh ra.
Vừa mắc bệnh thì phải lo giữ ấm ngay: lấy than lửa rải dưới chỗ nằm; nếu bên dưới nóng quá thì bớt đi. Lại hấp nóng chăn bông hoặc áo bông. Tự quấn mình vào, khi nguội thì thay cái nóng khác. Cũng có thể đốt nóng mặt đất, tưới nước nóng lên, trải vải mỏng hoặc chiếu, nằm lên trên và đắp thật dày. Cũng có thể đun nước sôi sùng sục, đổ nước nóng vào vò, ngâm chân ngập đến đầu gối; đồng thời lấy đồ đựng bằng đồng chứa nước nóng đặt lên bụng, lót áo bên dưới, nguội thì thay. Cũng có thể lấy bàn là đựng than lửa đặt lên bụng.
Làm như thế mà vẫn không khỏi (?) thì phải cứu (đốt ngải cứu trên huyệt — điểm đặc biệt trên cơ thể — cho hơi nóng thấm vào để chữa bệnh) ngay. Nhưng phải làm rõ ràng theo thứ tự, đừng cứu bừa. Có chứng nào thì theo chứng ấy mà cứu; chưa có chứng thì đừng cứu trước. Cứu tuy chưa khỏi ngay, nhưng chắc chắn sẽ không đến nỗi chết. Đừng vì cứu chưa thấy khỏi ngay mà thôi không cứu nữa.
Mồi ngải cứu chữa hoắc loạn khổ nỗi không to, số tráng (mỗi mồi ngải đốt hết một lần gọi là một tráng) cũng không nhiều; sách gốc nói bảy tráng là được, bốn năm mươi tráng cũng không có gì hại. Nhờ lửa cứu mà sống lại rồi thì uống theo các phương cũ: dùng Lý trung hoàn (viên thuốc điều hòa phần giữa, tức tỳ vị), cùng Hậu phác thang, Đại đậu xị thông mạch thang, Bán hạ thang. Thuốc các bậc đi trước dùng khó kiếm, nay chỉ ghi phép cứu hay và vài phương đơn giản, dùng đều có hiệu quả, không kém gì thuốc đắt tiền. Người đã chết mà chưa lâu thì vẫn còn cứu được.
Các thuốc khác thì khó sắm đủ, nhưng Lý trung hoàn, Tứ thuận thang, Hậu phác thang và các thang ấy thì không thể không chế sẵn; mỗi khi sắp vào mùa thu nên mua sẵn mang theo người.
Bỗng mắc hoắc loạn mà đau bụng trước: cứu phía trên rốn mười bốn tráng, huyệt này tên là Thái thương, ở dưới mỏm xương ức (chỗ chóp dưới xương ức, dưới hõm thượng vị) bốn tấc (tấc ở đây đo theo thân thể người bệnh), nên đo lại cho chuẩn.
Tiêu chảy xối xả trước: cứu cạnh rốn một tấc, đàn ông bên trái, đàn bà bên phải, mười bốn tráng, nặng thì đến ba mươi, bốn mươi tráng. Huyệt này là huyệt mộ của đại trường (huyệt mộ: điểm ở ngực bụng nơi khí của một tạng phủ tụ lại; đại trường là ruột già). Người tiêu chảy xối xả thì nên dùng phép tả (?).
Nôn trước: cứu dưới tim hai tấc, mười bốn tráng, cũng đồng thời chữa tiêu chảy không ngừng. Nếu khí nghịch lên (thở dốc, hơi xốc lên) thì cứu năm mươi tráng. Huyệt tên là Cự khuyết, chính ở dưới đầu nhọn mỏm xương ức một tấc.
Tay chân lạnh ngắt trước: cứu chỗ xương nhọn phía trên mắt cá trong của hai chân, mỗi chân bảy tráng, chưa khỏi thì tăng số. Huyệt tên là Tam âm giao, ở trên đỉnh mắt cá trong ba tấc.
Bị chuột rút: cứu ở giữa lòng bàn chân, chỗ gân tụ lại ngang với ngón cái, sáu bảy tráng, huyệt tên là Dũng tuyền. Lại cứu ở giữa nếp gấp dưới ngón chân cái một tráng, hiệu nghiệm như thần.
Một phương khác: cứu ở mép móng ngón chân cái, bảy tráng.
Chuột rút lan vào bụng gây đau: bảo bốn người giữ tay chân, cứu bên trái rốn hai tấc, mười bốn tráng; lại cứu trên gân lớn ở đùi trong, cách bộ phận sinh dục một tấc.
Nếu bị ọe khan (?): cứu giữa nếp gấp thứ nhất ở cổ tay, bảy tráng, huyệt thuộc kinh Tâm chủ (đường kinh chạy dọc mặt trong cánh tay, nối với màng bọc tim), thẳng hàng với ngón giữa.
Tiêu chảy không ngừng: cứu phía trong khớp gốc ngón chân cái, chỗ giáp mép da trắng một tấc, mỗi bên trái phải bảy tráng, huyệt tên là Đại đô.
Nôn khan: cứu sau cổ tay ba tấc, giữa hai đường gân, mỗi bên trái phải bảy tráng, huyệt tên là Gian sứ. Nếu đang ngất lịm, nôn đến tắt hơi, cứu vào là thông ngay.
Phương trong sách Đoản kịch (?) nói phép này cứu sống được người sắp chết.
Vừa nôn vừa tiêu chảy: cứu hai bên vú, ở phía ngoài quầng vú sẫm màu, sát về phía bụng, chỗ giáp da trắng, mỗi bên bảy tráng, cũng có thể đến hai lần bảy tráng.
Nếu nôn đã ngừng mà tiêu chảy chưa ngừng: cứu dưới rốn một phu (bề ngang bốn ngón tay khép lại), bảy tráng (?); có thuyết lại nói cứu dưới rốn một tấc, hai lần bảy tráng (?).
Nếu bứt rứt, ngột ngạt, bụng đầy tức: cứu dưới mỏm xương ức ba tấc, bảy tráng, huyệt tên là Vị quản.
Một phương khác: đặt muối vào giữa rốn, cứu lên trên hai lần bảy tráng.
Nếu đau quặn thắt quanh rốn (?): cứu dưới rốn ba tấc, ba lần bảy tráng, huyệt tên là Quan nguyên, rất tốt.
Phép cứu bí truyền như thần, cứu sống người hoắc loạn: lấy một vật đo ngang chỗ nhân trung (rãnh giữa môi trên và mũi) (?) của người bệnh, gấp đôi lại, từ mỏm cưu vĩ (mỏm nhọn cuối xương ức, hình như đuôi chim cưu) đo xuống rồi cứu. Cứu điểm giữa xong thì đặt ngang mà cứu hai bên trái phải. Lại cứu ở lưng: dùng vật vòng quanh người cho ngang đúng mỏm xương ức, cứu ở cột sống chỗ ấy, lại cứu hai bên cột sống mỗi bên một tấc, mỗi chỗ bảy tráng. Như vậy là bụng và lưng mỗi bên cứu ba chỗ.
Cách Hoa Đà (thầy thuốc lừng danh cuối thời Đông Hán) chữa người hoắc loạn đã chết, người nhà đã trèo lên mái nhà gọi hồn, đã dùng đủ mọi cách chữa mà vẫn không khỏi:
Đỡ người bệnh nằm sấp, duỗi hai cánh tay ra, lấy dây đo từ đầu khuỷu tay bên này sang bên kia; theo đường dây ấy, ở chỗ huyệt kẹp giữa các đốt xương lớn của sống lưng, cách cột sống mỗi bên một tấc, cứu một trăm tráng. Nếu không khỏi thì có thể cứu ở đốt sống ngang khuỷu tay (?). Đã thử với mấy trăm người, ai cũng cứu xong là ngồi dậy được. Hoa Đà truyền phép này cho con cháu, đời đời đều giữ bí mật.
Những điều trên đây đều là phép cứu.
Phương chữa hoắc loạn mà tim bụng trướng đau, bứt rứt đầy tức, hơi thở ngắn, chưa nôn chưa tiêu chảy được:
Muối hai thăng (đơn vị đong thể tích thời xưa, một thăng khoảng 200 ml), nước năm thăng, nấu còn hai thăng, uống một lần hết, nôn ra được là khỏi.
Một phương khác: gừng tươi hoặc gừng khô một hai thăng, giã dập, nước sáu thăng, nấu sôi ba dạo, uống một lần hết. Nếu chưa khỏi ngay thì làm lại; không có thuốc mới thì nấu lại bã cũng được.
Một phương khác: uống ba thăng giấm (thời xưa gọi là "khổ tửu") loại tốt; trẻ nhỏ, người già, người gầy yếu thì uống một hai thăng.
Một phương khác: hâm nóng một hai thăng rượu, thả vào một cục sáp ong to bằng viên đạn, đợi tan thì uống; không có sáp thì thay bằng hai phương thốn chủy (thìa vuông một tấc, đơn vị đong thuốc bột, mỗi thìa chừng 2–3 gam) muối cũng được.
Một phương khác: bột quế nửa thăng, hòa với hai thăng nước ấm, uống hết.
Một phương khác: nấu đặc năm sáu thăng nước lá tre, dùng nước nóng ấy chườm chỗ đang bị chuột rút.
Một phương khác: lấy gỗ cây nam (?) hoặc gỗ long não, một miếng to bằng bàn tay, chẻ nhỏ, nước ba thăng, nấu sôi ba dạo, bỏ bã, dùng nước nóng ấy chườm.
Một phương khác: uống ba phương thốn chủy bột gừng khô.
Một phương khác: lấy cây nghể (rau răm dại) hoặc lá của nó, thái nhỏ hai thăng, nước năm thăng, nấu sôi ba dạo, uống một lần hết. Nấu tía tô khô, hoặc vắt nước tía tô tươi uống cũng tốt.
Một phương khác: tỏi nhỏ (tỏi dại) một thăng, giã dập, nước ba thăng, nấu còn một thăng, uống một lần hết.
Một phương khác: ngâm khoảng năm thăng tỏi nhỏ vào nước ấm, lấy nước uống cũng được.
Một phương khác: lấy máu người trộn với đan sa (chu sa, khoáng chất màu đỏ), viên to bằng hạt ngô đồng, uống hai viên.
Một phương khác: gừng tươi một cân (đơn vị khối lượng, một cân bằng mười sáu lạng) thái ra, nước bảy thăng, nấu còn một thăng, chia ba lần uống.
Một phương khác: lấy cáu bẩn trên bàn của nhà làm trò rong (?), một cục to bằng quả trứng gà, uống với rượu ấm thì khỏi.
Một phương khác: uống một ít trúc lịch (nước nhựa chảy ra khi hơ nóng ống tre tươi) cũng khỏi.
Một phương khác: gừng khô hai lạng (đơn vị khối lượng thời xưa), cam thảo hai lạng, phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng) một lạng, nước ba thăng, nấu còn một thăng, cho vào một hợp (một phần mười thăng) mật lợn, trộn đều, chia ba lần uống.
Một phương khác: một nắm to bông lau, nấu đặc, uống hai thăng thì khỏi.
Phương chữa chuột rút: nung sắt cho đỏ, áp vào chỗ giáp da trắng ở gót chân, lên phía trên gần sau gót thì đặt thanh sắt dọc theo; theo chân mà để yên một lúc cho thành vết bỏng, cả hai chân đều làm như thế. Chốc lát hơi nóng thấm vào bụng, không còn chuột rút nữa, thế là khỏi. Có thể tháo con dao ra, nung phần đuôi chuôi (?) mà dùng, khỏi ngay.
Một phương khác: nấu giấm sôi ba dạo rồi xoa bóp, trộn thêm chút bột thì càng tốt; lấy lớp bông độn quấn buộc từ dưới đầu gối xuống đến bàn chân.
Một phương khác: đốt hai lần bảy (mười bốn) quả dành dành, tán bột uống.
Một phương khác: quế và bán hạ lượng bằng nhau, tán bột, mỗi lần một phương thốn chủy, hòa với một thăng nước uống thì khỏi.
Một phương khác: bột đậu nành sống, hòa rượu uống một phương thốn chủy.
Một phương khác: đốt con rết lấy chất dầu bôi vào, khỏi ngay.
Nếu chuột rút lan vào trong ruột, như sắp bị vặn xoắn:
Lấy phân gà phần trắng một phương thốn chủy (?), nước sáu hợp, nấu sôi ba dạo, uống một lần hết, đừng để người bệnh biết.
Một phương khác: nấu bông áo với giấm, để bông còn ấm, quấn từ chỗ bị chuột rút.
Một phương khác: đốt ba nhúm dây bện chiếu, rồi uống với rượu, khỏi ngay.
Một phương khác: nhọ nồi dưới đáy chảo, uống với rượu thì khỏi.
Nếu chuột rút đã lan vào trong bụng:
Nên khiêng ngược người bệnh, đầu dốc xuống dưới, đừng để chạm đất (?), đợi trong bụng êm lại thì thôi.
Nếu chuột rút ở hai tay, hai chân và ngực sườn:
Lấy một thăng rưỡi muối, một đấu (mười thăng) nước, nấu cho thật nóng bỏng. Ngâm tay chân vào; chỗ ở ngực sườn thì dùng nước ấy rửa. Chuột rút lan vào bụng thì khiêng ngược người bệnh, đầu dốc xuống, đợi trong bụng êm thì thôi. Nếu bệnh đã cực nặng thì lấy tay kéo bộ phận sinh dục; nếu dương vật đã co rút vào thì ắt chết, còn nếu vẫn chưa co thì khiêng ngược người bệnh lên, có thể sống được.
Nếu tiêu chảy xối xả không ngừng, lại chuột rút lan vào bụng, sắp chết:
Gừng tươi hai lạng, đập dập nhiều lần, nấu với một thăng rưỡi rượu sôi ba bốn dạo, uống một lần hết thì khỏi.
Phương chữa hoắc loạn sau khi đã nôn và tiêu chảy, tim bụng bứt rứt đầy tức:
Dành dành mười bốn quả, nước ba thăng, nấu còn hai thăng; cho vào bảy hợp đậu xị (đậu đen ủ lên men), nấu còn một thăng, uống một lần hết. Nếu nôn thì thêm hai lạng vỏ quýt; nếu bứt rứt ngột ngạt thì thêm một thăng đậu xị, một lạng cam thảo, một thăng mật ong, thêm hai thăng nước, chia ba lần uống.
Phương chữa hoắc loạn mà bứt rứt vật vã, nằm không yên:
Hành trắng (phần củ trắng của hành) hai mươi cọng, táo tàu hai mươi quả, nước ba thăng, nấu còn hai thăng, uống một lần hết.
Phương chữa hoắc loạn sau khi đã nôn và tiêu chảy, khát dữ, uống nhiều nước thì có thể chết người:
Lấy năm thăng kê vàng, nấu với một đấu nước cho còn ba thăng. Để lắng trong rồi uống từng chút một, đừng uống thứ gì khác.
Phương Lý trung hoàn theo Thôi thị (một thầy thuốc họ Thôi, tác giả sách phương):
Cam thảo ba lạng; gừng khô, nhân sâm, bạch truật mỗi thứ một lạng; giã, rây, viên với mật ong to bằng viên đạn. Thấy bệnh chưa dứt thì uống thêm một viên; chốc lát chưa khỏi thì lại dùng một đấu nước ấm, uống kèm với cháo (?) (nguyên văn: thịt nai). Uống liền ba năm lần cho khỏi; cũng có thể uống với rượu.
Tứ thuận thang: chữa nôn, tiêu chảy, bụng khô, nôn khan, tay chân lạnh không dứt.
Gừng khô, cam thảo, nhân sâm, phụ tử mỗi thứ hai lạng, nước sáu thăng, nấu còn ba thăng rưỡi, chia ba lần uống. Nếu tiêu chảy không ngừng thì thêm một lạng long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, dùng làm thuốc); đau bụng nhiều thì thêm hai lạng đương quy. Hồ Hiệp (thầy thuốc, tác giả sách phương) dùng một củ phụ tử và một lạng quế. Người bị hoắc loạn mà không nôn không tiêu chảy, chỉ thấy mạch ở tứ chi chìm, da thịt lạnh, ra mồ hôi, khát nước, dùng phương này thì khỏi.
Hậu phác thang: chữa bứt rứt, nôn, bụng trướng.
Hậu phác bốn lạng (nướng), quế hai lạng, chỉ thực (quả cam chua non phơi khô) năm quả (nướng), gừng tươi ba lạng, nước sáu thăng, nấu còn hai thăng, chia ba lần uống.
Bốn thang thuốc này đều chữa được mọi chứng của hoắc loạn, không thể không chế sẵn. Nếu hoắc loạn mà đau vùng tim đặc biệt dữ dội, đó là kèm theo độc, phải dùng thêm các phương chữa trúng ác (chứng bỗng nhiên bị khí độc tà xâm phạm, đau bụng, ngất ngã).
Phương phụ thêm: Tôn Chân nhân (tức Tôn Tư Mạc, danh y đời Đường) chữa hoắc loạn:
Lấy ba bốn mươi hạt hồ tiêu, nuốt với nước.
Sách Đấu môn phương chữa hoắc loạn:
Lấy gỗ sam vàng chẻ thành miếng, một nắm, sắc đặc với nước lấy một chén uống.
Sách Ngoại đài bí yếu (sách y học đời Đường) chữa hoắc loạn bứt rứt vật vã:
Đốt tóc rối một nắm to bằng quả trứng gà, hòa với ba thăng nước muối mà uống. Không nôn được thì uống lần nữa.
Một phương khác chữa hoắc loạn đau bụng, nôn, tiêu chảy:
Lấy ba thăng lá đào thái nhỏ, nước năm thăng, nấu còn một thăng ba hợp, chia hai lần uống ấm.
Sách Mai sư phương chữa hoắc loạn đau vùng tim, tiêu chảy, không ra mồ hôi:
Lấy một nắm to cành lá lê, nước ba thăng, sắc còn một thăng mà uống.
Một phương khác chữa sau khi hoắc loạn, bứt rứt vật vã, nằm không yên:
Hành trắng hai mươi cọng, táo tàu hai mươi quả, nước ba thăng, sắc còn hai thăng, chia ra uống.
Sách Binh bộ thủ tập: cứu người hoắc loạn rất có hiệu nghiệm như thần.
Lấy nước cơm chua (nước gạo ủ cho lên chua) loại hơi chua, sắc với bột gừng khô, nhấp từng ngụm. Mùa hè bụng dạ không yên cũng sắc nhấp như vậy thì khỏi.
Tôn Dụng Hòa (danh y đời Tống) chữa tiêu chảy dữ dội do hoắc loạn không ngừng:
Một củ phụ tử nặng bảy tiền (một tiền bằng một phần mười lạng), nướng (bào chế bằng cách vùi tro nóng), bỏ vỏ và rốn củ, tán bột. Mỗi lần dùng bốn tiền, nước hai chén, muối nửa tiền, sắc còn một chén, uống ấm, ngừng ngay. Theo sách Tập hiệu phương.
Chữa nôn và tiêu chảy không ngừng, hoặc sau khi đã dùng thuốc cho đi ngoài (?), phần nhiều tay chân lạnh ngắt, hư phong (chứng choáng váng, co giật do cơ thể suy kiệt), mê man bất tỉnh; uống thuốc này thì tay chân ấm dần, tinh thần tỉnh lại.
Hồi dương tán (bột thuốc làm dương khí — hơi ấm sinh lực — trở lại): thiên nam tinh tán bột, mỗi lần dùng ba tiền, cho vào ba quả táo kinh (táo đất kinh kỳ), một chén rưỡi nước, sắc cùng còn tám phần (tám phần mười chén), uống ấm; chưa tỉnh thì uống lần nữa. Sách Thánh huệ phương (sách y học do triều Tống biên soạn) chữa hoắc loạn chuột rút sắp chết:
Một nắm chiếu cói rách cũ, thái nhỏ, một chén nước cơm chua, nấu lấy nước, uống ấm một lần hết.
Một phương khác chữa chuột rút do can hư (gan suy yếu; theo y học cổ, gan chủ về gân nên gan yếu thì gân dễ co rút):
Lấy thân và lá nghể đỏ thái ra, ba hợp, nước một chén, rượu ba hợp, sắc còn bốn hợp, bỏ bã, chia hai lần uống ấm.
Một phương khác chữa can hư sinh phong, chuột rút lan vào bụng:
Lấy nửa cân muối, nấu với nước một lúc, ngâm khi còn nóng, rất tốt.
Tôn Thượng dược (họ Tôn, giữ chức Thượng dược — quan coi thuốc trong cung) chữa chuột rút ở chân, đau đớn, co quắp:
Mắt gỗ thông một lạng, băm nhỏ như hạt gạo; nhũ hương (nhựa thơm của một loài cây) một tiền. Các vị trên cho vào đồ bằng bạc hoặc bằng đá, sao lửa nhỏ cho cháy sém, chỉ giữ lại ba phần tính thuốc (sao cháy mà không thành tro), để nguội cho hết độc lửa, tán nhỏ. Mỗi lần dùng một đến hai tiền, hòa với rượu mộc qua nóng mà uống; mọi chứng bệnh về gân đều chữa khỏi ngay.
Phương trong sách Cổ kim lục nghiệm chữa hoắc loạn chuột rút:
Lấy một nắm tay cây nghể, bỏ hai đầu, nước hai thăng rưỡi, nấu còn một thăng rưỡi, uống một lần hết.
Quyển hai
Các phương chữa thương hàn, thời khí, ôn bệnh — Thiên thứ mười ba
Phương chữa thương hàn (theo y học cổ: các bệnh sốt cấp do khí lạnh và tà khí bên ngoài xâm nhập), thời khí (bệnh dịch do khí hậu trái mùa gây ra, dễ lây lan), ôn bệnh (bệnh sốt nóng cấp tính) cùng đau đầu, sốt cao, mạch to, mới mắc một ngày:
Lấy rễ và lá cây chỉ đoái (?) giã chung, khoảng ba thăng, trộn với một lạng chu sa, nước một thăng, nấu chung, vắt lấy nước, uống một lần hết; nôn ra được là khỏi. Nếu bệnh nặng thì uống hết một thăng, đắp chăn dày cho ra mồ hôi thì khỏi.
Một phương khác: tỏi nhỏ một thăng, giã lấy ba hợp nước, uống một lần hết. Nếu chưa khỏi thì làm lại, sẽ khỏi.
Một phương khác: ô mai (mơ hun khói) hai lần bảy quả, muối năm hợp, nước ba thăng, nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần hết.
Một phương khác: lấy gỗ cây tử (?) tươi, gọt bỏ vỏ đen, thái nhỏ phần lõi trắng một thăng, sắc với hai thăng năm hợp nước, bỏ bã, mỗi lần uống tám hợp, uống ba lần thì khỏi.
Một phương khác: lấy hai lần bảy viên quả cây truật (?), nước năm thăng, nấu cho chín, bỏ bã, uống hết nước, sẽ nôn hoặc đi ngoài mà khỏi.
Một phương khác: một quả trứng gà, cho vào nửa thăng nước lạnh, khuấy cho đều; lại đun ba thăng nước cho sôi thật mạnh, đổ chỗ nước trứng đã khuấy vào nồi nước sôi, khuấy nhanh cho hòa, để vừa ấm, uống một lần hết, cho ra mồ hôi.
Một phương khác: lấy chu sa bôi khắp người, ngồi quay mặt về phía lửa cho ra mồ hôi thì khỏi.
Một phương khác: lấy rễ và lá cây tương hà (gừng tía) (?) tươi giã chung, vắt lấy nước, uống ba bốn thăng.
Một phương khác: lấy ba cân ngải khô, nước một đấu, nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần hết cho ra mồ hôi.
Một phương khác: ăn một thăng muối, uống nước nóng cho trôi xuống bụng. Sẽ đau quặn mà nôn ra, rồi đắp chăn cho ra mồ hôi thì khỏi.
Một phương khác: lấy một trăm năm mươi bảy đồng tiền to cỡ lớn (?), nước một đấu, nấu còn bảy thăng, uống hết nước. Chốc lát lại dùng năm thăng nước nấu tiếp còn một thăng, đổ thêm hai thăng nước vào cho thành ba thăng, vớt tiền ra, uống nước, sẽ nôn ra chất độc.
Một phương khác: lấy mỡ lợn một cục to bằng viên đạn, uống ấm, ngày ba lần, ba ngày chín lần.
Một phương khác: ô mai ba mươi quả bỏ hột, cùng một thăng đậu xị, ba thăng giấm, nấu còn một thăng rưỡi, bỏ bã, uống một lần hết.
Lại nữa, thương hàn có nhiều loại, người ta không phân biệt được, muốn dùng một thứ thuốc chữa được tất cả: nếu mới thấy đau đầu, da thịt nóng, mạch nổi to mạnh, trong một hai ngày đầu, thì làm Thông xị thang (thang hành và đậu xị): dùng hành trắng một nắm (vừa vòng giữa ngón cái và ngón trỏ), đậu xị một thăng, nước ba thăng, nấu còn một thăng, uống một lần hết cho ra mồ hôi.
Không ra mồ hôi thì làm lại, thêm cát căn (rễ sắn dây) hai lạng, thăng ma ba lạng, năm thăng nước, sắc còn hai thăng, chia hai lần uống, ắt ra mồ hôi. Nếu vẫn không ra mồ hôi thì thêm ma hoàng (một vị thuốc làm ra mồ hôi mạnh) hai lạng. Lại dùng nước hành nghiền hai hợp gạo, một thăng nước, nấu một lúc thì cho muối và đậu xị vào, sau cho hành trắng, cả bốn thứ, đun lửa sắc còn ba thăng, chia ra uống cho ra mồ hôi.
Một phương khác: đậu xị một thăng, nước tiểu bé trai ba thăng, sắc còn một thăng, chia hai lần uống, cho ra mồ hôi.
Một phương khác: cát căn bốn lạng, nước một đấu, sắc còn ba thăng, rồi cho một thăng đậu xị vào, sắc còn một thăng rưỡi, uống một lần. Giã cát căn tươi lấy nước, uống một hai thăng cũng tốt.
Nếu mồ hôi ra mãi không dứt đã ba bốn ngày, trong ngực khó chịu, muốn cho nôn ra:
Đậu xị ba thăng, nước bảy thăng, nấu còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, cho vào một lạng mật ong, nấu thêm sôi ba dạo, uống một lần hết. Nằm yên sẽ nôn ra; nếu chưa khỏi thì uống thêm cho khỏi. Đây là phép bí truyền cho con cháu.
Một phương khác: sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) ba cân, thái nhỏ, nước một đấu, nấu còn ba thăng, chia ba lần uống. Cũng có thể uống Lê lô thổ tán (bột lê lô gây nôn) và Khổ sâm long đởm tán.
Nếu đã năm sáu ngày trở lên:
Có thể làm nhiều nước trúc lịch từ tre xanh, đun qua cho cạn bớt, uống nhiều lần, đắp chăn dày cho ra mồ hôi.
Một phương khác: đại hoàng, hoàng liên, hoàng bá, dành dành mỗi thứ nửa lạng, nước tám thăng, nấu sôi sáu bảy dạo, cho vào một thăng đậu xị, bảy cọng hành trắng, nấu còn ba thăng, chia ra uống. Hợp với cả người già lẫn trẻ nhỏ.
Một phương khác: khổ sâm hai lạng, hoàng cầm hai lạng, sinh địa hoàng nửa cân, nước tám thăng, nấu còn một thăng, chia hai lần uống; nôn hoặc đi ngoài ra chất độc thì khỏi.
Nếu đã sáu bảy ngày, sốt cực độ, dưới vùng tim bứt rứt ngột ngạt, nói sảng, thấy ma quỷ, muốn vùng dậy chạy:
Dùng ba thăng ngô thù du khô, nước hai thăng, nấu còn một thăng, bỏ bã, để vừa ấm mà uống, ra được mồ hôi là khỏi. Phương này hẳn không sai, nhất định dùng được, hãy giữ bí mật.
Một phương khác: giun đất to một thăng, mổ bụng bỏ đất, nấu với nước tiểu người cho chín, bỏ bã mà uống. Giã sống vắt lấy nước hoặc sắc với nước cũng đều tốt. Lại vắt nước phân người, uống vài hợp đến một hai thăng, gọi là Hoàng long thang; loại để lâu năm thì tốt.
Một phương khác: lấy chó trắng, mổ từ lưng lấy máu, mổ cho nhiều máu càng tốt, phải dùng khi còn nóng; đắp lên ngực, nguội thì bỏ đi. Phép này chữa người sắp chết sống lại. Không có chó trắng thì chó thuần một màu nào khác cũng dùng được.
Một phương khác: lấy vỏ cây ngô đồng, gọt bỏ lớp đen bên ngoài, xé nhỏ, cắt đoạn dài bốn tấc, buộc thành một bó, dùng năm hợp rượu với một thăng nước, nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần hết. Sẽ nôn và đi ngoài ra mấy thăng nước xanh vàng, thế là khỏi.
Một phương khác: ba quả trứng gà, mang tiêu (muối khoáng dùng làm thuốc tẩy) một phương thốn chủy, rượu ba hợp, khuấy chung cho tan hết rồi uống.
Một phương khác: hoàng liên ba lạng, hoàng bá và hoàng cầm mỗi thứ hai lạng, dành dành mười bốn quả, nước sáu thăng, sắc còn hai thăng, chia hai lần uống. Chữa bứt rứt, nôn, không ngủ được.
Chữa thời khí đang lưu hành, người sắp chết, phương gọi là "Phá quan tài" (ý nói kéo người đã nằm quan tài sống dậy); Thiên kim chử thang (?): khổ sâm một lạng, giã dập, rượu hai thăng rưỡi (phương cũ thì dùng khổ sâm nấu với giấm), nấu còn một thăng rưỡi, bỏ bã, để vừa ấm, uống hết. Sẽ nôn ra chất độc đặc như keo chảy (?), thế là khỏi.
Một phương khác: một trăm đồng tiền lớn, nước một đấu, nấu còn tám thăng, cho vào xạ hương loại đương môn tử (hạt xạ hương tốt nhất) to bằng quả mận, tán bột, cho uống dần từng chút cho đến hết; sẽ ra mồ hôi hoặc nôn ra.
Chữa ôn độc phát ban (bệnh sốt do độc nóng, nổi ban trên da), dịch lớn khó cứu — Hắc cao (cao đen): sinh địa hoàng nửa cân thái vụn, đậu xị loại tốt một thăng, mỡ lợn hai cân, nấu chung sôi năm sáu dạo cho cạn còn hai phần ba, vắt bỏ bã.
Lấy hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam) tán bột và xạ hương, mỗi thứ một lượng bằng hạt đậu to, cho vào khuấy đều, uống hết. Độc theo da thoát ra ngoài là khỏi.
Một phương khác: dùng con cóc sống, mổ bụng bỏ ruột, giã ra mà nuốt. Nếu có cóc phơi khô bắt vào ngày mùng năm tháng năm, đốt tán bột dùng cũng tốt.
Hắc nô hoàn (viên đen), sách của Hồ Hiệp và sách Đoản kịch (?) đều ghi giống nhau; còn gọi là Thủy giải hoàn. Lại có một phương thêm một lạng tiểu mạch nô (nấm đen mọc trên bông lúa mì) (?), gọi là Mạch nô hoàn; Chi (?) cũng chú như vậy.
Ma hoàng hai lạng, đại hoàng hai lạng, hoàng cầm một lạng, mang tiêu một lạng, nhọ dưới đáy chảo một lạng, nhọ ống khói bếp hai lạng, bụi trên xà nhà hai lạng; giã, viên với mật ong to bằng viên đạn. Lấy năm hợp nước giếng mới múc, nghiền một viên vào, uống một lần hết. Nếu khát thì chỉ cho uống nước. Chốc lát sẽ thấy rét, rét xong thì ra mồ hôi, thế là giải bệnh. Nếu bóng nắng đã dời năm thước (?) mà chưa thấy gì thì uống thêm một viên. Phương này chữa bệnh đã năm sáu ngày, trong ngực nóng dữ, cắn chặt răng không mở miệng được, gọi là hoại bệnh (bệnh đã biến chứng xấu do chữa sai hoặc để lâu), không chữa được bằng cách thường, thì dùng Hắc nô hoàn này.
Một phương khác: đại thanh (lá cây chàm) bốn lạng, cam thảo và a giao (keo nấu từ da lừa) mỗi thứ hai lạng, đậu xị tám hợp. Nước một đấu, nấu hai vị trước còn ba thăng rưỡi, bỏ bã; cho đậu xị vào nấu sôi ba dạo, bỏ bã; rồi cho a giao vào, chia làm bốn lần uống, hết thì chế tiếp. Phương này chữa bệnh đã đến bảy tám ngày, cho ra mồ hôi mà không giải, và sau khi đã nôn, tẩy mà vẫn sốt cao, rất tốt.
Một phương khác: đại hoàng ba lạng, cam thảo hai lạng, ma hoàng hai lạng, hạnh nhân ba mươi hạt, mang tiêu năm hợp, hoàng cầm một lạng, ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh) hai mươi hạt rang; giã, trộn mật ong viên to bằng hạt đậu, uống ba viên, sẽ đi ngoài. Nếu đi ngoài vì thuốc mạnh quá không ngừng thì uống nước cháo để cầm lại. Người nhà trông nom người bệnh cũng có thể uống trước cho đi ngoài thì không bị lây. Thuốc viên này cũng có thể chế sẵn để dành.
Ma hoàng giải cơ thang (giải cơ: làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ở lớp cơ ngoài da ra), mắc bệnh một hai ngày thì uống ngay:
Ma hoàng, cam thảo, thăng ma, thược dược, thạch cao mỗi thứ một lạng, hạnh nhân hai mươi hạt, bối xỉ (vỏ ốc tiền) ba cái, tán bột, nước ba thăng, nấu còn một thăng, uống một lần hết, đắp chăn cho ra mồ hôi thì khỏi. Sau đó ăn cháo đậu xị để bồi bổ chỗ suy yếu là hợp.
Một phương khác: ma hoàng hai lạng, hoàng cầm và quế mỗi thứ một lạng, gừng tươi ba lạng, nước sáu thăng, nấu còn hai thăng, chia bốn lần uống.
Cũng có thể uống Cát căn giải cơ thang: cát căn bốn lạng, thược dược hai lạng, ma hoàng, đại thanh, cam thảo, hoàng cầm, thạch cao, quế mỗi thứ một lạng, táo tàu bốn quả, nước năm thăng, nấu còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, chia ba lần uống, cho ra chút mồ hôi.
Bệnh từ ba ngày trở lên đến bảy tám ngày chưa giải thì có thể uống Tiểu sài hồ thang: sài hồ tám lạng; nhân sâm, cam thảo, hoàng cầm mỗi thứ ba lạng; gừng tươi tám lạng, không có thì dùng ba lạng gừng khô; bán hạ năm lạng, rửa qua nước nóng; táo tàu mười hai quả; nước chín thăng, nấu còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống. Đắp chăn mỏng cho ra mồ hôi, trong nửa ngày, chốc lát là khỏi; nếu chưa đỡ thì làm thêm một tễ (một thang thuốc).
Nếu có thực nhiệt (nóng do tà khí ứ đọng bên trong, cơ thể còn khỏe), ra mồ hôi rồi mà không giải, lại đầy tức, đau, bứt rứt vật vã, sắp nói nhảm, thì có thể uống Đại sài hồ thang: sài hồ nửa cân, đại hoàng hai lạng, hoàng cầm ba lạng, thược dược hai lạng, chỉ thực mười quả, bán hạ năm lạng rửa qua, gừng tươi năm lạng, táo tàu mười hai quả, nước một đấu, nấu còn bốn thăng, chia bốn lần uống, sẽ hơi đi ngoài.
Bốn phương này là cần kíp bậc nhất; nếu may kiếm được thuốc thì không cần lo các phương khác, chắc chắn không phải lo chết. Các cách chữa nhỏ khác chỉ để phòng khi cùng đường mà thôi. Nếu bệnh không được chữa, hoặc chữa mà không khỏi, quá mười ngày trở lên, đều gọi là hoại bệnh, chỉ nên uống Đại, Tiểu miết giáp thang (thang có mai ba ba). Các phương này phân lượng thuốc thì ít mà số vị lại nhiều, không phải thứ nhà cần cứu gấp sắm được, nên không ghi vào đây.
Phàm chữa thương hàn bằng cách cho ra mồ hôi, đều không được để mồ hôi chảy đầm đìa quá nhiều; uống một lần ra chút mồ hôi, mồ hôi đã đủ (?) thì thôi; nếu mồ hôi chưa dứt thì xoa bột lên người, đừng ra chỗ gió.
Mới mắc thương hàn mà người nặng nề, đau lưng, bứt rứt ngột ngạt không thôi, mạch nổi, mặt đỏ, nổi ban loang lổ như hoa văn gấm, đau họng, hoặc tiêu chảy, hoặc nói sảng muốn chạy, gọi là trúng dương độc (nhiễm độc thuộc loại nóng). Trong năm ngày thì chữa được, quá thì chết. Nên dùng phương này:
Hùng hoàng, cam thảo, thăng ma, đương quy, xuyên tiêu, quế mỗi thứ một phân (đơn vị khối lượng nhỏ), nước năm thăng, nấu còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống, đắp ấm cho ra mồ hôi; uống rồi mà không ra mồ hôi thì làm thêm một tễ.
Nếu người nặng nề, lưng cứng, ê ẩm như bị đánh (?), trong bụng đau, dưới vùng tim cứng, hơi thở ngắn, nôn ọe, môi xanh mặt đen, tay chân lạnh, mạch chìm nhỏ mà căng và nhanh, gọi là trúng âm độc (nhiễm độc thuộc loại lạnh). Trong năm ngày thì chữa được, quá thì chết. Dùng phương này:
Cam thảo, thăng ma mỗi thứ hai phân; đương quy, xuyên tiêu mỗi thứ một phân; miết giáp (mai ba ba) một lạng; nước năm thăng, nấu còn hai thăng rưỡi, chia ba lần uống. Đắp ấm cho ra mồ hôi; không ra mồ hôi thì nấu thang làm lại.
Âm độc làm miệng mũi lạnh: gừng khô, quế mỗi thứ một phân, tán bột, uống với ba hợp rượu ấm, sẽ thấy nóng mạnh lên, thế là khỏi. Phàm hai thứ độc âm và dương, không chỉ mới mắc đã như vậy, có khi một hai ngày sau mới biến thành, đều dùng các thuốc này mà chữa. Mắc bệnh này phần nhiều chết. Chữa bệnh sốt không giải, lại tiêu chảy, mệt lả nguy kịch sắp chết, thì uống phương sau.
Phương Đại thanh thang: đại thanh bốn lạng, cam thảo ba lạng, a giao hai lạng, đậu xị tám hợp, xích thạch chi (đất sét đỏ dùng làm thuốc, có tác dụng cầm tiêu chảy) ba lạng, nước một đấu, nấu còn ba thăng, chia ba lần uống, hết thì làm tiếp. Ngày đêm uống hai tễ thì khỏi.
Một phương khác: chỉ dùng năm thăng nước, một thăng đậu xị, mười bốn quả dành dành, một nắm gốc hẹ trắng, nấu còn ba thăng rưỡi, chia ba lần uống.
Một phương khác: long cốt nửa cân giã vụn, nước một đấu, nấu còn năm thăng, để thật nguội, uống dần từng chút; trong lúc ấy nếu ra mồ hôi là khỏi.
Một phương khác: hoàng liên, đương quy mỗi thứ hai lạng, gừng khô một lạng, xích thạch chi hai lạng, viên với mật ong to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống hai mươi viên, ngày ba lần, đêm hai lần.
Một phương khác: hoàng liên hai lạng, ngải đã giã chín (ngải nhung) một nắm to bằng quả trứng vịt, nước hai đấu, nấu còn một thăng, uống một lần hết, ngừng ngay.
Phương chủ trị mọi chứng lỵ do thiên hành (bệnh dịch lan khắp vùng theo thời tiết): hoàng liên ba lạng; hoàng bá, đương quy, long cốt mỗi thứ hai lạng; nước sáu thăng, nấu còn hai thăng, bỏ bã.
Cho vào bảy hợp mật ong, lại đun lửa sắc còn một thăng rưỡi, chia ba lần uống, có hiệu quả.
Bệnh dịch thiên hành có độc, kèm sốt, đau bụng, tiêu chảy: thăng ma, cam thảo, hoàng liên, đương quy, thược dược, quế tâm (lõi vỏ quế đã cạo lớp ngoài), hoàng bá mỗi thứ nửa lạng, nước ba thăng, nấu còn một thăng mà uống, sẽ tốt.
Bệnh dịch thiên hành bốn năm ngày, tiêu chảy dữ dội kiểu lỵ nóng: hoàng liên, hoàng bá mỗi thứ ba lạng, long cốt ba lạng, ngải một nắm to bằng quả trứng gà, nước sáu thăng, nấu còn hai thăng, chia hai lần uống. Kiêng ăn thịt lợn, uống nước lạnh.
Nếu đi ngoài ra máu mủ không ngừng: xích thạch chi một cân, gừng khô một lạng, gạo tẻ một thăng, nước bảy thăng, nấu cho gạo chín, bỏ bã, mỗi lần uống bảy hợp, ngày ba lần.
Một phương khác: xích thạch chi một cân, gừng khô hai lạng, nước năm thăng, nấu còn ba thăng, chia hai lần uống. Nếu đau quặn quanh rốn thì thêm một lạng đương quy, hai lạng thược dược, thêm một thăng nước.
Nếu đại tiện rắn, bí tắc, muốn cho thông: đại hoàng bốn lạng, hậu phác hai lạng, chỉ thực bốn quả, nước bốn thăng, nấu còn một thăng hai hợp, chia hai lần uống, đi ngoài thông được thì thôi.
Nếu hơn mười ngày không đại tiện thì uống Thừa khí hoàn (viên thuốc thông khí, tẩy xuống): đại hoàng, hạnh nhân mỗi thứ hai lạng, chỉ thực một lạng, mang tiêu một hợp, giã, viên với mật ong to bằng viên đạn, hòa với sáu bảy hợp nước nóng mà uống, chưa thông thì uống thêm.
Nếu tiêu chảy, không ăn được: hoàng liên một thăng, ô mai hai mươi quả nướng khô, cùng giã thành bột; sáp ong một cục to bằng quân cờ, mật ong một thăng, hợp lại đun lửa nhỏ cho có thể viên được, viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống hai viên, ngày ba lần.
Phương chữa bụng dưới đầy tức, không tiểu được: tán thật nhỏ thư hoàng (khoáng chất màu vàng), viên với mật ong to bằng hạt táo, nhét vào lỗ tiểu sâu nửa tấc. Cũng có thể dùng ống tre bơm vào bộ phận sinh dục, cho thấy đau rồi thông (?).
Một phương khác: bột hoạt thạch ba lạng, đình lịch tử (hạt cây đình lịch) một hợp, nước hai thăng, nấu còn bảy hợp mà uống.
Một phương khác: giã hành tươi, đắp lên bụng dưới, thay luôn (?).
Phương chữa ngực sườn bĩ mãn (đầy tức, bế tắc), tim nghẹn, khí gấp, thở gấp: nhân sâm, bạch truật mỗi thứ một lạng, chỉ thực hai lạng, gừng khô một lạng, giã, trộn mật ong viên, mỗi lần uống một viên. Nếu ho thì thêm hai lạng quát lâu (quả qua lâu); nếu nôn thì thêm hai lạng mẫu lệ (vỏ hàu). Ngày đêm uống năm sáu viên, chưa khỏi thì uống thêm.
Phương chữa độc bệnh xông lên họng làm sưng đau: thái thương lục (rễ cây thương lục), nướng cho nóng, lót vải lên cổ họng, chườm lên trên lớp vải, nguội thì thay.
Một phương khác: lấy lư như (?) loại thật, một miếng to bằng móng tay, ngậm vào miệng, dùng răng nhai nhẹ cho ra nước, để nước thấm họng; thấy hơi có cảm giác khác lạ là tốt.
Phương chữa độc bệnh sau khi khỏi lại xông lên mắt: nấu tổ ong lấy nước rửa, ngày sáu bảy lần thì tốt.
Lại một phương khác: lấy vải xanh nhúng nước lạnh rồi đắp lên.
Nếu mắt sinh màng (màng đục mọc che lòng đen của mắt), thì đốt mười bốn hạt đậu xị (đậu đen đã ủ lên men, một vị thuốc), tán thành bột, cho vào ống, đặt vào mũi (?) rồi thổi.
Phương chữa thương hàn (bệnh sốt cấp tính do nhiễm lạnh, theo cách gọi của y học cổ truyền) nôn mửa không dứt: cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt) 1 lạng (đơn vị cân thời xưa), thăng ma (rễ một loại cây, dùng giải độc, làm mọc ban) nửa lạng, gừng tươi 3 lạng, vỏ quýt 2 lạng. Dùng 3 thăng nước (thăng: đơn vị đong thời xưa, thời Hán – Tấn vào khoảng 200 ml), nấu còn 2 thăng, uống một lần cho hết thì khỏi.
Lại một phương khác: gừng khô 6 phân (phân: đơn vị cân nhỏ; trong sách thuốc thời này thường dùng để tính tỉ lệ giữa các vị), phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng và có độc, phải chế mới dùng) 4 phân, tán bột. Lấy giấm (sách gọi là "khổ tửu", tức giấm) làm thành viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 3 viên, ngày uống 3 lần.
Phương chữa thương hàn nấc (?) không dứt: cam thảo 3 lạng, vỏ quýt 1 thăng, 5 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia ra uống, ngày 3 lần, cho đến khi khỏi.
Lại một phương khác: bán hạ (củ cây bán hạ, sống thì có độc, phải chế kỹ mới dùng) rửa thật kỹ, tán bột mà uống, mỗi lần một tiền (lượng bột thuốc xúc đầy trên một đồng tiền xưa, khoảng vài gam).
Lại một phương khác: tía tô đỏ một nắm, 3 thăng nước, nấu còn 2 thăng, uống từng chút một.
Lại một phương khác: gừng khô 6 phân, phụ tử 4 phân, tán bột, lấy giấm làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống 3 viên, ngày uống 3 lần.
Mấy năm gần đây có bệnh thời hành (bệnh dịch lây lan theo mùa). Bệnh này còn làm mọc mụn ở đầu, mặt và khắp người, chỉ trong chốc lát đã lan khắp mình. Mụn trông như vết bỏng lửa, trên đầu đều có mủ trắng; mụn này vừa vỡ thì mụn khác lại mọc. Nếu không chữa ngay, người bệnh nặng phần nhiều chết. Chữa khỏi rồi thì sẹo vẫn tím đen, phải hết một năm mới nhạt dần. Đó là do khí độc dữ gây ra.
Người đời kể rằng năm Vĩnh Huy thứ tư (năm 653, niên hiệu vua Đường Cao Tông), bệnh mụn này lan từ phía tây sang phía đông, khắp cả trong nước. Người ta nấu rau quỳ (một loại rau có nhớt), ăn với tỏi giã, thì bệnh dứt.
Mới mắc bệnh thì ăn ngay; ăn với một ít cơm để đưa rau xuống cũng được. Vì người ta mắc bệnh này khi đi đánh giặc ở Nam Dương vào thời Kiến Vũ (niên hiệu vua Hán Quang Vũ, năm 25–56), nên vẫn gọi là "lỗ sang" (mụn của giặc). Các thầy thuốc cùng bàn xét kỹ cách chữa; những phương đã dùng mà có hiệu quả như sau.
Lấy mật ong tốt xoa khắp mình. Cũng có thể lấy mật ong nấu với thăng ma, rồi ăn nhiều lần.
Lại một phương khác: lấy nước sắc đặc thăng ma, thấm vào bông mà rửa. Ngâm với giấm thì càng tốt, nhưng đau khó chịu nổi.
Những phần khác vẫn chữa theo phép chữa thương hàn, nhưng lúc nào cũng nên coi đó là chứng độc mà đề phòng. Dùng "địa hoàng hắc cao" (cao đen làm từ địa hoàng, một loại rễ cây làm mát máu) cũng tốt.
Phương chữa bệnh thời hành làm vàng da: nhân trần (một loại cỏ thơm chuyên chữa vàng da) 6 lạng, đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc xổ) 2 lạng, chi tử (quả dành dành) 12 quả. Dùng 1 đấu nước (đấu: bằng 10 thăng), trước hết nấu (?) nhân trần lấy 5 thăng, bỏ bã, rồi cho hai vị kia vào, nấu tiếp còn 3 thăng, chia làm 4 lần uống. Cũng có thể dùng thêm các cách chữa ghi lẫn trong mục hoàng đản (bệnh vàng da) để chữa cho khỏi.
Mấy năm gần đây lại có bệnh vàng da. Lúc đầu chỉ thấy tay chân nặng nề, khó chịu. Ít lâu sau thấy trong mắt vàng, dần dần mặt vàng rồi cả người đều vàng. Phải cho người bệnh tiểu ngay lên giấy trắng. Nếu giấy vàng như nhuộm bằng vỏ hoàng bá, thì nhiệt độc (chất độc gây nóng sốt) đã vào bên trong, phải chữa gấp.
Nếu phát hiện sớm thì làm ngay "qua đế xích đậu tán" (bột cuống dưa trộn đậu đỏ) thổi vào mũi. Nếu trong mũi chảy ra vài thăng nước vàng thì phần nhiều khỏi.
Nếu bệnh đã nặng, nên xem hai bên dưới lưỡi, chỗ có mạch trắng nổi dày đặc (?), lấy dao bằng thân cây lau rạch ra. Máu tím chảy ra vài thăng thì bệnh cũng ngớt. Tuy vậy việc này phải do người quen rạch làm. Người không biết rạch, lỡ làm tổn thương mạch xanh dưới lưỡi, máu chảy không cầm được thì giết người. Khi ấy phải nung đỏ thanh sắt của xa kéo sợi (?) để đốt mạch ấy cho cháy xém. Đồng thời lấy cuống dưa trộn với ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc xổ rất mạnh, có độc) giã làm viên mà uống, thì đại tiện, tiểu tiện cũng ra nước vàng. Sau khi rạch và đốt, phải kiêng các thức ăn linh tinh.
Lại có thuyết nói có bệnh vàng da do ngồi (?), và vàng da tái phát; phải phân biệt mà dùng phương cho đúng.
Chặt tre nấu nước mà uống.
Lại một phương khác: giã rễ dưa tươi, vắt lấy nước, uống từ 1 thăng đến 2, 3 thăng.
Lại một phương khác: ngâm trứng gà trong giấm một đêm, nuốt lòng trắng của vài quả.
Lại một phương khác: lá tre thái nhỏ 5 thăng, lúa mì 7 thăng, thạch cao (một loại khoáng chất màu trắng, tính rất mát) 3 lạng tán bột, gói vào vải bông. Dùng 1 đấu 5 thăng nước, nấu còn 7 thăng. Mỗi lần uống 1 thăng, uống hết thì khỏi.
Lại một phương khác: nước ép củ sắn dây tươi 2 thăng, đậu xị loại tốt 1 thăng, chi tử 21 quả, nhân trần thái nhỏ 1 thăng. Dùng 5 thăng nước, nấu còn 3 thăng, bỏ bã, cho nước sắn dây vào, chia làm 5 lần uống.
Lại một phương khác: lấy gà mái chân vàng, (lấy) máu gà mái (?), làm như làm gà để ăn, nấu chín, ăn thịt và uống hết nước. Làm không quá hai lần cũng được. Cho thêm một ít muối và đậu xị thì tốt.
Phương chữa độc tràn xuống làm tay chân sưng, đau như muốn đứt rời: rễ hổ trượng (rễ cây cốt khí củ) chặt nhỏ, nấu lên, để nước nóng ấm vừa phải mà ngâm chân, cho nước ngập trên mắt cá chừng một thước (?) thì thôi.
Lại một phương khác: lấy nước lọc tro rơm lúa mà ngâm chân.
Lại một phương khác: lấy rượu nấu khổ sâm (rễ cây khổ sâm, rất đắng, tính mát) mà ngâm chân thì khỏi.
Lại một phương khác: muối, đậu xị và nước tiểu dê 1 thăng, giã nhừ mà ngâm.
Lại một phương khác: hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, màu vàng) 5 cân chặt nhỏ, dùng 3 đấu nước nấu lên mà ngâm. Phương này cũng chữa độc tràn xuống làm bộ phận sinh dục sưng đau.
Lại một phương khác: đào một cái hố sâu ba thước, vừa đủ đặt hai bàn chân. Đốt lửa trong hố cho nóng, đổ rượu vào hố, đi guốc gỗ rồi ngồi xổm trên hố, bít kín lại đừng để hơi thoát ra.
Lại một phương khác: nấu nước cây dương đào (một loại cây leo, quả giống quả kiwi dại) mà ngâm; thêm một ít muối và đậu xị thì càng tốt.
Lại một phương khác: nấu nước phân ngựa hoặc phân dê mà ngâm.
Lại một phương khác: mỡ lợn trộn phân dê bôi lên, cũng tốt.
Lại một phương khác: lấy thịt bò bọc chỗ sưng, thì sưng xẹp, hết đau.
Lại một phương khác: giã cỏ thường tư (tức cây ké đầu ngựa), vắt lấy nước mà ngâm chân.
Lại một phương khác: một bộ móng giò lợn nấu với hành, bỏ bã, cho một ít muối vào mà ngâm.
Bệnh độc làm hạ bộ (vùng hậu môn và bộ phận sinh dục) mọc mụn: đốt muối rồi nhét sâu vào, làm không quá ba lần.
Lại một phương khác: bôi sơn sống lên, rồi dùng bông nhét vào.
Lại một phương khác: vê ngải thành mồi to mà cứu (đốt ngải trên da để chữa bệnh) ở hạ bộ. Đây là cách dùng khi cùng đường, không có thuốc.
Lại một phương khác: lấy 3 thăng giun đất, 5 thăng nước, nấu còn 2 thăng rưỡi, uống hết.
Lại một phương khác: nấu vỏ cây đào cô lại đặc như mạch nha, quấn vào bông mà nhét vào.
Lại một phương khác: lấy rau hạnh (một loại rau mọc dưới nước, lá tròn nổi trên mặt nước), giã ra, bọc trong bông mà nhét vào, mỗi ngày thay năm lần thì khỏi.
Lại một phương khác: vỏ cây cử và vỏ cây hộc (một loại cây sồi) nấu chung lấy nước, cô đặc như đường dính mà nhét vào. Lại sắc đặc vỏ cây đào mà uống thì tốt nhất.
Lại một phương khác: giã cây xà môi (cây dâu rắn) lấy nước, uống 3 hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày 3 lần. Ngâm ô mai (quả mơ hun khói) trong nước cho đặc, thêm mật ong làm tổ trên vách núi, uống nhiều lần.
Nếu người bệnh răng nhợt không có màu, trên lưỡi trắng, hoặc hay buồn ngủ, mê mệt không biết chỗ đau chỗ ngứa, hoặc đi lỵ, thì phải chữa gấp ở hạ bộ. Người không hiểu điều này chỉ chữa phần trên mà không để ý đến phần dưới. Hạ bộ sinh trùng, trùng ăn hậu môn, hậu môn nát đến lộ cả năm tạng thì chết. Phương chữa như sau.
Lấy lòng trắng trứng gà, cho sơn vào, khuấy đều, đổ trở lại vào vỏ trứng, ngửa đầu mà nuốt. Người bệnh sẽ nôn ra trùng thì khỏi.
Lại một phương khác: đốt móng ngựa thành tro, tán thật mịn, trộn với mỡ lợn, bôi lên bông mà nhét vào hạ bộ, ngày làm vài lần thì khỏi.
Lại một phương khác: đào nhân (nhân hạt đào) 15 hạt, giấm 2 thăng, muối 1 hợp, nấu còn 6 hợp mà uống.
Lại một phương khác: đốt ngải trong ống mà xông, cho khói vào hạ bộ; trộn thêm một ít hùng hoàng (một loại khoáng chất màu vàng cam, có độc, dùng diệt trùng) thì hay. Phương này vốn chữa bệnh "khê ôn" (bệnh độc ở vùng khe suối) (?), nên lấy luôn cách chữa ấy.
Lại có bệnh đi ngoài (?) không dứt: ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất nóng, có độc) 2 lạng, nữ uy và vân thực (hai vị thuốc thảo mộc) mỗi thứ 1 lạng, quế 2 phân, viện với mật thành viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần 5 viên, mỗi ngày 3 lần.
Phương chữa hạ bộ đột ngột đau như chim mổ: đậu đỏ nhỏ và đậu nành mỗi thứ 1 thăng, giã chung, đựng vào hai túi, hấp chín rồi thay phiên nhau ngồi lên thì khỏi.
Phương này vốn nằm trong mục chữa các bệnh linh tinh; nhưng bệnh cũng do độc khí thương hàn đánh vào, nên đưa vào đây.
Phương chữa thương hàn rất nhiều. Có các bài Ma hoàng, Cát căn, Quế chi, Sài hồ, Thanh long, Bạch hổ, Tứ thuận, Tứ nghịch, cả thảy hơn hai mươi phương (các bài thuốc kinh điển chữa thương hàn, đặt tên theo vị thuốc chính hoặc theo tên thần thú). Đều là những phương rất cốt yếu, nhưng thuốc khó chuẩn bị cho đủ, vả lại việc chẩn đoán phải hiểu tường tận, nên đã soạn riêng vào bộ sách phương lớn ở chỗ khác. Nay chỉ chép bốn phương trên, là những phương rất cần khi gấp. Còn Hoàng cao (cao màu vàng) và Xích tán (bột màu đỏ) thì ở mục phòng bệnh, nên pha sẵn, hễ vừa thấy mắc bệnh là uống ngay.
Thương hàn, thời hành, ôn dịch (bệnh dịch có sốt nóng): ba tên này cùng là một loại, nhưng gốc gác hơi khác nhau. Mùa đông bị lạnh làm hại, hoặc đi nhanh, làm việc nặng, ra mồ hôi rồi gặp gió lạnh, đến mùa hè mới phát, gọi là thương hàn. Mùa đông không lạnh lắm, nhiều khí ấm, cộng với gió tây làm xương khớp người ta rã rời mà mắc bệnh, đến mùa xuân mới phát, gọi là thời hành. Trong năm có lệ khí (khí độc gây dịch) kèm quỷ độc lây truyền từ người này sang người khác, gọi là ôn bệnh.
Vì vậy các dấu hiệu chẩn đoán giống nhau. Giới quyền quý nói năng văn vẻ thì gọi chung là thương hàn; dân thường thì gọi là thời hành; các nhà đạo thuật, bùa chú lại nói là "ngũ ôn" (năm loại ôn dịch), cũng khác nữa. Nhưng xét cho cùng đều là một. Tuy vậy, bệnh tự có các thể dương minh, thiếu âm, âm độc, dương độc khác nhau (dương minh: giai đoạn nhiệt đã vào trong dạ dày, ruột, sốt cao; thiếu âm: giai đoạn bệnh vào sâu, sức nóng của cơ thể suy kiệt, người lạnh, mệt lả; âm độc, dương độc: chứng độc thiên về lạnh và chứng độc thiên về nóng). Bệnh thiếu âm thường không sốt mà bụng đầy, đi lỵ, khó chữa nhất.
Phương bổ sung. Sách "Tất hiệu phương" (sách thuốc đời Đường) chữa bệnh thiên hành (tức bệnh dịch thời hành) mới 1, 2 ngày: ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi) 1 lạng lớn, bỏ đốt. Dùng 4 thăng nước nấu, hớt bỏ bọt, lấy 2 thăng, bỏ bã, cho 1 thìa gạo và đậu xị nấu thành cháo loãng, lấy hơn 1 thăng. Trước đó đun nước nóng tắm, dội lên đầu hơn trăm bát, rồi mới ăn cháo, đắp chăn dày cho ra mồ hôi. Làm vào ban đêm là tốt nhất.
Sách "Mai sư phương" (sách thuốc của nhà sư Mai Sư đời Tùy – Đường) chữa thương hàn đã ra mồ hôi mà không khỏi, đã 3, 4 ngày, trong ngực bức bối, nôn: đậu xị 1 thăng, muối 1 hợp, 4 thăng nước, sắc còn 1 thăng rưỡi, chia ra uống, người bệnh sẽ nôn.
Sách "Thánh huệ phương" (Thái bình thánh huệ phương, sách thuốc do triều Tống biên soạn) chữa thương hàn đã 4 ngày mà nôn mửa, nên cho nôn thêm: lấy bột khổ sâm, uống với rượu 2 tiền, nôn ra được thì khỏi.
Lại một phương khác, chữa thời khí (bệnh dịch theo mùa) nhiệt độc, trong lòng bứt rứt: dùng lam điến (bột chàm lắng, màu xanh, tính mát) nửa thìa lớn, uống với một chén nước giếng mới múc.
Lại một phương khác, chữa thời khí đau đầu không dứt: dùng phác tiêu (một loại muối khoáng, tính mát, làm thuốc xổ) 3 lạng, giã, rây thành bột, trộn với dầu sống mà bôi lên đỉnh đầu.
Lại một phương khác, chữa thời khí bứt rứt, khát nước: dùng nước ép ngó sen tươi một chén vừa, cho 1 hợp mật ong sống, khuấy đều, chia làm 2 lần uống.
Sách "Thắng kim phương" chữa bệnh dịch sốt nóng, nói nhảm, trong lòng nóng nảy: khổ sâm không kể nhiều ít, sao vàng, tán bột. Mỗi lần dùng 2 tiền với 1 chén nước, sắc còn tám phần mười, uống ấm, sắc liền 3 lần mà uống. Có ra mồ hôi hay không đều khỏi.
Sách "Bác tế phương" (sách thuốc đời Tống) chữa hai chứng âm độc và dương độc của thương hàn, bài Hắc long đan (thuốc viên Rồng đen): lưu huỳnh chở bằng thuyền buôn từ nước ngoài về 1 lạng, nghiền bằng chày gỗ liễu trong 2, 3 ngày. Ba đậu 1 lạng, để cả vỏ, ghi lại số hạt. Dùng một cái chảo ba chân dung được 2 thăng. Trước trải lưu huỳnh dưới đáy chảo, rồi đặt ba đậu lên, lại lấy lưu huỳnh phủ lên trên. Tưới vào chừng nửa thăng giấm thật chua. Úp chén lên cho thật kín, lại dán giấy ướt quanh các khe cho chặt, đừng để lọt hơi; giấy dán khe khô thì lại thấm giấm cho ướt.
Đun lửa văn vũ (lửa lúc nhỏ lúc to), luôn có người trông. Đợi nghe ba đậu bên trong nổ, số tiếng nổ được một nửa số hạt là vừa, thì nhấc ngay chảo khỏi lửa, đổ vào cối, giã gấp cho mịn. Lại cho một ít giấm gạo và một ít bánh hấp, giã tiếp cho nguội, làm viên to bằng hạt súng.
Nếu là âm độc thì dùng 49 hạt tiêu, 2 cọng hành trắng, 1 chén nước, sắc còn sáu phần mười, uống 1 viên. Nếu là dương độc thì dùng 49 hạt đậu xị, 2 cọng hành trắng, 1 chén nước sắc chung, nuốt 1 viên, không được nhai vỡ.
Sách "Tôn Dụng Hòa phương" (Tôn Dụng Hòa: thầy thuốc đời Tống) chữa dương độc vào dạ dày, đi ngoài ra máu luôn, đau không chịu nổi: uất kim (củ nghệ vàng) 5 củ to, ngưu hoàng (sỏi mật bò, vị thuốc quý trị sốt cao, mê sảng) lượng bằng một hạt bồ kết. Nghiền riêng từng vị cho mịn, rồi trộn chung thành bột. Mỗi lần dùng một chén nước cơm chua, sắc chung ba lần sôi, uống ấm.
Sách "Tôn Triệu khẩu quyết" (Tôn Triệu: con của Tôn Dụng Hòa) có phương chữa thương hàn âm độc, tay chân lạnh ngắt, mạch trầm tế (mạch chìm sâu và nhỏ, ấn mạnh mới thấy), đau đầu, lưng nặng; kiêm chữa âm độc gây ho, nấc và các bệnh khác.
Xuyên ô đầu (ô đầu trồng ở đất Tứ Xuyên) và gừng khô, lượng bằng nhau, tán thô, sao cho đổi màu, để nguội, rồi giã lại thành bột mịn. Mỗi lần 1 tiền, với 1 chén nước và 1 nhúm muối, sắc còn nửa chén, uống ấm.
Lại một phương khác, chữa thương hàn âm thịnh cách dương (khí lạnh quá mạnh ở bên trong, đẩy khí nóng ra ngoài, nên bề ngoài trông như nóng mà thực ra là lạnh). Người bệnh ắt bứt rứt nóng nảy mà lại không muốn uống nước, đó chính là chứng này. Nên uống Tích lịch tán (bột Sấm sét): phụ tử 1 củ, đốt thành than nhưng tồn tính (đốt cháy đen mà vẫn giữ được tính thuốc, không để thành tro trắng), tán bột, hòa với nước mật ong mà uống, một lần là khỏi. Thuốc này đánh tan khí lạnh, sau đó khí nóng đi lên mà ra mồ hôi, nên khỏi.
Sách "Thánh huệ phương" chữa thương hàn âm độc, tay chân lạnh ngắt, nên chườm: ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) 1 thăng, trộn đều với rượu, đựng vào 2 túi lụa ướt, hấp thật nóng, chườm lòng bàn chân. Đợi khí thông suốt, người ấm đều thì thôi chườm. Đã nghiệm nhiều lần.
Thôi Nguyên Lượng đời Đường chữa bệnh dịch làm vàng da, trong lòng cuồng loạn, bứt rứt nóng, mê man không nhận ra người: lấy 1 quả qua lâu (quả dưa trời) to, màu vàng, ngâm trong 9 hợp nước giếng mới múc, đãi lấy nước, cho vào nửa hợp lớn mật ong, phác tiêu 8 phân, khuấy cho tan hết, chia làm 2 lần uống thì khỏi.
Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc do Vương Đảo đời Đường biên soạn) chữa bệnh thiên hành đã 4, 5 ngày, bị kết hung (tà khí kết đọng ở ngực, làm ngực đầy cứng và đau), ngực đầy đau, sốt cao: khổ sâm 1 lạng chặt nhỏ, dùng 2 thăng giấm nấu còn 1 thăng 2 hợp, uống hết, người bệnh sẽ nôn rồi khỏi. Bệnh độc thiên hành không có khổ sâm, giấm, rượu thì không giải được; lại đắp ấm cho ra mồ hôi thì khỏi.
Lại một phương khác, cứu gấp người sau bệnh thiên hành bị nôn ngược, không ăn được, ăn vào là nôn ra: lấy gan dê làm như cách làm để ăn, thái sống ăn nhạt, không quá 3 lần thì dứt.
Lại một phương khác: lấy 1 quả trứng gà, luộc ba năm lần sôi, vớt ra ngâm nước, khi bên ngoài đã nguội (?) mà bên trong còn nóng thì nuốt, tốt.
Sách "Thánh huệ phương" chữa thời khí nôn ngược, không ăn được: dùng bán hạ nửa lạng, ngâm nước nóng, rửa 7 lượt cho hết nhớt, cùng 1 lạng gừng tươi chặt vụn, dùng 1 chén lớn nước sắc còn sáu phần mười, bỏ bã, chia 2 lần, không kể giờ giấc, uống ấm.
Sách "Thâm sư phương" (sách thuốc của nhà sư Thâm Sư thời Nam Bắc triều) chữa bệnh thương hàn nấc (?) không dứt: bán hạ rửa kỹ, phơi khô, tán bột, uống 1 tiền thìa với nước sắc gừng tươi.
Sách "Giản yếu tế chúng" (sách thuốc đời Tống) chữa thương hàn nấc cụt không dứt và ọe nấc không yên.
Đinh (?) hương 1 lạng, tai quả hồng khô 1 lạng, sấy khô, giã bột, uống 1 tiền với nước sắc nhân sâm, không kể giờ giấc.
Sách "Ngoại đài bí yếu" chữa bệnh độc thiên hành làm chảy máu cam, đó là nhiệt độc làm ra máu đến vài thăng: lấy mực tàu loại tốt tán bột, trộn lòng trắng trứng gà làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống 10 đến 20 viên với nước ép địa hoàng tươi; cách chừng thời gian người đi bộ năm dặm thì uống lần nữa.
Lại có phương trừ nhiệt độc, cầm lỵ, chữa thương hàn đã 8, 9 ngày cho đến hơn 10 ngày, bứt rứt khát dữ dội; nếu bệnh mạnh mà trong tam tiêu (theo y học cổ truyền là ba phần của thân mình: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới, nơi khí và nước lưu thông) có trùng ăn loét (?) thì phần nhiều đi lỵ; hoặc há miệng thè lưỡi, thở than, mắt loét, miệng và mũi mọc mụn, rên rỉ nói nhảm, không nhận ra người.
Long cốt (xương hóa thạch của động vật thời cổ, dùng làm thuốc) nửa cân, đập vụn, dùng 1 đấu nước nấu còn 4 thăng, thả chìm xuống đáy giếng cho lạnh. Mỗi lần uống 5 hợp, uống dần dần, tha hồ uống; đặc biệt hợp với người già và trẻ nhỏ.
Sách "Mai sư phương" chữa sau bệnh sốt nóng đi lỵ ra mủ máu không dứt, không ăn được.
Bột bạch long cốt (long cốt màu trắng), hòa với nước cơm, uống một phương thốn chủy (lượng bột thuốc xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc, khoảng vài gam).
Sách "Thực liệu" (Thực liệu bản thảo, sách chữa bệnh bằng ăn uống đời Đường) chữa thương hàn nhiệt độc đi ngoài ra máu: sừng linh dương tán bột mà uống thì khỏi ngay. Thuốc này còn chữa bệnh sán khí (chứng đau bụng dưới, sa ruột xuống bìu).
Sách "Thánh huệ phương" chữa thương hàn hồ hoặc (chứng bệnh do độc ăn loét cổ họng và hạ bộ, người bệnh mê mẩn như bị cáo làm mê hoặc), độc ăn hạ bộ, ngoài hậu môn như (?), đau ngứa không dứt: hùng hoàng nửa lạng. Trước hết lấy một cái bình miệng to đặt lên tro, như cách đặt lư đốt hương, đốt hùng hoàng trong đó, đợi khói bốc ra thì đưa chỗ bệnh vào xông.
Lại một phương khác, chữa thương hàn làm hạ bộ mọc mụn loét (?): thịt ô mai 3 lạng, sao cho khô, giã bột, viên với mật ong đã luyện thành viên to bằng hạt ngô đồng. Sắc nước vỏ rễ cây lựu, uống 10 viên trước bữa ăn.
Phương trong sách "Ngoại đài bí yếu": họ Thôi chữa thương hàn tay chân đau nhức như muốn rời ra: lấy phân dê nấu nước mà dội, khỏi thì thôi. Phương này cũng chữa bệnh dịch làm bìu và dương vật nóng sưng. Cũng có thể nấu hoàng bá và các vị tương tự mà rửa.
Sách "Mai sư phương" chữa thương hàn mọc mụn uyển đậu (mụn mủ to bằng hạt đậu Hà Lan, tức bệnh đậu mùa) chưa thành mủ: nghiền mang tiêu (một loại muối khoáng tính mát), trộn với mật lợn mà bôi lên, có hiệu quả.
Sách "Kinh nghiệm hậu phương" chữa bệnh dịch mọc mụn uyển đậu và mụn đỏ chưa mọc ra hết, trong lòng bứt rứt cuồng loạn, thở gấp nói nhảm, hoặc thấy ma quỷ.
Long não (tinh thể thơm lấy từ cây long não) 1 tiền, nghiền mịn, nhỏ dần máu tim lợn vào, viên to bằng hạt súng. Mỗi lần uống 1 viên với nước sắc tử thảo (rễ cây tử thảo, màu tím, làm mát máu). Chốc lát tâm thần yên ổn, ngủ được; sau đó mụn mọc ra hết, cứ điều dưỡng như thường thì yên.
Sách "Dược tính luận" nói: hổ trượng chữa sốt nóng lớn, bứt rứt, làm hết khát, lợi tiểu, dẹp được mọi thứ nhiệt độc. Mùa nắng nóng sắc với cam thảo, nước có màu như hổ phách rất đẹp, cất giữ được, nếm thấy ngọt ngon. Để bình trong giếng cho lạnh thấu như nước, đựng trong đồ sứ trắng hoặc đồ bạc, uống như uống trà; người thời ấy gọi là "nước uống lạnh", lại còn được chuộng hơn trà. Thuốc này làm thông kinh nguyệt bị bế ở phụ nữ: giã ra, ngâm rượu, uống thường xuyên. Người có thai chớ uống, vì nó phá huyết (làm tan máu, có thể gây sảy thai).
Quyển hai
Thiên thứ mười bốn: Các phương chữa lao phục (bệnh tái phát vì làm lụng quá sức, ăn uống hay chuyện vợ chồng quá sớm) sau khi khỏi bệnh thời khí
Phàm mắc bệnh độc đã khỏi, trong vòng một trăm ngày phải kiêng ăn thịt lợn, chó, dê, kiêng các thứ hại máu (?), cá béo và đồ ăn béo ngấy để lâu. Ăn cá khô thì ắt đi lỵ nặng, đã đi lỵ thì không cứu lại được. Lại kiêng các món làm bằng bột mì, tỏi to, hẹ, kiệu, rau sống, tôm lươn (?) và các thứ tương tự. Ăn những thứ ấy phần nhiều làm bệnh tái phát, khó chữa, lại khiến những năm sau phát đi phát lại nhiều lần.
Phương chữa người bệnh nặng mới khỏi mà đã sớm làm lụng, hoặc ăn uống nhiều đến mức như sắp chết:
Đốt mai ba ba, uống một phương thốn chủy (lượng bột thuốc xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc).
Lại một phương khác: uống một ít hồ phấn (bột chì trắng) với nước.
Lại một phương khác: bột gạo 3 thăng (thăng: đơn vị đong thời xưa), hòa nước ấm mà uống, đắp chăn dày cho ra mồ hôi.
Lại một phương khác: tía tô khô một nắm, 5 thăng nước, nấu còn 2 thăng, uống hết. Không có loại khô thì dùng tươi cũng được. Thêm 4 lạng gừng tươi, 1 thăng đậu xị (đậu đen ủ lên men).
Lại một phương khác: phân chuột loại nhọn hai đầu 14 viên, đậu xị 5 hợp (hợp: một phần mười thăng), 3 thăng nước, sắc còn một nửa, uống một lần cho hết, đắp ấm cho ra mồ hôi thì khỏi. Nếu có hạt gai thì cho thêm 1 thăng và thêm 1 thăng nước, càng tốt. Cũng có thể cho chỉ thực (quả cam chua non phơi khô) và một nắm hành trắng vừa trong vòng ngón cái với ngón trỏ.
Lại một phương khác: lấy vỏ trứng gà đã ấp nở, đập vụn, rang cho vàng đen, tán mịn, uống 1 hợp với nước nóng, đắp ấm cho ra mồ hôi.
Lại một phương khác: đại hoàng (thuốc xổ), ma hoàng (thuốc làm ra mồ hôi) mỗi thứ 2 lạng, nhân chi tử (nhân quả dành dành) 14 hạt, đậu xị 1 thăng, 5 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia 2 lần uống; người bệnh sẽ ra chút mồ hôi và đi ngoài.
Lại một phương khác: sắc đặc vỏ quýt ngọt mà uống; rễ cây lau cũng tốt.
Phương chữa ăn (?) nhiều mà bệnh tái phát: đốt cơm cháy, rây lấy bột, uống một phương thốn chủy, tốt.
Phương chữa giao hợp lao phục (bệnh tái phát vì gần gũi vợ chồng quá sớm), hòn dái sưng hoặc co rút vào bụng, trong bụng đau quặn, hoặc bí tiểu.
Đốt vải dính kinh nguyệt của phụ nữ, uống một phương thốn chủy.
Lại một phương khác: lấy một con (?), đánh nó 36 lần, thả trong nhà, đuổi cho nó thở hồng hộc đến kiệt sức, rồi chích dưới sườn lấy 1 thăng máu, trộn với 1 thăng rượu mà uống. Nếu vội không có rượu thì chỉ uống máu, cẩn thận đừng để máu nguội; nên dùng con (?).
Lại một phương khác: lấy áo của người phụ nữ đã giao hợp đắp lên người đàn ông, chừng một bữa ăn thì sống lại.
Lại một phương khác: lấy xương ống chân (?) và máu của con (?), hòa với rượu mà uống thì khỏi.
Lại một phương khác: cạo trúc nhự (lớp vỏ giữa của thân tre xanh) 2 thăng, 3 thăng nước, nấu năm sáu lần sôi, vắt bỏ bã, uống ấm nước trúc nhự ấy. Phương này cũng chữa chung các chứng lao phục.
Lại một phương khác: phèn chua 1 phân, tiêu thạch (một loại muối khoáng) 3 phân, tán bột, uống với nước trong của cháo lúa mạch, mỗi lần chừng một phương thốn chủy, uống 3 lần; nhiệt độc sẽ theo đại tiện, tiểu tiện mà ra.
Lại một phương khác: lấy một nắm lớn hạt cây nghể (cây rau răm dại), (giã với) nước (?) lấy nước, uống 1 thăng. Hạt khô thì nấu đặc lấy nước mà uống. Giã đầu hành, hòa với giấm mà uống cũng tốt.
Lại một phương khác: giun đất vài thăng, vắt lấy nước mà uống, tốt.
Nếu sau khi khỏi bệnh, đàn ông mới khỏi mà gần đàn bà, đàn bà mới khỏi mà gần đàn ông, thì người khỏe mắc âm dịch (bệnh truyền sang người khỏe qua việc giao hợp), người bệnh thì tái phát, mà đã tái phát thì cũng ắt chết.
Bệnh âm dịch phát đột ngột: đàn ông hay đàn bà mắc ôn bệnh (bệnh dịch sốt nóng), sau khi khỏi dù đã mấy chục ngày, khí huyết trong mạch vẫn chưa điều hòa, còn sót nhiệt độc; ai giao hợp với họ thì mắc bệnh ngay, gọi là âm dịch, giết người còn ghê hơn bệnh thời hành, nên chữa gấp.
Bệnh làm người ta thân thể nặng nề, bụng dưới co thắt, hơi nóng bốc lên ngực, đầu nặng không ngẩng lên được, trong mắt sinh (?), đầu gối và cẳng chân co quắp như sắp chết. Phương chữa:
Lấy (quần lót?) của phụ nữ, cắt phần sát bộ phận sinh dục, đốt thành bột, uống một phương thốn chủy, ngày 3 lần. Tiểu tiện sẽ thông ngay; nếu bộ phận sinh dục hơi sưng thì sắp khỏi.
Có được (quần lót?) của con gái còn trinh thì càng tốt. Nếu người bệnh là đàn bà thì dùng (quần lót?) của đàn ông.
Lại một phương khác: phân chuột loại nhọn hai đầu 14 viên, lá chàm một nắm, 5 thăng nước, nấu còn 2 thăng, uống hết, đắp ấm cho ra mồ hôi.
Lại một phương khác: giun đất 24 con, 1 đấu nước (đấu: bằng 10 thăng), nấu còn 3 thăng, uống một lần, rồi cho ra mồ hôi. Các phương này đều tốt.
Lại một phương khác: bột gừng khô 4 lạng, hòa nước nóng uống một lần, đắp ấm cho ra mồ hôi, bệnh giải thì thôi.
Lại một phương khác: đàn ông vừa thấy bệnh thì cứu ngải (đốt mồi ngải trên da) ở bộ phận sinh dục 21 tráng (mỗi mồi ngải đốt hết một lần gọi là một tráng). Nếu đã hết (?) thì có khi phải tới một trăm tráng mới khỏi. Mắt không bị hại gì, mụn ở bộ phận sinh dục trở lại bình thường.
Hai người đàn ông hay hai người đàn bà thì không lây cho nhau; vậy chữ "dịch" (nghĩa là "đổi") dùng làm tên bệnh, ý nói âm và dương (nữ và nam) trao đổi bệnh cho nhau.
Phàm muốn cho người bệnh không tái phát: lấy 20 cái móng tay móng chân của đàn bà, lại lấy một thước dây lưng váy của đàn bà, đốt thành tro, uống với rượu hoặc nước cơm.
Sau khi khỏi bệnh nặng, hơi làm lụng một chút là chảy máu cam.
Mẫu lệ (vỏ con hàu) loại xoáy về bên trái 10 phân, thạch cao (khoáng chất trắng, tính mát) 5 phân, giã bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày 3, 4 lần. Cũng có thể viên với mật ong thành viên to bằng hạt ngô đồng mà uống.
Phương chữa sau khi khỏi bệnh nặng hay ra hư hãn (mồ hôi đổ ra do cơ thể suy yếu) và trong mắt chảy nước.
Đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng) và mẫu lệ lượng bằng nhau, tối đi ngủ uống với nước, uống đủ 5 thìa thì mồ hôi dừng; không dừng thì làm lại.
Lại một phương khác: cam thảo 2 lạng, thạch cao 2 lạng, giã bột, uống với nước cơm chua một phương thốn chủy, ngày 2 lần thì khỏi.
Lại một phương khác: long cốt (xương hóa thạch), mẫu lệ, rễ ma hoàng tán bột, trộn với phấn mà rắc xoa lên người, tốt.
Lại có người khỏi bệnh rồi trở lại bị hư phiền (bứt rứt do cơ thể suy yếu) không ngủ được, trong mắt đau (?), trong lòng bồn chồn khó chịu không tả được: đậu xị 7 hợp, ô mai 14 quả, 4 thăng nước. Trước nấu ô mai còn 2 thăng rưỡi, cho đậu xị vào nấu còn 1 thăng rưỡi, chia 2 lần uống. Không có ô mai thì dùng 14 quả chi tử cũng được.
Lại một phương khác: hoàng liên (rễ cây hoàng liên, rất đắng) 4 lạng, thược dược (rễ cây thược dược) 2 lạng, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) 1 lạng, a giao (keo nấu từ da lừa) 3 thỏi nhỏ, 6 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia 3 lần uống. Cũng có thể cho thêm 2 lòng đỏ trứng gà.
Lại một phương khác: lấy 1 thạch (bằng 10 đấu) nước sông chảy từ xa nghìn dặm, múc lên dội xuống một vạn lần, lấy 2 đấu rưỡi; bán hạ 2 lạng rửa sạch, gạo kê nếp 1 đấu, phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông) 4 lạng, nấu chung còn 5 thăng, chia 5 lần uống.
Phương bổ sung. Sách "Mai sư phương" chữa thương hàn đã khỏi mà vì giao hợp làm bệnh tái phát, mệt lả như sắp chết, mắt không mở được, không nói được.
Chi tử 30 quả, 3 thăng nước, sắc còn 1 thăng mà uống.
Quyển hai
Thiên thứ mười lăm: Các phương chữa chướng khí (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi nóng ẩm phương nam, gây sốt rét và các bệnh khác), dịch lệ (bệnh dịch lây lan dữ dội) và ôn độc (chất độc gây bệnh sốt nóng)
Bột khô phòng ôn dịch (bệnh dịch có sốt nóng): hạt gai dầu, nhân hạt trắc bá, gừng khô, tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm) mỗi thứ 1 lạng (đơn vị cân thời xưa), phụ tử (củ con cây ô đầu, nóng và có độc) nửa lạng đã bào (nướng trong tro nóng để giảm độc). Giã, rây. Sáng mồng một Tết, lấy tỉnh hoa thủy (gáo nước múc đầu tiên từ giếng lúc sáng sớm) cho cả nhà mỗi người uống một phương thốn chủy (lượng bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc). Khi dịch dữ dội thì ngày uống 3 lần; bình thường ngày 1 lần.
Lão Quân thần minh bạch tán (bột trắng thần diệu của Lão Quân; Lão Quân tức Lão Tử, được Đạo giáo tôn làm thần): truật (củ cây truật) 1 lạng, phụ tử 3 lạng, ô đầu 4 lạng, cát cánh (rễ cây cát cánh) 2 lạng rưỡi, tế tân 1 lạng. Giã, rây. Sáng mồng một Tết uống 1 tiền thìa (lượng bột xúc đầy trên một đồng tiền xưa). Một nhà pha thuốc này thì cả làng không ai mắc bệnh; mang theo người khi đi đường thì gặp khí bệnh nào cũng tiêu tan. Nếu người khác mắc bệnh, uống với rượu ấm một phương thốn chủy cũng được. Bệnh đã 4, 5 ngày thì lấy 3 thăng nước (thăng: đơn vị đong thời xưa) nấu bột này, uống 1 thăng, đắp chăn cho ra mồ hôi.
Xích tán (bột đỏ): mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) 5 phân, bồ kết nướng 5 phân, tế tân, gừng khô, phụ tử mỗi thứ 3 phân, nhục quế (vỏ cây quế) 2 phân, trân châu (ngọc trai) 4 phân, trịch trục (hoa đỗ quyên vàng, có độc) 4 phân. Giã, rây thành bột. Vừa thấy đầu cứng, nặng nề khó chịu thì lấy một ít cho vào mũi, hít vào cho nôn (?) ra, rồi uống với rượu ấm một phương thốn chủy, đắp chăn nằm cho ra mồ hôi thì khỏi. Khi đi đường sớm hay tối, và khi đi thăm người bệnh, cũng nên lấy một ít trộn vào phấn, xoa lên người thì tốt. Trâu ngựa bị dịch thì lấy 1 thìa đặt dưới lưỡi, rồi rót nước tiểu (?) vào, ngày 3, 4 lần, rất hay.
Độ chướng tán (bột vượt qua chướng khí), trừ khí độc chướng núi. Nếu thấy sương mù đen bốc lên ngùn ngụt, hoặc gió ấm từ phía tây nam thổi tới, đều là dấu hiệu dịch lệ sắp đến. Phương như sau:
Ma hoàng, xuyên tiêu (hạt tiêu đất Thục) mỗi thứ 5 phân, ô đầu 3 phân, tế tân, truật, phòng phong (rễ cây phòng phong), cát cánh, quế, gừng khô mỗi thứ 1 phân. Giã, rây. Sáng sớm uống với rượu một thìa (?). Thuốc trừ độc và các khí dữ; người phải đi trong sương mù càng nên uống.
Thái Ất lưu kim phương (Thái Ất: tên một vị thần tối cao trong Đạo giáo): hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam, có độc) 3 lạng, thư hoàng (khoáng chất màu vàng chanh, cùng loại với hùng hoàng) 2 lạng, phèn chua và quỷ tiễn (cành cây vệ mâu, có cánh như mũi tên) mỗi thứ 1 lạng rưỡi, sừng linh dương 2 lạng. Giã thành bột, đựng 1 lạng vào túi đỏ ba góc, đeo trước ngực và treo trên cửa. Ngày mồng một mỗi tháng, lấy vải xanh gói một đao khuê (lượng bột thuốc rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy), đốt ở giữa sân (?). Người bệnh cũng đốt thuốc này mà xông thì khỏi.
Trừ dịch thiên hành (bệnh dịch theo mùa): hùng hoàng, đan sa (chu sa, khoáng chất màu đỏ), ba đậu (hạt xổ rất mạnh, có độc), phèn chua, phụ tử, gừng khô, lượng bằng nhau, giã, viên với mật ong. Sáng sớm quay mặt về phía mặt trời mà nuốt, mỗi viên to bằng hạt vừng, uống 9 ngày thì thôi, sẽ không mắc bệnh.
Phương bột thường dùng phòng ôn bệnh: trân châu, nhục quế mỗi thứ 1 phân, bối mẫu (củ cây bối mẫu) rang 3 phân, lòng trắng trứng gà rang cho vàng đen 3 phân. Giã, rây. Ngày đầu năm uống một phương thốn chủy. Nếu trong năm nhiều người bệnh, có thể mỗi tháng uống vào ngày mồng một và ngày rằm. Có bệnh thì khỏi; người đang bệnh uống thì rất hiệu nghiệm.
Hổ đầu sát quỷ phương (phương đầu hổ giết quỷ): xương đầu hổ 5 lạng, chu sa, hùng hoàng, thư hoàng mỗi thứ 1 lạng rưỡi, quỷ cữu (củ cây bát giác liên), bồ kết, vu di (quả cây du núi, dùng trừ giun) mỗi thứ 1 lạng. Giã, rây, trộn với sáp ong và mật ong làm viên to bằng viên đạn, đựng vào túi đỏ buộc ở cánh tay, đàn ông bên trái, đàn bà bên phải; trong nhà thì treo ở bốn góc nhà. Nửa đêm ngày mồng một và ngày rằm mỗi tháng, đốt một viên ở giữa sân. Có một phương khác có thêm xương bồ (thân rễ cây thủy xương bồ) và lê lô (rễ cây lê lô, có độc), không có xương đầu hổ, quỷ cữu, bồ kết, làm thành bột mà đeo.
Triệu Tuyền hoàng cao phương (phương cao vàng của Triệu Tuyền): đại hoàng, phụ tử, tế tân, gừng khô, tiêu, quế mỗi thứ 1 lạng, ba đậu 80 hạt bỏ lõi bỏ vỏ. Giã nhỏ, ngâm giấm một đêm. Lấy 2 cân mỡ lợn tháng chạp, nấu cho sôi lên rồi nhấc xuống ba lần, vắt bỏ bã, đựng trong đồ đậy kín. Vừa thấy sắc mặt bừng lên, người nóng, thì uống 1 viên to bằng hạt ngô đồng; chưa khỏi thì uống thêm cũng được. Hơ thuốc trên lửa rồi xoa lên thân thể vài trăm lượt thì tốt. Thuốc cũng chữa tặc phong (gió độc lẻn vào người lúc cơ thể sơ hở) chạy khắp da, đều tốt. Có thể pha sẵn, khi cần uống ngay là khỏi.
Phương thuật dùng một vị: cây trắc bá trong miếu thờ thần đất ở phía tây nam, lấy cành chĩa về hướng đông nam, phơi khô, tán bột, uống một phương thốn chủy, khỏi ngay.
Lại một phương khác: ngày Dần đầu tiên của tháng giêng, giã nữ thanh (một loại cây leo dùng làm thuốc) thành bột, đựng vào túi đỏ ba góc, treo trên cửa và trước màn, rất tốt lành.
Lại một phương khác: gỗ cây mã đề (?) giã thành bột 2 lạng, đựng vào túi đỏ mà đeo, đàn ông bên trái, đàn bà bên phải.
Lại một phương khác: sáng mồng một tháng giêng và tháng bảy, nuốt hạt gai và đậu đỏ nhỏ, mỗi thứ 14 hạt; lại lấy mỗi thứ 14 hạt ném xuống giếng; lại lấy 2 củ phụ tử và 7 hạt đậu đỏ nhỏ, cho một người con gái ném xuống giếng.
Lại một phương khác: ngày đông chí, bắt một con gà trống lông đỏ làm thịt ướp khô, đến ngày lập xuân nấu ăn cho hết, đừng chia cho người khác. Ngày mồng một tháng hai, lấy rễ dâu bò về hướng đông, to bằng ngón tay, treo trên cửa, và mỗi người đều đeo một đoạn.
Lại một phương khác: chôn một con chim khách trước nhà xí.
Cách làm cho ôn bệnh không lây sang nhau: lấy tóc đã cắt, để dài bảy tấc, lén đặt dưới chiếu nằm của người bệnh.
Lại một phương khác: lấy dây đo bức vách trong nhà đang ở, rồi gập dây lại mà thắt nút.
Lại một phương khác: lén dùng ngải cứu ở bốn góc giường người bệnh, mỗi góc một tráng (một mồi ngải đốt hết), đừng để người bệnh biết thì tốt.
Lại một phương khác: lấy đậu đỏ nhỏ, đựng vào túi vải mới, thả xuống giếng 3 ngày rồi lấy lên; cả nhà, đàn ông mỗi người uống 10 hạt, đàn bà 20 hạt.
Lại một phương khác: phân sâu trong thân cây đào tán bột, uống một phương thốn chủy.
Lại một phương khác: đầu cá ướp muối phơi khô đốt lên, lấy một nhúm ba ngón tay, cùng 7 hạt đậu đỏ nhỏ, tán chung mà uống; đàn bà thì dùng 14 hạt đậu.
Lại một phương khác: rang đậu xị trộn với đất, ngâm rượu, thường lấy ra uống.
Lại một phương khác: lén đặt cá diếc dưới chỗ nằm, đừng để người bệnh biết.
Lại một phương khác: nhân hạt trắc bá, tế tân, (?) mễ (?), gừng khô 3 phân, phụ tử 1 phân, tán bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày uống 3 lần, uống trong 10 ngày.
Lại một phương khác: dùng mạch (?) uống với (?) mễ (?) và gừng khô; lại có thuyết nói dùng hạt gai; có thể làm ba thứ này mà uống.
Phương bổ sung. Phương trừ ôn dịch trong sách "Ngoại đài bí yếu": lấy 1 lạng chu sa loại thượng hạng, nghiền mịn, viên với mật ong trắng thành viên to bằng hạt gai. Thường vào ngày Thái tuế (ngày có địa chi trùng với địa chi của năm đó), lúc sáng sớm, cả nhà lớn nhỏ chưa ăn gì, đứng quay mặt về hướng đông, mỗi người nuốt 21 viên, thì mãi mãi không mắc dịch bệnh.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video